Кіріспе
Австралиялық авиатор және бизнесмен (1895–1974)
Сэр Уилмот Хадсон Файш (7 қаңтар 1895 – 6 сәуір 1974) – австралиялық авиатор және бизнесмен. Австралиялық Qantas әуе компаниясының негізін қалаушы, Файш Тасманияның Лансестон қаласында дүниеге келген. Галлиполи шайқасында және Палестина науқанында Австралияның жеңіл ат бригадасының лейтенанты ретінде қызмет еткен Файш кейіннен AFC-де Пол МакГиннестің бақылаушысы және пулеметшісі болды. Ол әуе соғысына қосқан үлесі үшін соғыстан кейін Ұшқыштардың Ең Батыл Орденімен (Distinguished Flying Cross) марапатталды. Файш, Пол МакГиннес және сэр Фергус Макмастер 1920 жылы Qantas әуе компаниясын құрды. Үкіметтік меншікке қарамастан, Файш Qantas компаниясының басқарушы директоры және төрағасы болды. Халықаралық Әуе Көлігі қауымдастығының комитет мүшесі, ол 1960 жылы ұйымның президенті болды. Ол сондай-ақ Австралияның Ұлттық Саяхат Ассоциациясының (қазір Австралия Туристік Комиссиясы) негізін қалаушылардың бірі, Корольдік Әуе Кемелер Қоғамы мен Британдық Ғарыш Қоғамының, Көлік Институтының және Австралиялық Пионерлер Клубының мүшесі болды. Оның әкесі Фредерик Уилмот Файш – саудагер, ал анасы Мэри (туған тегі Рид) – белгілі жер иесі Генри Ридтің қызы болған. Файш бес бауырластың үлкені болды: Хадсон, Генри, Маргарет, Мэри және Грэм. Ол сондай-ақ сэр Филип Файштың немере інісі болды. 1914 жылға дейін Лансестонның маңындағы Сент-Леонардс қаласында тұрып, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Жеңіл ат әскеріне қатарына қосылды. Лансестон және Джилонг гимназияларында білім алған. Qantas әуе компаниясы құрылғаннан кейін, мектепте жақсы оқымаған Файш, экономиканы оқып, Пельман жүйесі бойынша курс алып, білім жетіспеушілігін толықтыруға тырысты. 1971 жылы Файш Тасмания университетінен инженерлік ғылымдарының докторы (EngD) дәрежесін құрметті түрде алды. "Ұлы саяси білімі" және "бизнесте қатал мінезі" бар адам ретінде сипатталған Файш қатал, келісімге келмейтін басшы ретінде танымал болды. Бұл оның "ұялмаған, тыныш" мінезіне қайшы келді; ол өзін бала кезінде "қорқынышты, сезімтал және әлеуметтік оқшауланған" сезінгенін айтты. Файш осы сезімдер оны ешқашан тастап кетпеді деп санайды, ол "атаққа немесе жарнамаға ыңғайсыз" болды. Көптеген жағдайларда бір мақсатқа ұмтылған ретінде сипатталған, D. H.86 (De Havilland Express 86) ұшағын пайдалану туралы оның талабы Файш пен сэр Гордон Тейлордың арасындағы қарым-қатынастың уақытша тоқтауына әкелді. 1923 жылдың 5 желтоқсанында Файш Хантер Риверден келген Элизабет Элеонор ("Нелл") Доувке Сиднейдегі Сент-Джеймс шіркеуінде үйленді. Олардың Джон Хадсон Файш және Венди Элизабет Файш есімді ұлы мен қызы болды, екеуі де Квинсленд штатының Лонгрич қаласында дүниеге келді. Файш отбасын "компанияның қатал қысымына қарсы қорғаныш" деп сипаттады. Файш 1915 жылдың желтоқсанында Австралия Империялық күштерінде 7 ай қызметтенгеннен кейін эвакуацияланды, кейіннен лейтенант Пол МакГиннестің бақылаушысы болды. Орта Шығыстағы науқандарда неміс және түрік авиациясына қарсы күресте Файш бақылаушы-ұшқыш ретінде 5 жау ұшағын атып түсірді. 1919 жылдың 8 қаңтарында Файш Ұшқыштардың Ең Батыл Орденіне ұсынылды. Бұл марапат 1919 жылдың 8 ақпанында Лондон газетінде және 1919 жылдың 23 мамырында Австралия газетінде жарияланды. Оның марапаттамасында былай делінген:
Ұлы әуе жарысының шолуы
1919 жылғы 28 ақпанда Фиш ұшу лицензиясын алды, барлаушы ұшқыш ретінде бітірді. 1919 жылғы наурыз айында Австралияның премьер-министрі Уильям Моррис Хьюз «Австралиялық экипажбен Ұлыбританиядан Австралияға алғашқы сәтті ұшқан» Ұлы әуе жарысын жариялады. Ұшу 720 сағат ішінде және 1919 жылғы 31 желтоқсан күні түнгі жарыққа дейін аяқталуы шартымен, жүлде қоры £A10,000 (немесе £8,000 стерлинг) құрады. Жарысты қаржыландыру үшін МакГиннес Бірінші дүниежүзілік соғыста ұшқан ұшақты сыйлаған Сэр Сэмюэл МакКогиге жүгінді. Жарысқа дейін, 1919 жылғы 25 шілдеде МакКоги қайтыс болды, ал оның мұрагерлері МакГиннеспен жасасқан келісімін орындаудан бас тартты. Осының салдарынан жарыс жоспарлары тоқтатылды. Олар Лонгрич қаласынан Кэтрин арқылы өтіп, Солтүстік территориядағы Дарвин қаласына дейін созылатын маршрутты зерттеуге бағытталды. 1919 жылғы тамыз айында Лонгричке келген олар зерттеу үшін Model T Ford көлігін сатып алды және оларға механик Джордж Горхам қосылды. 1919 жылғы 18 тамызда Лонгричтен шығып, топ Винтон, Кюнуна және МакКинлей қалалары арқылы өтіп, 1919 жылғы 20 тамызда Клонкарри қаласына жетті. Саяхатының нәтижесінде топ Легге таңдаған маршрутта ұшақтардың қонуы үшін қажетті ашық кеңістіктердің жетіспейтінін анықтады. Фиш пен МакГиннес Сиднейден келген мотоциклшілермен әңгімелескеннен кейін, Barkly Tableland арқылы өтетін балама маршрут әуе жарысының жеңімпаздары үшін ыңғайлы болады деп сенімді болды. Смит ағайындылары қонуға азықалғанда, Фанни шығанағындағы қону жолағы £A700 қаржымен аяқталды. 1919 жылғы 10 желтоқсанда Ұлы жарыстың жеңімпаздары – Росс Смит, Кит Смит, Джим Беннетт және Уолли Шиерс Дарвинге келді, оларды Фиш (Қорғаныс министрлігінің ресми өкілі ретінде) қарсы алды. 1920 жылғы мамырда Лонгричке қайтуды шешкен Фиш, Кеннедидің үйінде қонақжайлылық көрген кезде Александр Кеннедимен танысты. МакГиннес Клонкарриге бара жатқанда осы үйге тоқтағандықтан, Кеннеди Фишке аймақ үшін әуе тасымалы қызметі туралы оның идеясын айтты.
Qantas-тың құрылуы
Клонкюрри поштасында қайтадан кездескеннен кейін МакГиннесс пен Файш коммерциялық авиацияның болашағына сенімді болып, әуе компаниясын құру жоспарларын жасауға кірісті. Аутбактағы тәжірибесі туралы өзінің өмірбаянында Файш былай деп жазды: “Біз бұл аймақта әуе қызметін құруға мүмкіндік беретін табиғи артықшылықтарға таңғала алмадық”. МакГиннесс пен Файш Брисбенге жолға шығып, жоспарларын одан әрі дамыта бастады. Сонымен қатар Макмастер де Брисбенге барды. Осыны түсінгеннен кейін Файш пен МакГиннес оған әуе компаниясының жоспарларын түсіндірді. Нәтижесінде 1920 жылғы 20 маусымда Брисбендегі Грешем қонақ үйінде МакГиннес, Файш, Макмастер және Квинслендтің негізгі өндірушілерінің кеңесшісі Алан Кэмпбелл жаңа әуе компаниясын тіркеуге кірісті. Qantas-тың негізгі инвесторы Фергус Макмастердің досы және Лонгреч ауданындағы жүн өндіруші Айнсли Темплтон болды, ол идея туралы естігеннен кейін Макмастердің “әуе қызметі жобасына” инвестицияларына сәйкес келетінін уәде етті. Содан кейін Файш пен МакГиннес Солтүстік территория мен Квинсленд қалалары арқылы өтіп, әуе компаниясына инвестиция сұрады. Оларға оң жауаптар берілді. Qantas 1920 жылғы 16 қарашада Файш, МакГиннес, Макмастер, Эйнсли Темплтон және Алан Кэмпбеллмен Грэшам қонақ үйінде құрылды, бастапқы төленген капиталы £6,700 (£5,360 стерлинг) құрады. Авиакомпанияның атқарушы төрағасы лауазымы Макмастерге берілді, ал Винтон бас кеңсесі және “Qantas-тың ресми туған жері” атанды. Макмастердің араласуына байланысты, әуе таксисі және ойын-сауық жүргізудің бастапқы жоспарлары әуе поштасына жол берді, бұл Дарвин мен Лонгрейт арасындағы елді мекендердегі байланысты қамтамасыз ететін. Макмастер оны “Лонгрейштен Порт-Дарвинге дейінгі әуе поштасы қызметі ретінде, Винтон, Клонкри, Эйвон Даунс, Энтони Лагуна, Ньюкасл Уотерс және Кэтринде жалғастыра отырып” сипаттады, сол кезде әлемдегі ең ұзақ тікелей әуе қызметіне айналдырды. Qantas-тың тағы бір жоспары доктор Фредерик Арчибальд Мичодпен, Лонгречте дәрігер және авиатор болып, Qantas-тың құрылтай директоры болды. Мал қораларына және жеке меншік үйлерге барып, медициналық көмек көрсеткен Миход ауылдағы қиындықтарды жақсы білген. Лонгречте аурухана құрып, ұшағын жиі жедел жәрдем ретінде пайдаланған. Ол “ұшақпен жүретін дәрігер” идеясын ұсынды, ол кейін 1920-жылдардың соңында пресвитериандық министр Джон Флиннмен қалыптасты. Авиакомпанияға бірінші ангар ретінде жүн дүкенін А. Дж. Б. Макмастер, “Альба Вулскур” компаниясының иесі, Qantas-тың бастапқы акционері және сэр Фергус Макмастердің ағасы ұсынды. 1921 жылғы 7 ақпанда Уинтон клубында ұшқыштардың қонуынан үш күн өткен соң, 10 ақпанда Уинтондағы алғашқы және жалғыз Qantas кеңесінің отырысы өтті. Qantas штаб-пәтерін Лонгречке көшіру туралы тез шешім қабылданды, ол жолаушылар мен қосалқы бөлшектерге жеңіл қол жетімділікпен, операциялардың орталық бөлігіне айналады. Екі Avro 504K Sunbeam Dyak қозғалтқыштарымен, әрқайсысы £A1,425 сатылды. 504K-ны сатып алу 1920 жылғы 19 тамызда, The Western Queensland Auto Aero Service Limited деген атпен жүзеге асырылды. 1920 жылғы 23 қарашада аэродромның иесі Найджел Лав Дьяк қозғалтқышының дайын екендігі туралы хабарлағаннан кейін, оларға Avro 504K желтоқсанға дейін дайын болады деп айтылды. Алайда ұшақ 1923 жылғы 25 қаңтарына дейін кешіктірілді, содан кейін МакГиннес Макмастерге барлық сынақтар қанағаттанарлық нәтижелермен аяқталғанын мәлімдеген жедел хабарлама жіберді. Файш, сондай-ақ Маскотта болған, екінші Авро 504K-ның тоқтатылуына байланысты артық қалды, бірақ Чарльз Найт, Лонгрейттегі қор және станция агенті, одан Лонгрейтке RAF B. E.2e ұшағын ұшып баруды сұрады. Өзінің пилоттық лицензиясы бойынша дайындығы кезінде BE2e-де отыз минут қана жаттығу жасағанына қарамастан, Файш оны ұшуға келісті, оның жолаушысы ретінде Бэрд болды. Кейінірек Файш “ұшақты өз қолыммен алғанымда, уақытша жұмыстан босату мәселесі шешілді” деп мәлімдеді. 1921 жылғы 31 қаңтарда МакГиннес Макмастерге хабар жібергеннен кейін 6 күн өткен соң МакГиннес, Файш және Бэйрд қараңғыға дейін Мореге жетуді мақсат етіп, Маскоттен ұшып кетті. МакГиннеспен бірге олар солтүстікке қарай ұшып, Море, Сент-Джордж, Шарлвилл, Блэколл, содан кейін Баркалдинге, Лонгрейтке жетудің соңғы аялдамасына тоқтады. Баркалдинде Рокхэмптоннан қалаға пойызға түскен Макмастермен кездескен Макмастер олармен бірге Лонгрейтке ұшып баруды шешті, олардың қалаға келуі “танымдық және тарихи” болады деп үміттенді. Айнсли Темплтон Макмастер мен МакГиннеспен бірге Аврода, Файш ұшақтың иесі Чарльз Найтпен бірге Уинтонға 1921 жылғы 7 ақпанда ұшты. Бір жарым сағаттық сапар күткеннен әлдеқайда ұзаққа созылды, МакГиннес дұрыс бағыттан бұрылып, жолдан жаңылып қалды. Олар үш сағаттық ұшудан кейін, жанармайы 15 минутқа ғана жеткенде Уинтонға жетті. Уинтонда көрермендердің ықыласымен “әдемі қонды” жасағаннан кейін, олар “Солтүстік Грегори қонақ үйінде түтінмен бірге тойланды”. Қонақ үйде Макмастер авиация мен қорғаныс арасындағы байланысты, Qantas-тың болашағына сілтеме жасай отырып баяндады. “Бұл коммерциялық авиация компаниясы сіздердің қолдауларыңызды австралиялықтар ретінде алуға тиіс, инвесторлар ретінде емес; оның әкелуі мүмкін дивидендтер үшін емес, Австралияның басқару, даму және қорғанысындағы үлкен ықпалы үшін”. Ұшақтың құны £A450 құрады, ол Макмастердің талап етуімен, әуе компаниясының акциялары түрінде жартылай төленді.
Qantas-та өткен мансабы
1922 жылы Qantas Charleville мен Cloncurry арасында құрылатын екінші австралиялық жоспарлы әуе бағытына арналған тендерде жеңіске жетті. Бұл бағытты үкімет қолдады, ал Qantas пен аймақтық саясаткерлер арасындағы байланыстар оны іске асыруға мүмкіндік берді. 1930 жылға дейін әуе кемесін жүйіншілікпен басқарып жүрген еңбекқор Фыш бизнес пен менеджментті оқып, 1923 жылы басқарушы директор болды. Англияға әуе поштасы бағыты жоспарланғанда, Qantas сәтті тендер ұсынып, Фыш 1931-1933 жылдары бағытты жоспарлауға қатысты. Соңғы келісімге сәйкес, Qantas әуе поштасын Сингапурға жеткізіп, одан кейін British Imperial Airways компаниясы оны қабылдап әрі қарай жеткізуге міндеттенді. 1934 жылы Qantas және Imperial Airways бірлесіп Qantas Empire Airways жаңа компаниясын құрды, екі компания да акциялардың 50% үлесіне ие болды. Фыш жаңа құрылған компанияның басқарушы директоры болды. Ол 1940 жылы Tasman Empire Airways компаниясын құруға да қатысты, ол кейіннен Air New Zealand авиакомпаниясына айналды. 1933 жылы жарық көрген «Солтүстікті бағындыру: Александр Кеннеди және басқа да Квинсленд жолбазшыларының тарихы» атты өмірбаяндық еңбегінде Фыш Qantas-тың алғашқы төлемді жолаушысы және белгілі мал өсіруші Александр Кеннедидің өмірі туралы толық мәлімет берді, сондай-ақ Кеннедидің өмірін Австралиялық өмірбаяндық сөздікте жазды. Алайда, оның ең сәтті жарияланымдары – Qantas тарихы мен оның Екінші дүниежүзілік соғыстағы рөлі, сондай-ақ Австралиядағы көлік саласы туралы үш томдық автобиографиялық сериясы болды. Трилогияның бірінші кітабы «Qantas Rising: The Autobiography of the Flying Fysh» – Фыштің өмірінің автобиографиясы, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан бастап Qantas-тың дамуына және 1930-жылдардың ортасында Qantas Empire Airways-ге кеңейтілуіне дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл кітап «әуе тасымалы саласының пионерлерінің автобиографиялық жазбаларының санатындағы сирек туындылардың бірі» деп танылды және сыншылар тарапынан «құнашалауға лайық» деп бағаланды. Трилогияның алғашқы кітабына жауап ретінде, «Qantas at War» кітабы Уинстон Черчилльдің «Екінші дүниежүзілік соғыс» атты алты томдық тарих сериясымен салыстырылды. Әуе тасымалы тарихын зерттеуші және тарих профессоры Хайам олардың («Екінші дүниежүзілік соғыс» және «Qantas at War») «жоғары деңгейдегі басшылықты жақсы бейнелейтін естеліктер» екенін және «олардың екеуі де мәселелердің толыққанды зерттелуіне және оқиғаның жалпы контекстіне енуіне мүмкіндік беретін басқа да еңбектерге орын қалдыратынын» жазды. Болашақ тарихшыларға арналып, ол «Сэр Хадсонға осы естеліктері үшін мәңгілік ризашылық білдіретінін» айтты. Фыш Генри Ридтің өмірбаяндық еңбегін де жазған, ол «Генри Рид: Ван Дименнің жерінің пионері» деп аталып, 1973 жылы Хобартта жарық көрді. 1967 жылы ол Австралиялық өмірбаяндық сөздікте саудагер туралы мақала жазды. Сонымен қатар, 1968 жылы «Ағыстың қиылысында» атты алабұға балық аулау туралы зерттеме жариялады.
Құрметтеулер
Халықаралық авиацияға қосқан үлесі үшін ол 1953 жылы Британ империясы орденінің кавалер-командоры атанды. 1971 жылы инженерлік ғылымдарының құрметті докторы атанды. Файш 1974 жылдың 6 сәуірінде қайтыс болғаннан кейін, Австралия күнінің 100 жылдығын мерекелеу үшін, "Сидней Морнинг Геральд" газетінің "Ғасырдың 100 ең ықпалды австралиялықтары" тізіміне енді. Театрлық қойылымдарда Файшті Брендан Хансон "Air Australia" австралиялық телесериалында ойнады, ол Австралияның ерте авиация тарихын көрсететін деректі фильм болды. 2002 жылы Файш "жеке өнегелілігі, адалдығы және саяхат және туризмге өмір бойы қосқан үлесі" үшін Тынық мұхиты әуе саяхаттары қауымдастығының Аңыздар галереясына енгізілді, ол бұл құрметке ие болған онінші адам болды. 2008 жылдың соңында Хадсон Файштің құрметіне авиация саласына және Qantas компаниясына қосқан үлесі үшін Airbus A380 ұшағына оның есімі берілді. Солтүстік территориядағы Парап қаласында, ескі Дарвин әуежайының ұшу-қону жолағына жақын жерде Хадсон Файш даңғылы бар. Qantas Frequent Flyer және Qantas кредиттік карталарының үлгілерінде әрқашан W H Fysh деген есім көрсетілген.
Қолжазбалар
Сэр Хадсон Файштің құжаттары, шамамен 1817 – 1974 жылдар, Сэр Хадсон Файш жасаған егжей-тегжейлі тізіммен бірге файлдардағы құжаттар, шамамен 1922 – 1966 жылдар; 1912 – 1974 жылдарға арналған хаттар, 1917 – 1973 жылдарға арналған күнделіктер мен жеке заттар, 1817 – 1974 жылдарға арналған сөздер мен мақалалар және т.б.; 1920 – 1927 жылдарға арналған Qantas және оған байланысты компаниялардың жарияланған еңбектерінің қолжазбалары мен жазбалары, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Мемлекеттік кітапханасы. Сэр Хадсон Файштің қосымша құжаттары, 1921 – 1970 жылдар, негізінен авиация саласына қатысты мақалалар, сөздер, баспасөз хабарламалары, қызметкерлерге жолданған хабарламалар және т.б.; Qantas Gazette-тің басылымдарымен бірге баспа көшірмелері, 1925 жылдың қаңтары, 1929 жылдың қарашасы, 1930 жылдың қаңтары, 1934 жылдың желтоқсаны, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Мемлекеттік кітапханасы. Сэр Хадсон Файштің қосымша құжаттары, 1913 – 1974 жылдар, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Мемлекеттік кітапханасы. Сэр Хадсон Файштің Qantas Empire Airways туралы құжаттары, 1950 – 1961 жылдар. Бұл жинақ келесі 2 сериядан тұрады: 1. Төрағаның кіріс хаттарының тізілімі, 1950 – 1958 жылдар, 2. Төрағаның жеке және әртүрлі хаттарының файлдары, 1952 – 1961 жылдар, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Мемлекеттік кітапханасы. 070-ші файл: Qantas және Сэр Хадсон Файшпен хат алмасу, 1966 – 1969 жылдар, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Мемлекеттік кітапханасы.