Кіріспе

Индоевропалық тектің теориясы

Курган гипотезасы (сонымен қатар Курган теориясы, Курган моделі немесе дала теориясы деп те аталады) – Индоевропа тілдерінің бүкіл Еуропа мен Азияның бір бөлігіне тараған прото-индоевропалық отанының қайда орналасқанын анықтау бойынша ең көп қабылданған ұсыныс. Бұл гипотеза бойынша, Қара теңіздің солтүстігіндегі Понт даласындағы курган мәдениетінің халқы прото-индоевропа тілінің (ПИЕТ) ең ықтимал сөйлеушілері болған. Термин түркі тіліндегі «курган» (курга́н) сөзінен шыққан, ол оба немесе жерлеу үйіндісін білдіреді. Дала теориясын алғаш рет Отто Шредер (1883) және В. Гордон Чайльд (1926) ұсынған, ал 1950 жылдары Мария Гимбутас жүйелеген. Ол бұл терминді Ямная (немесе шұңқыр қабір) мәдениеті және оның алдыңғылары сияқты түрлі тарихқа дейінгі мәдениеттерді топтастыру үшін пайдаланған. 2000 жылдары Дэвид Энтони Ямная мәдениетінің ядросын және оның басқа мәдениеттермен байланысын анықтама ретінде қолданды. Гимбутас курган мәдениетін бес кезеңге бөлді, ең ертесі (Курган I) мыс дәуіріндегі Днепр-Волга аймағындағы Самара және Сероглазово мәдениеттерін қамтиды (б.з.д. 4-мыңжылдық). Бұл мәдениеттердің халқы көшпелі мал өсірушілер болған, модельге сәйкес, б.з.д. 3-мыңжылдықтың басына қарай Понт-Каспий даласы мен Шығыс Еуропаға тараған. 2000 жылдардың соңында, сондай-ақ 2010 және 2020 жылдардағы жаңа генетикалық зерттеулер нақты Y-ДНК гаплогруппаларын және ерекше генетикалық белгілерін алып жүрген популяциялардың б.з.д. 3 және 2-мыңжылдықтарда Понт-Каспий даласынан Еуропа мен Оңтүстік Азияға тарағанын көрсетті. Бұл көші-қон кем дегенде бірқатар индоевропа тілдерінің таралуына сенімді түсіндірме береді және прото-индоевропалық отаны Неолиттік Анатолияда орналасқан деген Анатолия гипотезасы сияқты баламалы теориялардың дұрыс болу ықтималдығы төмен екенін көрсетеді.

Алдыңғылар

Прото-индоевропалықтарды Понтик-Каспий аймағынан келген далалық көшпелілер ретінде қарастыруға қатысты аргументтер 19 ғасырда неміс ғалымдары Теодор Бенфей (1869) және (1870) тарапынан айтылған, кейіннен, ерекше атап айтқанда, Отто Шредер (1883, 1890) осы пікірді қолдады. Теодор Поешке жақын орналасқан Пинск батпақтарын ұсынған. Карл Брюгманн ПИЕ туралы негізгі еңбегінде, ал кейін қысқартылған нұсқасында, өз заманының ғылымы урайматты нақты анықтай алмайтынын айтты, бірақ ол Шредердің көзқарасына бейім болды. Дегенмен, Карл Пенканың 1883 жылы Еуропадан тыс ПИЕ тегін жобауынан кейін көптеген ғалымдар Солтүстік Еуропалық текті жақтады. Понт тегі туралы пікір, В. Гордон Чайльд және Эрнст Валь сияқты археологтардың арасында да күшті қолдауға ие болды. Вахленің шәкірттерінің бірі – Джонас Пузинас, ол Мария Гимбутастың ұстаздарының бірі болды. Шредерді алдағы дамудың белгісі ретінде мойындаған Гимбутас, Батыс ғалымдарына оңай қол жеткізбеген Кеңес Одағы мен Шығыс блогы аумағынан археологиялық деректердің мол көлемін жинап, тарихқа дейінгі Еуропаның толық картинасын ашты.

Шолу

1956 жылы алғаш рет «Шығыс Еуропаның ежелгі тарихы», 1-бөлімде ұсынылғанда, Гимбутастың индоевропалықтардың шығу тегін іздеуге қосқан үлесі археология мен тіл білімінің салааралық синтезі болды. Индоевропалықтардың шығу тегінің Курган моделі Понтик-Каспий даласын Proto Indo European (PIE) urheimat деп қарастырады, ал осы аймақта түрлі кезеңдегі PIE диалектілері қолданылған деп есептеледі. Бұл модель бойынша, Құрған мәдениеті біртіндеп Понтик-Каспий даласының барлық аймағына тарады, ал Құрған IV шамамен б.з.д. 3000 жылға сәйкес келеді және Ямная мәдениетімен байланыстырылады. Құрған мәдениетінің жылдамдығы оның бүкіл аймаққа таралуына мүмкіндік берді және бұл жылқыны қолға үйретумен, содан кейін ертедегі арбалардың пайдалануымен байланысты. Жылқыны қолға үйретудің алғашқы археологиялық куәлігі Украинадағы Азов теңізінің солтүстігінде орналасқан Средний Стог мәдениетінен табылды, бұл б.з.д. 5-мыңжылдыққа жататын ерте PIE немесе PIE-ге дейінгі ядроға сәйкес келеді. Даладан тысқары кеңею гибридтік немесе Гимбутастың терминімен айтқанда, «құрғандастырылған» мәдениеттерге, мысалы, батыстағы Глобулярлық амфора мәдениетіне әкелді. Осы құрғандастырылған мәдениеттерден б.з.д. 2500 жылдары Балқанға протогректер, ал шығысқа көшпелі индоирандық мәдениеттер қоныс аударды.

Уақыт шкаласы

4500–4000: Ерте ПИЭ. Средный Стог, Днепр-Донец және Самара мәдениеттері, жылқыны қолға үйрету (1-толқын). 4000–3500: Степьте пайда болған Қабірлер мәдениеті (Ямная мәдениеті), прототиптік құрған салушылар, және Солтүстік Кавказда Майкоп мәдениеті. Индо-Хетт модельдері осы уақытқа дейін Прото-Анатолия тілінің бөлінуін болжайды. 3500–3000: Ортаңғы ПИЭ. Қабірлер мәдениеті өркендеген шағына жетіп, тас бейнелермен классикалық түрде қайта құрылған Прото-Индоевропалық қоғамды көрсетеді, негізінен төбелік бекіністермен қорғалған тұрақты елді мекендерде мал шаруашылығымен айналысады, егіншілікпен және өзендерде балық аулаумен күнекөрді. Қабірлер мәдениетінің соңғы неолиттік Еуропа мәдениеттерімен байланысы «құрғанданылған» Глобулярлы Амфора және Баден мәдениеттерінің пайда болуына әкелді (2-толқын). Майкоп мәдениеті ерте қола дәуірінің басталуына ең алғашқы дәлел болып табылады, ал қола қарулары мен заттары Қабірлер мәдениетінің аумағына енгізілді. Ықтимал ерте сатемизация. 3000–2500: Кейінгі ПИЭ. Қабірлер мәдениеті бүкіл Понт даласына таралады (3-толқын). Сымды керамика мәдениеті Рейннен Волгаға дейін созылады, бұл Индоевропалық бірліктің соңғы кезеңіне сәйкес келеді, кең «құрғанданылған» аймақ әртүрлі тәуелсіз тілдер мен мәдениеттерге ыдырайды, әлі де еркін байланыста болып, технологияның таралуына және топтар арасындағы алғашқы заемсөздерге мүмкіндік береді, Анатолия және Тохария тармақтарынан басқа, олар осы процестерден оқшауланған. Сентум-сатем айырылысы аяқталған болуы мүмкін, бірақ сатемизацияның фонетикалық тенденциялары белсенді күйінде қалады.

Қола дәуіріндегі одан әрі кеңейу

Құрған гипотезасы б.з.д. 5 және 4 мыңжылдықтардағы прото-үнді-еуропа тілінің бастапқы таралуын сипаттайды. Гимбутас қолданған "құрғандану" термині, мәдениетті жергілікті халыққа элита ретінде таңу арқылы шағын топтар ғана таратуға қабілетті екенін білдірді. Бұл идея, прото-үнді-еуропа тілі және оның туыс тілдерінің жаппай қозғалыссыз шығысқа және батысқа таралуы 1970-ші жылдары археологтар арасында кең таралды («құмыралар емес, адамдар» парадигмасы). Қола дәуірінде Орталық және Батыс Еуропа, Орталық Азия және Солтүстік Үндістанның одан әрі үнді-еуропалықтану мәселесі Құрған гипотезасының шеңберінен тыс және мыс дәуіріндегі оқиғаларға қарағанда әлдеқайда бельгісіз және даулы. 1990-шы жылдардың соңынан бері қарқынды дамып келе жатқан археогенетика және генеалогиялық генетика салалары, Понт даласынан осы кезеңде көші-қон үлгісін растап қана қоймай, сонымен қатар халық қозғалысының көлемдері бұрынғы болжамдардан гөрі айтарлықтай үлкен және жаулап алушыл болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Анатолиялық гипотезамен сәйкестік (2000 жылдар)

2000 жылдары Альберто Пьяцца мен Луиджи Лука Кавалли Сфорца Анатолия гипотезасын дала теориясымен үйлестіруге тырысты. Пьяццаның айтуынша, "[г]енетикалық тұрғыдан қарағанда, Курган даласының халқы кем дегенде бір бөлігі Таяу Шығыс неолитінің халқынан тараған, олар Анатолиядан көшіп келген." Пьяцца мен Кавалли Сфорцаның (2006) пікірінше, Ямна мәдениеті Понт даласына көшіп, көшпенді мал шаруашылығын дамытқан Таяу Шығыс неолиті шаруаларынан пайда болған болуы мүмкін. Уэллс Кавалли Сфорцамен келіседі, "Таяу Шығыстан көші-қон болғанына қандай да бір генетикалық дәлелдер бар". Дегенмен, Анатолия гипотезасы тілдік деректерге қарсы келеді.

Энтонидің қайта қаралған дала теориясы (2007)

Дэвид Энтонидің "Ат, доңғалақ және тіл" еңбегінде оның "жаңартылған дала теориясы" сипатталған. Ол "құрған мәдениеті" терминін тым дәл емес және пайдасыз деп санайды, және оның орнына негізгі Ямна́я мәдениеті мен оның басқа мәдениеттермен байланысын анықтамалық нүкте ретінде қолданады. Ол мынаны көрсетеді: Құрған мәдениеті соншалықты кеңінен анықталғандықтан, қабір үйінділері бар, тіпті (Баден мәдениеті сияқты) оларсыз да кез келген мәдениетті қамтуға болар еді. Ол майкоп мәдениетін үнді-еуропалық тілдерінде сөйлейтіндердің қатарына жатқызбайды және олардың кавказ тілінде сөйлегенін жорамалдайды.