Кіріспе

Таранаки аймағындағы өзен елді мекені, Жаңа Зеландия. 1840 және 1850 жылдары Жаңа Плимутқа (1841 жылы құрылған) келген Пакеха қоныс салушылар, жақын орналасқан Уайтараны құнарлы топырағы мен артықшылықтары бар портының арқасында Таранакинің жағалау аймақтарындағы ең құнды жер деп санады. Жаңа Зеландия компаниясы Жаңа Плимуттан Уайтарадан тысқары жерлерге қоныстану жоспарларын жасады және компанияның жерді алғашқы сатып алуының заңдылығын дәлелдейтін деректердің болмауына қарамастан, иммигранттарға учаскелерді сатты. Компания Те Ати Ава тайпасы жерді тастап кеткенін немесе Вайкато Маори тайпасының басып алуы салдарынан иелігінен айырылғанын мәлімдеді. (Жер талаптары жөніндегі комиссия кейіннен бұл пікірді қолдады, бірақ губернатор Роберт Фицрой (1843-1845 жылдары қызмет еткен) және 1996 жылы Уайтанги трибуналы оны қабылдамады.)

Бірінші Таранаки соғысы

Қоныс аударушылар мен жергілікті маорилер арасындағы шиеленіс 1842 жылдың шілдесінде басталды, ол кезде Уайтара өзенінің солтүстігіндегі жерге қоныстанған қоныс аударушылар өз шаруашылықтарынан қуылды. Бір жыл өткен соң 100 ер адам, әйел және бала жерді сату мақсатымен жүргізілген жер өлшеу жұмысын тоқтату үшін жер өлшеушілердің жолына отырды. Осы даудың нәтижесінде 1860 жылдың 17 наурызында Уайтарада соғыс басталды, сол кезде 500 сарбаз екі күн бұрын салынған Кингидің Те Кохиа бекінісін бомбалауға кірісті. Наурыз айының соңына қарай Пекапека учаскесіндегі төрт қалыңдық (Те Уханга, Куикуи, Хурирапа және Верухиа) ішінде Ихая мен Теира басқарған Хурирапа қауымы ғана қалды. Осы операцияның нәтижесінде аға сержант Джон Лукас Виктория орденімен марапатталды.

Екінші Таранаки соғысы

1863 жылдың мамыр айында Таранакиде соғыс қайта басталды. Үкімет дереу Уайтараның бұрынғы сатып алуынан бас тартып, оған қатысты барлық талаптарын тоқтатып, жаңа заңдар негізінде жердің кең аумақтарын тәркілеу жоспарын жасады, бұл Оакурадағы өлтірулерге жауап ретінде жасалған шара болды. 1865 жылы Кингимен болған алғашқы даудың ортасында болған Пекапека учаскесі тәркіленді – осылайша ол үкіметтік бақылауға қайта оралды – Кинги соғыста болған деген негіздемемен, бірақ Вайтанги трибуналы 1861 жылдан кейін ол жаулық әрекеттерге қатысқандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ деген шешімге келді. 1884 жылы Үкімет тәркіленген 526 000 гектар Таранаки жерінің 103 000 гектарын «туған жер резерваты» ретінде қайтарды, бірақ жер үкімет бақылауында қалды. 1990 жылға қарай «резерваттардың» жартысы Маориге хабарламай, жергілікті сенімділер Pākehā қоныс аударушыларына сатылды. Қалғаны Маориге минимал төлемді жалға алу ақысымен қоныс аударушыларға жалға берілді. Пекапека учаскесі – Таранаки соғыстарының және, тікелей, жерді тәркілеу саясатының бастамасы болған – бөлініп, Уайтара қалалық кеңесі мен Таранаки порты кеңесіне ендіріс немесе сыйлық ретінде берілді. 1989 жылы жер Жаңа Плимут аудандық кеңесіне берілді, ол 2004 жылдың наурыз айында оны Вайтанги шарты бойынша Те Ати Аваға беру мақсатымен Үкіметке сатуға келісім берді. Алайда, 2005 жылдың қарашасында Waitara Leaseholders Association ұсынған шағымнан кейін High Court бұл процесті тоқтатты. Ассоциация мүшелері, әрқайсысы үйдің иесі болса да, ол тұрған (бұрын тәркіленген) жерді жалға алады, және олар жерді толыққанды меншікке алуды қалайды.

Шарт бойынша есеп айырысу

1990 жылдың қыркүйегінде Уайтханги трибуналы Таранаки ауданына қатысты Уайтханги шартының 21 талабын қарауға кірісті. Трибуналдың тергеу жұмысының басым бөлігі 1840 жылдан 1859 жылға дейінгі Уайтара аймағындағы оқиғаларға шоғырланды. 1996 жылдың маусым айында трибунал Үкіметке есебін ұсынды, онда былай делінген: «Таранаки талаптары елдегі ең ірі талаптардың бірі болуы мүмкін. Осыған ұқсас кезеңде шарттың осынша көп бұзылуларымен тең күш пен әсерге ие басқа да осы сияқты жағдайлар жоқ болуы мүмкін. Таранаки хапулары үшін 1841 жылы алғашқы еуропалықтар қоныстанғаннан бері қақтығыс пен күрес үнемі болып келді. Таранаки маорилері жерлерінен, басшылықтан, күнкөріс құралдарынан, жеке бостандықтан, әлеуметтік құрылымы мен құндылықтарынан айырылды. Олар маори ретінде автономия құқықтарынан, ал британдықтар ретінде азаматтық құқықтарынан мәшүрт етуге ұшырады. Олар ондаған жылдар бойы мүліктері мен жеке басының қауіпсіздігіне тұрақты шабуылдарға ұшырады». Есебінде трибунал жергілікті маорилерді ренжіткендей, Уайтарадағы көптеген көшелердің атаулары заңсыз жер тартып алудың ұйымдастырушыларын құрметтегенін атап өтті, соның ішінде бас патшалық сатып алу агенті Дональд Маклин, жер сатып алу комиссары Роберт Паррис, губернатор Томас Гор Браун және әскери офицерлер Чарльз Эмилиус Голд пен Питер Кракрофт. «Біздің пікірімізше, атауларды өзгерту қажет. Егер бейбітшілікке жетудің алғышарттарын түсінген Кинги сияқты көшбасшылардың есімдері елге мәңгілік сақталса және халық санасына сіңірілсе ғана, бұл есімдер жаулап алуды білдіруін тоқтатып, Уайтара соғысы аяқталады», делінген хабарламада. 1999 жылдың қараша айында Жаңа Зеландия Үкіметі Те Ати Авамен олардың талаптарын реттеу жөніндегі келісімге қол қойды, бұл процесте қаржылық өтемақы және жерді тартып алғаны үшін кешірім сұралады.

Экономика

Таранакидегі халықаралық саудаға қатысқан алғашқы порт 1823 жылы Уайтара болды, онда «Уильям Стоуэлд» баркасы өзен сағасына тоқталып, маори тұрғындарымен сауда жасады. 1872 жылы мұздату зауытының салынуымен өзен порты провинция үшін одан да маңыздырақ болды. Дегенмен, өзеннің кіреберісінде тек толық суда ғана өтуге болатын бөгет бар. Жаңа Плимут портындағы су бұрғысының дамуымен және Жаңа Плимутқа темір жолдың салынуымен Уайтара портының маңызы тез төмендеді. 1873 жылдың тамыз айында Уайтара мен Нью-Плимут арасындағы темір жол желісін салу басталды. 1875 жылдың 14 қазанында желі ашылған кезде қалада порт кеңесі, екі баспахана, сабын және шам зауыты, темір құю зауыты, қайық жасау шеберханасы, екі сыра зауыты, жүн тазалау орны және күнтізгі орны болды. 1887 жылдан бастап Уайтара экономикасы мұздатылған ет саудасына тәуелді болды. Уайтарадан ерте тікелей жөнелтілген аз көлемді жүктерді қоспағанда, мұздатылған ет теміржол арқылы Нью-Плимут портына тасымалданды. 1902 жылы «Thomas Borthwick and Sons (Australasia) Ltd» компаниясы, Ұлыбритания компаниясының еншілес кәсіпорны, Уайтара мұздату және суық сақтау компаниясының зауытын сатып алды. 1998 жылға дейін мұздату зауытында 1000-1500 жұмысшы жұмыс істеді, бұл 3000-5000 халқы бар қаладағы ең ірі жұмыс беруші болды. 1990 жылы «Borthwicks» компаниясы Уайтара зауытын «AFFCO Holdings» компаниясына сатты. 1995 жылы «AFFCO» Уайтара зауытын жапты, нәтижесінде қалада жұмыс орындарының көп бөлігі жойылды. Бұл жабылу «Swanndri» киім фабрикасының, шағын, бірақ жергілікті маңызы бар «Subaru» автомобиль құрастыру зауытының және жүн тазалау орнының жабылуымен бірге болды. Қаладағы жұмыссыздардың саны 700-ден 1000-ға дейін өсті, бұл Таранаки аймағындағы жұмыссыздық деңгейін 9,8 пайызға дейін көтерді (Нью-Плимут пен Уайтара кіретін), бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (6,7 пайыз) жоғары болды. Жұмыс орындарының жоғалуы маори жұмысшыларына пропорционалды түрде әсер етті, өйткені олар жұмыс күшінде көп өкілдік етті. Маорилер маори емес тұрғындарға қарағанда 3,4 есе көп «жетім» жағдайда өмір сүрді. Зауыт жабылғаннан кейін Уайтара мұздатқыш зауытын құрайтын көптеген ғимараттар бұзылды, бұл қаланың көрінісін айтарлықтай өзгертті (төмендегі Уайтара суретіндегі өзеннің оң жағындағы аймақ мұздатқыш зауытының орны болды). «ANZCO Foods Group» кейіннен салам, шұжық және гамбургерлік котлеттер сияқты шағын өнімдерді өндіру үшін мұздатқыш зауытының орнында зауыт салды. Алайда, «AFFCO» компаниясы 20 жылдық шектеуді күшіне енгізу үшін сотқа жүгінді, ол осы жерде ет өңдеу және осымен байланысты қызметтерді шектеді. Ол жоғары сотта да, апелляциялық сотта да жаңа зауыттың ашылуына кедергі келтіре алды, бірақ «ANZCO» еншілес компаниясына мұздату және суыту құрылғыларын пайдалануды жалғастыруға рұқсат берілді. Екі компания келісімге келгені хабарланды. «ANZCO» қазір осы жерден жұмыс істейді және қаладағы ірі жұмыс берушілердің біріне айналды. Мұздату зауыттары Уайтараның экономикалық тірегі болғанмен, 75 жылдан астам уақыт бойы зауыттар қан, қалдықтар мен мал сою үйлерінен, тізбектер мен күнтізгі орнынан тікелей Уайтара өзеніне, теңізден 3 км-ден кем жерде, су тасқыны аймағында төгілді. Қалалық кеңестің кәріз жүйесімен бірлесіп, мұхиттан шығатын жол салынғанымен, Уайтарадағы Уайтанги трибуналының тыңдауында жергілікті маорилер «олардың осы аймақтағы жағалаумен тарихи байланыстары бар екеніне және көптеген ғасырлар бойы әдеттегі тамақпен қамтамасыз ету үшін теңіз ресурстарына тәуелді екендеріне» куәлік берді. Қазір Уайтарадағы ең маңызды өнеркәсіптік қызмет екі ірі мұнай-химия зауыты болып табылады. Уайтара аңғарындағы зауыт табиғи газдан метанолды өндіруге арналған (күнделікті шамамен 1500 тонна). Мотунуи зауыты метанолдан синтетикалық бензин өндіру үшін жобаланған, ол экспортқа арналған химиялық метанолды өндіру үшін өзгертілді. Синтетикалық бензин өндірісінің қымбаттауы мен нарықтағы төмен бағалар сол кезде бұл процесті экономикалық тұрғыдан тиімді емес етті. Мотунуиде оңтүстік жарты шардағы ең үлкен екі ағаш құрылым бар және олардың көлемі әлемнің кез-келген жерінде тек Жапонияның Нара қаласындағы буддалық ғибадатхана Тодай джиден асып түседі. Мотунуи зауыты 2004 жылдың желтоқсанында жабылды, ал 2008 жылы қайта іске қосылды. Похокура мұнай кен орнына арналған құрлықтағы өндіріс қондырғысы оған тікелей іргелес салынған. Қала ауыл шаруашылығы саласының қызмет көрсету орталығы болып табылады, әсіресе солтүстік және солтүстік-шығыста. Уайтара су айдынында сүт шаруашылығы, ет үшін ірі қара мал, ет пен жүн үшін қой, жеміс-көкөніс (негізінен киви), ағаштар мен бұталар үшін көшеттер және ет пен жұмыртқа үшін құс шаруашылығы бар.

Білім

Уайтара орта мектебі – Уайтарадағы жалғыз орта (9–13 жыл) мектеп. Мектеп 2007 жылы 60 жылдығын тойлады. Манукорихи орта мектебі – орта (7–8 сынып) мектеп. Ол 1999 жылы 25 жылдығын тойлады. Уайтара орталық мектебі мен Уайтара шығыс мектебі – бастауыш (1–6 сынып) мектептер, олардың оқушы саны сәйкесінше және құрайды. Уайтара орталық мектебі 2000 жылы 125 жылдығын тойлады. St Joseph's School – толық бастауыш (1–8 сынып) мектеп. Бұл мемлекеттік-діни католик мектеп. Бұл мектептердің барлығы аралас білім береді. Оқушы саны мәліметтері – жылғы.

Крикет

Алғашқы Уайтара крикет клубы 1878 жылғы қазан айында құрылды, ал мырза Дж. Эллиот клуб капитаны болып сайланды. Мырза Л. Иссит хатшы және қазынашы болып тағайындалды, ал мырзалар Бейли, Татти және Смиттен тұратын комитет құрылды. Мүшелер үшін жылдық жарна 10 шиллингке белгіленді. Клуб түстері Уайтара қайық клубының түстерімен бірдей, "қызыл және ақ" деп таңдалды.

Футбол

Уайтара футбол клубы алғаш рет 1905 жылы құрылды және бастапқыда Пукекохе доменінде (Кэмп резерві), Браун көшесі, Уайтарада орналасқан. Клубтың алғашқы ойыны 1905 жылғы 18 мамыр күні түстен кейін Нью-Плимут А.Ф.К.-мен өтті. Уайтара ойынның басында есепті ашты, бірақ содан кейін Нью-Плимут үш гол соғып, 3:1 есебімен жеңіске жетті. Таранаки чемпионатындағы алғашқы маусымында клуб Джулиан кубогын жеңіп алды.

Танымал мәдениетте

2020 жылы Вайтара «Таранаки Хард» шындықтан алынған деректік сериалда көрсетілді.