Кіріспе
Б.з. 2-ғасырындағы римдік риторик және адвокат Маркус Корнелиус Фронто (шамамен 100 – 160-жылдардың соңы, б.з.), ең белгілісі Фронто – римдік грамматик, риторик және адвокат болған. Бербер тегінен шыққан ол Нумидиядағы Сиртада (қазіргі Константин, Алжир) дүниеге келген. 142 жылдың шілде-тамыз айларында Гей Лаберий Прискпен бірге консул қызметін атқарды. Император Антонин Пий оны асырап алған ұлдары, болашақ императорлар Марк Аврелий мен Луций Верусқа тәрбиеші етіп тағайындады.
Marcus Cornelius Fronto (c. 100late 160s AD), best known as Fronto, was a Roman grammarian, rhetorician, and advocate. Of Berber origin, he was born at Cirta (modern day Constantine, Algeria) in Numidia. He was suffect consul for the nundinium of July–August 142 with Gaius Laberius Priscus as his colleague. Emperor Antoninus Pius appointed him tutor to his adopted sons, the future emperors Marcus Aurelius and Lucius Verus.
Өмір
Фронто 100 жылы Нумидияның астанасы Киртада римдік азамат болып дүниеге келді. Ол өзін көшпелі ливиялықтардың ливиялықтарының бірі деп сипаттады. Бала кезінде грек педагогы Аридельден тәрбие алды. Кейіннен Римде Афинодот философы мен Дионисий шешенінен білімін жалғастырды. Көп ұзамай ол адвокат және шешен ретінде үлкен даңққа ие болды, сондықтан оны Цицероннан кем деп санады. Ол зор байлық жинап, сәнді ғимараттар салып, әйгілі Мейцена бақтарын сатып алды. 142 жылы екі ай (тамыз және қыркүйек) консул болды, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты Азия проконсулдығынан бас тартты. Оның соңғы жылдары бір қызынан басқа барлық балаларын жоғалтып, қайғыға батты. Оның шешендік және риторикалық қабілеттері замандастарымен жоғары бағаланды, олардың көптегендары кейіннен оның атымен Фронтониандық мектепті құрды деп есептелді; оның оқыту мақсаты – 1-ғасыр авторларының, мысалы, Кіші Сенеканың жасалғандығына қарағанда латын тілін дәл қолдануды үйрету және "күтпеген сөздерді" қолдануға ынталандыру болды. Ол Цицеронның хаттарына құрметпен қараса да, оның осы мәселеге назар аудармағаны үшін кінәлады. Ол 160-шы жылдардың соңында Парфия соғысынан кейін болған Антонин обасынан қайтыс болған болуы мүмкін, бірақ нақты дәлелдер жоқ. К.Р. Хейнс оның 166 немесе 167 жылы қайтыс болғанын айтады.
Тірі қалған шығармалары
1815 жылға дейін Фронтоға (қате) жатқызылған жалғыз еңбектер – «Аттар мен сөздердің айырмашылығы туралы» (De nominum verborumque differentiis) және «Сөздердің үлгілері» (Exempla elocutionum) атты грамматикалық трактаттары болды (соңғысы шын мәнінде Арузиан Мессиусқа тиесілі). Сол жылы Анджело Май Миландағы Амброзиан кітапханасынан палимпсест қолжазбаны тапты, онда Фронтоның императорлық шәкірттеріне жазған хаттары мен олардың жауаптары жазылған еді; төрт жылдан кейін Май Ватикан кітапханасынан осы қолжазбадан тағы бірнеше парақ тапты. Бұл палимпсестер бастапқыда Боббиодағы әйгілі Сент-Клумбан монастырына тиесілі болған және монахтар оларды Халкидон соборының бірінші кеңесінің шешімдерімен жазған. Амброзиан палимпсестіндегі хаттар және басқа да үзінділер 1815 жылы Римде жарияланды. Ватикан мәтіндері 1823 жылы қосылды, сондай-ақ оның «Карфагендіктерге арналған алғыс айту» (Gratiarum actio pro Carthaginiensibus) еңбегінің соңы да басқа бір Ватикан қолжазбасынан алынды. 1956 жылға дейін Бернхард Бишофф Фронтоның Верусқа жазған хаттарының үзінділерін қамтитын үшінші қолжазбаны (бір парақтан тұратын) анықтамады. Дегенмен, нақты қолжазбаны алғаш рет 1750 жылы Dom Tassin жариялаған еді, ол бұл еңбек Фронтоға тиесілі болуы мүмкін деген болжам жасады. Бұл үзінділер романтик ғалымдарын көңілсіздікке түсірді, өйткені олар жазушының жоғары беделіне сай келмеді. Бір жағынан, Фронтоның оқыту әдісі, ежелгі авторларды көркем тілдік ерекшеліктерді іздеу үшін зерттеуге баса назар аударуы қазіргі заманғы үрдістерге сай келмеді (Италия, Май ғана емес, Леопарди да оларға қызығушылық танытты), екінші жағынан, олар Фронтоның Марк Аврелийге дана кеңесші болғаны туралы пікірді қолдамады (әрине, оларда саяси кеңестердің ешқандай іздері жоқ), үшінші жағынан, оның денсаулығының нашарлығы туралы жиі айтқан сөздері, әсіресе «М. Цезарьға» (Ad M. Caesarem) арналған 5-кітабындағылары, аяныштан гөрі ыза тудырды. Бұл теріс пікірлер Фронтоның не екеніне емес, қандай емес екеніне қарай оқылғаннан кейін өзгерді, мысалы, Дороти Броктың «Фронто және оның дәуірі туралы зерттеулер» (Cambridge: Cambridge University Press, 1911) еңбегінде көрсетілгендей. Хаттардың көп бөлігі Антонин Пий, Марк Аврелий және Луций Веруспен хат алмасудан тұрады, онда Фронтоның шәкірттерінің мінез-құлқы өте жағымды жарықтан көрінеді, әсіресе олардың екеуі де ескі ұстазына деген сүйіспеншіліктерін сақтаған сияқты. Достарға арналған хаттар да бар, көбінесе ұсыным хаттары, бірақ біреуінде (Ad amicos 1. 19) Фронто («Мен хат жазуды қатты жек көремін» - ego epistulas invitissime scribo) Аулус Геллийдің оның жазбаларының көшірмелерін жариялау үшін алуға тырысқанына шағымданады. (Фронто «Түнгі әңгімелер» (Noctes Atticae) еңбегінің бес тарауында кездеседі, бірақ кейде оның пікірлері хаттардағы пікірлерінен гөрі Геллийдің пікірлеріне жақын көрінеді.) Жинақта сондай-ақ сөздік туралы трактаттар, тарихи үзінділер және түтін мен шаңды, салғырттықты мақтау, сондай-ақ Арион туралы зерттеме сияқты әдебиеттік ұсақ-түйектер бар. Сонымен қатар, Минуций Феликс (Octavius 9. 6–7) жазылған фрагментте Фронто христиандарды туысқандық оргияларда айыптайды. Марк Аврелий өзінің «Ойлар» (Meditations) еңбегінде Фронтоның сөздік оқытуы туралы ештеңе айтпайды; грек тілінде жазғанымен, грек риторикасының ұстазы және ұзақ жылдар бойы дос болған Герод Аттикусты да атамайды. Алайда ол Фронтоның оған тирандықтың кемшіліктері мен римдік жоғары таптың сүйіспеншіліксіздігі туралы үйреткенін мойындайды (1.11); біріншісі жалпыға ортақ болғандықтан, бұл Адрианның тұсындағы өмірге жасалған жасырын сілтеме болуы мүмкін, Фронто оны сүйгеннен гөрі қорқытқан деп мәлімдейді, бірақ соңғысы ұстаздың грек тіліндегі «филосторгос» сөзінің латынша баламасы жоқ екенін айтуынан дәлелденеді, яғни «сүйіспеншілікке бөленген». Аурелий мен Фронтоның арасындағы хаттар олардың қарым-қатынасының жақындығын көрсетеді, бұл ежелгі заманнан сақталған жалғыз махаббат хаттары (гомоэротикалық немесе басқа). «Editio princeps» Майдың басылымы, ал стандартты басылым – М. ван ден Хоуттың Тёбнер мәтіні (Лейпциг, 1988). Лоеб классикалық кітапханасы Фронтоның хаттарын екі томдық (1919–1920) ағылшын тіліне аудармасымен бірге басып шығарды; оның мәтіні, бірақ ескі болғанымен, әлі де қызығушылық тудырады. Ван ден Хоут сондай-ақ ағылшын тілінде толық түсініктеме жариялады (Лейден, 1999).