Кіріспе
Equus (латынша /ɛ//k//w//ə//s/, /'/iː//k//w//ə//s/) – Equidae тұқымдасына жататын сүтқоректілердің туысы. Equidae тұқымдасының ішінде Equus – жеті тірі түрден тұратын жалғыз танылған туыс. Equidae сияқты, Equus-та да көптеген жойылған түрлер бар, олар тек қазба жәндіктер арқылы ғана белгілі. Бұл туыс Солтүстік Америкада пайда болып, тез арада Ескі әлемге тараған. Жылқылар – жұқа аяқты, ұзын бас, салыстырмалы түрде ұзын мойын, мана (көбінесе түрлері тік) және ұзын құйрықты, сирек кездесетін тұяқты жануарлар. Барлық түрлер өсімдік жейтін, көбінесе шөп жейтін, қайта шайнайтын жануарларға қарағанда ас қорыту жүйесі қарапайым, бірақ төмен сапалы өсімдіктермен де тіршілік ете алады. Үй жылқысы мен есегі (олардың жабайы ұрпақтарымен бірге) бүкіл әлемде кездессе, жабайы жылқылар Африка мен Азияда ғана таралған. Жабайы жылқылардың әлеуметтік жүйелері екі түрге бөлінеді: бір ересек еркек немесе бие/нар, бірнеше аналықтар немесе есек/бике және олардың жас немесе төлдері бар тығыз топтардан тұратын гарем жүйесі; және еркектер аналықтарды тартатын ресурстармен аумақтарды белгілейтін аумақтық жүйе, онда аналықтар өте еркін байланысады. Екі жүйеде де аналықтары балаларына күтім жасайды, бірақ еркектері де рөл атқарады. Жылқылар бір-бірімен көзбен де, дауыспен де байланыс жасайды. Адамның қызметі жабайы жылқылар популяциясына қауіп төндіріп отыр.
Equus ('/ɛ//k//w//ə//s//, /'/iː//k//w//ə//s/) is a genus of mammals in the family Equidae, which includes horses, asses, and zebras. Within the Equidae, Equus is the only recognized extant genus, comprising seven living species. Like Equidae more broadly, Equus has numerous extinct species known only from fossils. The genus most likely originated in North America and spread quickly to the Old World. Equines are odd toed ungulates with slender legs, long heads, relatively long necks, manes (erect in most subspecies), and long tails. All species are herbivorous, and mostly grazers, with simpler digestive systems than ruminants but able to subsist on lower quality vegetation. While the domestic horse and donkey (along with their feral descendants) exist worldwide, wild equine populations are limited to Africa and Asia. Wild equine social systems are in two forms; a harem system with tight knit groups consisting of one adult male or stallion/jackass, several females or mares/jennets, and their young or foals; and a territorial system where males establish territories with resources that attract females, which associate very fluidly. In both systems, females take care of their offspring, but males may play a role as well. Equines communicate with each other both visually and vocally. Human activities have threatened wild equine populations.
Этимология
Equus сөзі латын тілінде "ат" деген мағынаны білдіреді және грек тіліндегі ἵππος (hippos, "ат") мен микендік грек тіліндегі i qo сөздерімен этимологиялық байланысты. Грек тілінің ең ерте куәландырылған түрі – сызықтық Б жазуында жазылған i qo. Иондық ἴκκος (ikkos) протогрек лабиовелярларының басқаша дамуын қарастырыңыз.
Таксономиялық және эволюциялық тарих
Cladogram of Equus after Vilstrup et al. (Вильструп және басқалар) (2013 ж.). Олигоцен және миоцен кезеңдерінде эквидтер ірі, үш саусақты жануарларға (мысалы, Mesohippus) айналды. Молекулалық филогениялар барлық қазіргі Equus (жылқы) туысының мүшелерінің соңғы ортақ ата-бабасы шамамен 5.6 (3.9-7.8) млн жыл бұрын өмір сүргенін көрсетеді. Канададан табылған 700 000 жылдық ортаңғы плейстоцен жылқысының метаподиалдық сүйегінің тікелей палеогеномдық секвенирлеуі, соңғы ортақ ата-бабаның 4.0-4.5 млн жыл бұрын, шамамен 4.07 млн жыл бұрын өмір сүргенін көрсетеді. Митохондриялық деректер Equus түрлерін кабалоид емес (зебралар мен есектерді қамтиды) және кабалоидтар немесе "нағыз жылқылар" (E. caballus және E. ferus przewalskii, немесе E. przewalskii) деп бөлуді қолдайды. Қазіргі жылқы түрлерінің арасында есектердің эволюциялық тармағы бірінші болып бөлінген болуы мүмкін, бірақ тек бір түрі – Equus ovodovi ғана соңғы плейстоцен және голоценде Оңтүстік Сібір мен Қытайда сақталған, Қытайдан табылған ең жас қалдықтары шамамен 3500 жыл бұрынғы (б.з.д. 1500 ж.) Шаң әулеті кезеңіне жатады. E. ovodovi-ден алынған генетикалық деректер Sussemionus туысын жылқыларға қарағанда зебралар мен есектерге жақын деп көрсетеді. Әртүрлі түрлерге жатқызылған және "Жаңа әлемдегі жоғары аяқты жылқылар" деп біріктірілген қалдықтар (E. francisci, E. tau және E. quinni) Солтүстік Америкаға ендемик болған екінші түрге жатады. Бұл 2017 жылы жасалған генетикалық зерттеуде расталды, онда барлық үлгілер E. francisci түріне қосылды, ол жаңа Haringtonhippus туысына, барлық қазіргі жылқы түрлерінен тыс орналастырылды, бірақ кейіннен оның жеке туыс ретінде орналасуы күмәнді болды. Оңтүстік Америкада Hippidion деген жеке туысқа жататын жылқылар болған. Америкада жылқылардың жойылу себептері (шамамен 12 000 жыл бұрын) көптеген талқылауларға түсті. Гипотезаларға климаттың өзгеруі және жаңадан келген адамдардың шамадан тыс пайдалануы кіреді. Жылқылар 1519 жылы конкистадорлардың келуімен ғана Америка құрлығына қайта келді.
Қазіргі кездегі түрлер
Субгенесі Сурет Ғылыми атауы Ортақ атауы Таралу Equus Equus ferus przewalskii / E. przewalskii және Equus caballus (Пржевальскийдің жылқысы және үй жануарына айналдырылған жылқы) Еуразия Asinus Equus africanus Африка жабайы есегі (үй есегі де осы түрге жатады) Африка мүйізі, Эритрея, Эфиопия және Сомали Equus hemionus Onager, hemione, немесе Азиялық жабайы есек Иран, Пәкістан, Үндістан және Монголия, соның ішінде Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан және Қытайдағы Орталық Азияның ыстық және суық шөлдері Equus kiang Kiang Тибет жотасы Hippotigris Equus grevyi Grévy зебрасы Кения мен Эфиопия Equus quagga Дала зебрасы Эфиопияның оңтүстігінен бастап Шығыс Африка арқылы Ботсвана мен Оңтүстік Африканың шығысына дейін Equus zebra Тау зебрасы Оңтүстік-батыс Ангола, Намибия және Оңтүстік Африка.
Гибридтер
Жылқы тұқымдастары бір-бірімен шағылыса алады. Ең көп кездесетін будандас – қашар, ол еркек есек пен аналық жылқының араласуынан туған ұрпақ. Көбінесе, мұндай будандар төлдемейді және көбейе алмайды. Оған жақын будандас – хинья, ол аналық есек пен еркек жылқының араласуынан туған ұрпақ. Басқа будандарға зебра мен жылқының араласуынан туған zorse, ал зебра мен есектің араласуынан туған zonkey немесе zedonk жатады. Греви зебралары мен дала зебраларының бірге мекендейтін аймақтарында құнарлы будандар кездеседі. Ежелгі ДНК сараптамасы бойынша, қола дәуіріндегі кунга – Сирия жабайы есегі мен есектің буданы болған.
Физикалық сипаттамалары
Жылқылардың мөлшері айтарлықтай ерекшеленеді, бірақ олардың барлығы ұзын бас және мойынмен сипатталады. Олардың нәзік аяқтары бір саусақта салмағын ұстап тұрады (бұл ортаңғы саусақтардан қалыптасқан). Греви зебрасы – ең ірі жабайы түр, ол биіктігі үй жылқысына дейін жетеді және салмағы да соған дейін жетеді. Ауыр немесе жұмыс аттары әдетте кем дегенде биік болады және биіктігі мен салмағы шамамен болуы мүмкін. Кейбір шағын жылқылар ересек күйінде биіктігінен аспайды. Жыныстық диморфизм жылқыларда шектеулі. Аталықтың мүшесі қан тамырлы және сүйек (бакулум) жоқ. Жылқылар ұзақ қашықтыққа жүгіруге және саяхаттауға бейімделген. Олардың тістері жайылымға бейімделген: шөпті кесу үшін үлкен кескіш тістері және ұнтақтауға өте қолайлы, қырлы тіс беті бар жоғары тіс тістері бар. Аталықтарда қазық тәрізді иек тістері ("күшті тістері") болады, оларды шайқаста қару ретінде пайдалануға болады. Жылқылардың сезімдері жақсы, әсіресе көру қабілеті. Олардың орташа ұзындығындағы, тік құлақтары қозғалмалы және дыбыс көзін анықтай алады. Дорсальдық жолақ және көбінесе аяқтардағы жолақтар мен иықтағы көлденең жолақтар бар примитивті белгілері бар күңгірт түсті жамылғы жабайы түрдегі жамылғыны көрсетеді және көптеген жабайы жылқы түрлерінде кездеседі. Тек тау зебрасында ғана арқа жолағы жоқ. Үй жылқыларында күңгірт түс және примитивті белгілер кейбір жануарларда көптеген тұқымдарда кездеседі. Зебралардың ақ-қара жолақтарының мақсаты бір ғасырдан астам уақыттан бері биологтар арасында пікірталас тудырып келеді, бірақ 2014 жылғы деректер олардың құс шағудан қорғану түрі деген теорияны қолдайды. Бұл жәндіктер жолақты жамылғыға аз қызығушылық танытады және басқа жабайы жылқылармен салыстырғанда зебралар ұшқыштардың белсенділігі жоғары аудандарда өмір сүреді. Үй жылқыларынан басқа, олардың мойнынан ұзын шаштары және құйрық сүйегінен өсетін ұзын құйрық шаштары бар, көптеген жылқылардың тік шаштары және шаш түймесімен аяқталатын ұзын құйрықтары бар. Жылқылар – бір қарынды, артқы ішекте ашытылатын жануарлар. Жылқылар шөп пен құрақ жейді, бірақ жылқылар, әсіресе есектер, сүйікті тағамдары жетіспесе, қабық, жапырақтар, бүршіктер, жемістер және тамырларды да жей алады. Кеңірдеулермен салыстырғанда жылқылардың ас қорыту жүйесі қарапайым және тиімділігі төмен. Дегенмен, олар төмен сапалы өсімдіктермен де өмір сүре алады. Тағам асқазан арқылы өткеннен кейін, ол қап тәрізді сөкке енеді, онда микроорганизмдер целлюлозаны ыдыратады. Ашыту жылқыларда кеңірдеулерге қарағанда жылдам жүреді: жылқыда 30–45 сағат, ірі қарада 70–100 сағат. Жылқылар 60–80% уақытын өсімдіктердің болуына және сапасына байланысты тамақтануға жұмсауы мүмкін. Жабайы жылқылар күніне жеті сағатқа дейін ұйықтауы мүмкін. Олар күндіз тұрған күйде ұйықтаса, түнде жатып ұйықтайды. Олар үнемі ағаштарға, тастарға және басқа да заттарға сүрініп, ұшқыштар мен тітіркенуден қорғану үшін шаңға малып жүреді. Тау зебрасынан басқа, жабайы жылқылар толығымен домалап секіре алады.
Байланыс
Олар алғаш рет кездескенде немесе ажырасып кеткеннен кейін бір-бірінің мұрындарын сүртіп, иіскеп, сосын беттерін сүртіп, мұрындарын денелері бойымен жылғатып, бір-бірінің жыныс мүшелерін иіскеп амандасады. Кейін иықтарын бір-біріне тигізіп, бастарымен сүйесіп, иықтарын қысып алады. Мұндай амандасу көбінесе гаремдегі немесе аумақтық еркектер арасында, немесе ойнап жүрген еркектер арасында болады. Ұрғашы жылқыда эструс 5–10 күнге созылады; физиологиялық белгілеріне жиі зәр шығару, мукус ағуы және кілегей қабығының ісінуі жатады. Сонымен қатар, ұрғашысы еркек жанында болғанда артқы аяқтарын жайып, құйрығын көтереді. Аталықтары ұрғашының репродуктивтік жағдайын флемен реакциясы арқылы бағалайды, ал ұрғашы жұптасу үшін артқа шегінеді. Жүктілік мерзімі түрлеріне қарай өзгереді; шамамен 11–13 айға созылады, ал көптеген биелер төлдегеннен кейін бірнеше күннен соң қайтадан эструсқа келеді, бұл жағдайға байланысты. Гаремді ұстайтын түрлерде төлдерді көбінесе аналары күтеді, бірақ егер жыртқыштар қауіп төндірсе, бүкіл топ бірігіп жас төлдерді қорғайды. Топ қорғаныш шебін құрайды, төлдер ортада орналасады, ал асыл тұқымды бие жақындаған жыртқыштарға қарсы шабуылдайды. Б.з.д. 3000 жылға қарай жылқы толығымен қолға үйретілген, ал б.з.д. 2000 жылға қарай Солтүстік-Батыс Еуропадағы адам қоныстарынан табылған жылқы сүйектерінің саны күрт өсті, бұл қолға үйретілген жылқының құрлық бойынша таралуын көрсетеді. Ең соңғы, бірақ ең сенімді үйрету дәлелі Синташта және Петровка мәдениеттерінің қабірлерінен жылқы сүйектерімен бірге соғыс машиналарының табылуынан алынған. Генетикалық материалды зерттеулер көрсеткендей, үй жылқысына жабайы жылқылардың бірнешесі әсер еткен, олар ертедегі үйретілген малдарда жұптасып, үй жылқысының пайда болуына ықпал еткен, бәрі де бір хаплотиптен шыққан болуы мүмкін. Пржевальский жылқысының үй жылқысының бабасы емес екені анықталды, бірақ олар будандасып, құнарлы ұрпақ бере алады. Пржевальский жылқысы мен E. caballus арасындағы айырмашылық 120,000–240,000 жыл бұрын, үйретуден бұрын болған деп есептеледі. E. ferus жылқыларының ішінде еуропалық жабайы жылқы немесе "тарпан" деп аталатын E. f. ferus қазіргі үй жылқысымен туыс. Сондай-ақ, қазіргі заманға дейін тірі қалған тарпандар үй жылқыларымен будандасқан болуы мүмкін. Археологиялық, биогеографиялық және лингвистикалық деректер көрсеткендей, есек алғаш рет 5000 жыл бұрын Солтүстік Африкадағы көшпелі малшылар тарапынан қолға үйретілген. Бұл жануарлар Сахара мен Африка мүйізінің құрғақ климатына бейімделуге көмектескен. Генетикалық деректер есектің екі түрлі митохондриялық ДНК гаплогруппалары негізінде екі рет қолға үйретілгенін көрсетеді. Бұл сонымен қатар бір ата-бабаға – нубиялық жабайы есекке – сілтеме жасайды. Зебраларды қолға үйретуге жасалған әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқталды, бірақ Уолтер Ротшильд кейбір зебраларды Англияда арба тартуға үйреткен.
Қорғау мәселелері
Адамдар жабайы жылқылардың популяциясына зор әсер етті. Жабайы жылқыларға қауіп төндіретін факторлар – ортаның жойылуы, жергілікті тұрғындар мен малмен болатын қақтығыстар. 20-шы ғасырдан бері жабайы жылқылар көптеген бұрынғы ареалдарында қырылып, олардың саны шашырап кетті. Соңғы ғасырларда екі түр – квагга мен тарпан жойылып кетті. Пржевальский жылқысы 1960 жылдардан 1996 жылға дейін жабайы табиғатта жойылған деп есептелді. Бірақ, сәтті тұтқындықта өсірілгеннен кейін, ол Моңғолияға қайта қоныстандырылды. АҚШ-та жабайы жылқылар мен есектер көбінесе Еуропадан Америкаға әкелінген үй жануарларының ұрпақтары болғандықтан, енгізілген түрлер деп саналады. Көптеген мал өндірушілер оларды зиянды жануарлар деп қараса да, керісінше, *Equus caballus* Америкаға қайта оралған, бұрынғы табиғи түр екендігін және оған жойылу қаупі бар түрлерге берілетіндей қорғау қажет деген пікір де бар. Қазіргі таңда, белгілі бір еркін жүретін жылқылар мен есектер 1971 жылғы «Жабайы және еркін жүретін жылқылар мен есектер туралы» заң бойынша «Батыстың тарихи және пионерлік рухының тірі символы» ретінде федералдық қорғауға ие. *Kleppe v. New Mexico* ісінде АҚШ Жоғарғы Соты осылай белгіленген жануарлар заң бойынша жабайы табиғатқа жататынын қабылдады.