Кіріспе
Түрік иттерінің бір түрі – Кангал қойшы иті, ірі мал бағушы иттердің дәстүрлі түрік тұқымы. Тұқымның атауы Түркияның орталық бөлігіндегі Орталық Анатолия аймағының ең шығыс провинциясы – Сивас провинциясындағы Кангал қаласы мен ауданының атынан шыққан. Түсі ақшыл сарыдан қасқыр сұрға дейін болады, әрқашан қара маскамен. Бұл – қасқырлар және басқа да жыртқыштардан сақтап, қой шаруашылығымен бірге ұсталатын дәстүрлі бағушы ит. Олардың кейбіреулері Намибия, Кения және Танзания сияқты Африка елдеріне экспортталды, онда олар жергілікті малдарды гепардтардан табысты қорғап, жойылып кету қаупі төнген гепардтар популяциясын сақтауға көмектеседі.
The Kangal Shepherd Dog (italic=no) is a traditional Turkish breed of large livestock guardian dog. The breed name derives from that of the town and district of Kangal in Sivas Province, the easternmost province of the Central Anatolia Region in central Turkey. The coat colour varies from pale fawn to wolf grey, always with a black mask. It is a traditional flock guardian dog, kept with flocks of sheep to fend off wolves and other predators. Some have been exported to African countries such as Namibia, Kenya and Tanzania, where they successfully protect local flocks from cheetahs, thus contributing to the conservation of endangered cheetah populations.
Тарих
Кангал – Орталық Анатолияның дәстүрлі жұмысшы тұқымы. Атауы Орталық Анатолия аймағының ең шығыс провинциясы – Сивас провинциясындағы Кангал қаласы мен ауданынан шыққан. Кангалды қойшылар ғасырлар бойы қасқырлар мен басқа да жыртқыштардан қорғану үшін пайдаланған. ДНК зерттеулері Қазақстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Ауғанстан иттерінің генетикалық тұрғыдан Кангал тұқымына ең жақын екенін көрсетті, сондай-ақ зерттеушілер бұл тұқымды көшпелі түріктер Орта Азиядан әкелген болуы мүмкін деген болжам жасады. Кангал 1989 жылы Халықаралық кинологиялық федерациясымен ресми мойындалды, ал ең соңғы тұқым стандарты 2018 жылы жарияланды. Ұлыбританияның Кеннел клубы 2013 жылдың сәуірінен бастап түрік Кангал тұқымын мойындады және сол жылдың басында уақытша стандарт жарияланды; Анатолиялық шопан иттері ретінде тіркелген иттердің иелері оларды жаңа атаумен қайта тіркеуге өтініш бере алады. 1994 жылдан бері 300-ге жуық Кангал иті Намибиядағы фермерлерге «Cheetah Conservation Fund» арқылы берілді, бұл бағдарлама Кенияға да тарады. Осыдан кейін фермерлер өлтірген гепардтардың саны жылына 19-дан 2,4-ке дейін төмендеді. Иттерді асырап алған шаруашылықтардың 80%-дан астамында мал шығыны айтарлықтай азайды. Қазіргі уақытта фермерлер гепардтарды көбінесе малға шабуыл жасағаннан кейін өлтіреді. Ал бұрын гепардтар фермаға жақындаған сайын іздеп тауып өлтіретін.
Анатолиялық қойшы
Анадолы шопаны – 1960 жылдардың соңында Түркияның аймақтық мал күзетіп бағатын иттерінен, әсіресе Кангалдан, сондай-ақ Акбаштан тараған иттерді сипаттау үшін АҚШ-та қолданылатын атау. 1967 жылы Түркияда қызмет еткен АҚШ Әскери-теңіз күштерінің лейтенанты Роберт Баллард Анкара аймағындағы өсірушілерден екі мал күзетіп бағатын ит – Зорба мен Пекіні сатып алды. Зорба – ұзын жүнді, ала түсті, ал Пекі – қысқа жүнді, сары түсті иттің анасы болды. 1960 жылдардың соңында Баллард АҚШ-қа оралып, өз иттерін алып келді. 1970 жылы олар алғашқы төлдерін дүниеге әкеліп, АҚШ-тағы осы тұқымның негізін қалады. Ылдамдатып тұқымдық клуб құрылды және Түркиядан тағы да үлгілер әкелінді. Американдық әуесқойлар тұқымды дамыту кезінде түрік шопандарының аймақтық түрлерін толық түсінбеді. Соның салдарынан американдық иттер әртүрлі жүн ұзындығымен, түстермен және түс үлгілерімен өсірілді, ал Түркияда әртүрлі тұқымдар белгілі бір жүн түріне жақын өсірілді. Бұл, осы иттердің көпшілігі Ақбаш пен Кангалдың негізгі өсіру орталықтары арасындағы белгісіз аймақта өсірілгендігімен байланысты, онда екі түрдің де өкілдерін кездестіруге болады. Кейінірек американдық өсірушілер арасында, өздерінің иттері нағыз түрік шопандары екенін айтқандар мен түрік өсірушілері, олардың түрік тұқымдарының қоспасы екенін мәлімдегендер арасында қарым-қатынас нашарлады. Америкалық өсірушілер түріктерді күмәнді текті иттерді жеке тұқым ретінде сатуда айыптады, ал түріктер американдықтарды араласқан иттерді өсіруде кінәлады. «Анадолы шопаны» деген атау Түркияда белгілі емес, ал тұқымды кейде түрік тілінде «шопан иті» немесе мал күзетіп бағатын ит деген мағына беретін «Çoban Köpeği» деп сипаттайды. 1980 жылдардан бері американдықтар негізгі назарды Кангалға аударды, ал анадолылықтар осы тұқымға жақындады. Дегенмен, әртүрлі сыртқы пішіндегі төлдер әлі де дүниеге келеді және түрік билігі анадолылықтарды тазақанды түрік тұқымы деп мойындаудан бас тартады.
Сипаттамалары
Иттердің құлжасы әдетте 72-81 см аралығында, аналықтары 68-76 см аралығында болады, екі жынысқа да шамамен 5 см-ге дейін ауытқу мүмкін. Қаңғал қойшы итінің салмағы кейбір басқа мастиф тұқымдас иттерге қарағанда жеңіл, бұл оған ірі иттерге қарағанда жоғары жылдамдық пен ептілік береді. Иттер сағатына 48 км-ге дейін жылдамдыққа жете алады. Төменгі қабат қатал анатолиялық қыстар мен күшті жазғы күннен қорғаныш береді, ал сыртқы қабат су мен қарды тебіледі. Бұл екі қабаттың үйлесімі дене температурасын тиімдірек реттеуге мүмкіндік береді, ал түк тығыз болғандықтан қасқырдың тісінен жарақат алудан сақтайды.
Қолдану
Қаңғал – қойларын қасқырлар және басқа да жыртқыштардан қорғау үшін олармен бірге ұсталатын дәстүрлі мал күзетшісі. Олардың кейбіреулері Намибия, Кения және Танзания сияқты Африка елдеріне экспортталды, онда олар жергілікті малдарды гепардтардан табысты қорғап, сирек кездесетін гепардтар популяциясын сақтауға көмектеседі.