Кіріспе

18 ғасырдағы АҚШ-тың зияткерлік қозғалысы Америкалық ағартушылық – 18-19 ғасырлардағы он үш американдық колониядағы зияткерлік және философиялық ынтақтың белсенді кезеңі, ол Америка революциясына және АҚШ құрылуына әкелді. Америкалық ағартушылыққа 17-18 ғасырлардағы Еуропадағы Ағартушылық дәуірі мен американдық философия ықпал етті. Джеймс Макгрегор Бернстің сөзіне сәйкес, Америкалық ағартушылықтың мақсаты – ағартушылық идеяларын ұлттың және оның халқының өмірінде іс жүзіне асыру, пайдалы форма беру болды. Көптеген колледждердің оқу бағдарламаларында теологияның орнына діни емес моральдық философия енгізілді. Кейбір колледждер оқу бағдарламаларын жаңартып, табиғаттану (ғылым), қазіргі астрономия және математика пәндерін қосты, ал «жаңа үлгідегі» американдық колледждер ашылды. Саяси тұрғыдан алғанда, бұл дәуір заң алдындағы теңдік, экономикалық еркіндік, республикалық құрылым және діни төзімділікке баса назар аударумен ерекшеленеді, бұл АҚШ Тәуелсіздік декларациясында айқын көрінеді. Америкалық ағартушылықтың көрнекті өкілдерінің қатарында колледж президенттері – пуритан дін басшылары Джонатан Эдвардс, Томас Клап және Езра Стайлз, пресвитериан дін қызметкері және колледж президенті Джон Уизерспун, сондай-ақ англикандық моральдық философтар Сэмюэл Джонсон мен Уильям Смит болды. Алдыңғы қатардағы саяси ойшылдар – Джон Адамс, Джеймс Мэдисон, Томас Пейн, Джордж Мейсон, Джеймс Уилсон, Итан Аллен және Александр Гамильтон, сонымен қатар көп салалы ғалымдар Бенджамин Франклин және Томас Джефферсон еді. «Америкалық ағартушылық» термині Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болды және 18 ғасырда ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар «ағартушылыққа жету» процесін білдіргенде қолданылмады.

Күндері

Америка ағартушылығының әртүрлі мерзімдері ұсынылды, оның ішінде 1750–1820, 1765–1815 және 1688–1815 жылдары. Тағы бір нақты басталу күні – 1714 жыл, онда Жеремия Дэммердің ағартушылық кітаптарының жинағы Коннектикут штатындағы Йель университетінің кітапханасына сыйға берілді. Оларды аспирант Сэмюэл Джонсон қабылдады. Ол бұл кітаптардың өзінің пуритандық біліміне қайшы келетінін анықтады. Ол былай деп жазды: "Бұл оның санасының төменгі деңгейі үшін күннің тасқыны сияқты болды" және ол өзін "көлеңкелі қараңғыдан ашық күннің толық шуағына шығудай" сезінді. Екі жыл өткен соң, 1716 жылы Джонсон Дэммердің сыйлаған ағартушылық кітаптарын пайдалана отырып, Йель университетіне жаңа оқу жоспарын енгізді. Джонсон "Жаңа білім" деп атаған курсын ұсынды, ол Франсис Бэкон, Джон Локк, Исаак Ньютон, Роберт Бойль, Коперник, сондай-ақ Шекспир, Джон Милтон және Джозеф Аддисонның әдеби еңбектері мен идеяларын қамтыды. Ағартушылық идеялары отаршылдарға таныстырылды және Америкадағы диссиденттердің білім беру және діни желілері арқылы таратылды.

Діни төзімділік

Ағартушылық негізін қалаушылар, әсіресе Бенджамин Франклин, Томас Джефферсон, Джеймс Мэдисон және Джордж Вашингтон, азшылық діндер үшін діни бостандық үшін күресті және соңында оған қол жеткізді. Негізін қалаушы аталардың пікірінше, Америка Құрама Штаттары – барлық сенімдегі адамдардың бейбіт түрде өмір сүріп, бір-біріне пайда әкелетін ел болуы керек еді. Мэдисон 1792 жылы осы идеалды былай деп қорытындылады: «Адамның санасы – барлық мүліктің ең қасиеттісі». 1775-1818 жылдар аралығындағы дәуірдің ерекшелігі – орнықты діннен діни төзімділікке көшу болды. Коннектикут конституциясының 1818 жылы бекітілуі, Америка ағартушылығының жеңісіне, болмаса соңына жеткен күні ретінде ұсынылды. Бұл жаңа конституция 180 жылдық «Тұрақты тәртіпті» және 1662 жылғы Коннектикут хартасын жойды, оның шарттары штат 1638 жылы құрылған кезден және Коннектикут негізгі ережелерінен бастау алады. Жаңа конституция діни бостандықты кепілдеді және Конгрегациялық шіркеуді мемлекеттен бөліп шығарды.

Зияткерлік ағымдар

Американың ағартушылық дәуірі бір жағынан Локк, Мишель де Монтень және Жан Жак Руссо сияқты еуропалық саяси ойшылдардың еңбектерінен өркендеді. Олар демократия туралы идеяларды 16 ғасырда Еуропалық саяхатшылар Жаңа әлемнен әкелген американдық үндістердің үкіметтік құрылымдарын зейін қойып зерттеу арқылы қалыптастырды. Бостандық және қазіргі демократиялық идеалдар "үндістердің шатырларында" туды және Вольтердің "Хурон" шығармасында мәңгілік орын тапты. 1714-1818 жылдар аралығында Американың британдық колонияларын алыс, артта қалған аймақтан моральдық философия, білім беру реформасы, діни жаңару, өнеркәсіптік технология, ғылым және, ең бастысы, саяси философия салаларында жетекшілікке ие еткен интеллектуалдық өзгеріс болды. Бұл өзгерістердің тамыры отандық болды. Америка жергілікті көздерге негізделген, бірақ толыққанды түсінілмеген «бақытты іздеу» негізінде саяси құрылым бойынша консенсусқа келді. Ғылым мен дінді қабылдастыруға жасалған тырысулар кейде пайғамбарлыққа, кереметтерге және аянды діндерге наразылыққа әкеліп соқты, нәтижесінде сол дәуірдің ірі саяси қайраткерлерінің біразы деизмге бейімделді. Көптеген колледждердегі оқу бағдарламаларында теологияның орнына діни емес моральдық философия қолданыла бастады. Йель колледжі мен Уильям мен Мэри колледжі реформаланды. Нью-Джерсидің пресвитериан колледжі (қазіргі Принстон университеті) және пуритандық Гарвард университеті табиғи философияны (ғылым), қазіргі астрономияны және математиканы қамтитын оқу бағдарламаларын жаңартты. Сонымен қатар, «жаңа үлгідегі» американдық колледждер құрылды, мысалы, Нью-Йорктегі Король колледжі (қазіргі Колумбия университеті) және Филадельфия колледжі (қазіргі Пенсильвания университеті).

Еуропалық көздер

Америка ағартушылығының көздері көп және уақыт пен орынға қарай әртүрлі. Ұлыбританиямен кең ауқымды кітап саудасының арқасында, колониялар еуропалық әдебиетпен дерлік бірдей уақытта таныс болды. Алғашқы ықпал еткендер – Джеймс Харрингтон, Алгернон Сидни, Болингброк виконты, Джон Тренчард және Томас Гордон (особылап екеуінің «Катон хаттары»), сондай-ақ Джозеф Аддисон (оның «Катон» трагедиясы ерекше танымал болды). Ең маңызды ағылшын құқық зерттеушісі – Уильям Блэкстоун болды, оның «Англия заңдарына түсініктемелер» еңбегі американдық негіз қалаушыларға зор әсер етті және ағылшын-американдық ортақ құқықтың дамуының маңызды көзіне айналды. Локктың «Үкімет туралы екі трактаты» американдық ойшылдарға үлкен ықпал еткендігі жиі айтылса да, тарихшылар Дэвид Лундберг және Генри Ф. Мей Локктың «Адам санасы туралы зерттеу» еңбегі саяси трактаттарынан гөрі әлдеқайда көп оқылғанын көрсетті. Шотландия ағартушылығы да американдық ойшылдарға әсер етті. Дэвид Юмның «Эсселері» мен «Англия тарихы» колонияларда кеңінен таралды, ал Юмның саяси ойлары Мэдисонға және АҚШ Конституциясының жобасын жасауға ерекше ықпал етті. Фрэнсис Хатчесонның этикалық идеялары, Шафтсбери графы мен Эддисон және Ричард Стилдің «Spectator» журналында дамыған әдептілік және сыпайылық ұғымдары еуропалық мадениет пен білімді үлгі еткен американдық жоғары топқа зор әсер етті. Америка ағартушылығының ең маңызды француздық көздері – Монтескьедің «Заңдар рухы» және Эмер де Ваттельдің «Халықтар құқығы» болды. Екеуі де американдықтардың үкімет туралы алғашқы идеяларын қалыптастырды және АҚШ Конституциясына үлкен ықпал етті. Вольтердің тарихи еңбектері кеңінен оқылды, бірақ сирек цитаталанды. Ноа Вебстер өзінің танымал «Спеллер» еңбегін құру үшін Руссоның бала дамуына қатысты білім беру идеяларын пайдаланды. Немец жазушысы Сэмюэл Пуфендорфтың еңбектері американдық жазушылармен жиі цитаталанды.

Ғылым

Еліміздің жетекші ғалымдарының қатарында: Франклин электр саласындағы еңбегі үшін; Джаред Элиот металлургия және ауыл шаруашылығы салаларындағы жұмысы үшін; Дэвид Риттенхаус астрономия, математика және құрал жасау саласында; Бенджамин Раш медицина ғылымында; Чарльз Уилсон Пил табиғаттану бойынша; ал Кадуалладер Колден ботаника және қалалық санитария саласындағы еңбегі үшін енгізілді. Колденнің қызы Джейн Колден Америкадағы алғашқы әйел ботаник болды. Бенджамин Томпсон, әсіресе жылу туралы ғылымда жетекші ғалым еді.

Сәулет, өнер және мәдениет

1780 жылдан кейін американдық архитектураның федералды стилі грузин стилінен ерекшеленіп, бірегей американдық жанрға айналды. 1813 жылы Итиел Таун Солтүстік Америкадағы алғашқы готика стиліндегі шіркеуді, Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласындағы Гриндегі Троица шіркеуін жобалады, бұл ағылшын готикасының қайта жаңғыруынан он жыл бұрын болды. Әдебиет, поэзия, музыка және драма салаларында, әсіресе соғысқа дейінгі Филадельфияда, белгілі бір жаңа көркемдік ізденістер жасалды, бірақ осы салалардағы американдық (халыққа кең таралмаған) мәдениеті кезеңнің көп бөлігінде британдық мәдениетті көбінесе еліктеді.

Республикашылдық пен либерализм

Америка республикашылдығы билік иелерінің келісімін, аристократияны жоюды және жемқорлыққа қарсы тұруды қадағалап көрсетті. Ол классикалық республикашылдық пен ағылшын республикашылдығының (17 ғасырдағы Комонвелл адамдары мен 18 ғасырдағы ағылшын елдік вигтер) бірігуін білдірді. Дж. Г. А. Покок Америкадағы интеллектуалдық көздерді түсіндіреді: 1960 жылдардан бері тарихшылар Ағартушылықтың Америка революциясындағы рөлін талқылап келеді. 1960 жылға дейін либерализм, әсіресе Джон Локк либерализмі басты екендігіне келісім болды; республикашылдық көбінесе назардан тыс қалды. Жаңа түсіндірулерді Покок бастады, ол «Макиавеллилік сәт» (1975) еңбегінде, кем дегенде 18 ғасырдың басында республикалық идеялар либералдық идеялармен бірдей маңызға ие болғанын дәлелдеді. Пококтің көзқарасы қазір кеңінен қабылдануда. Бернард Бейлин мен Гордон Вуд негізін қалаушы әкелерге либерализмге қарағанда республикашылдық көбірек әсер еткенін алға тартты. Айзек Крамник, керісінше, американдықтар әрқашан жоғары дәрежеде жекешіл болғандықтан және сондықтан локктық болғандарын айтады. Америка революциясына (1776) дейінгі онжылдықтарда колониялардың зиялы және саяси лидерлері жақсы (және жаман) үкіметке нұсқаулар немесе үлгілер іздеп, тарихты мұқият зерттеді. Олар әсіресе Англиядағы республикашылдық идеялардың дамуын қадағалап отырды. Покок АҚШ-тағы интеллектуалдық көздерді түсіндіреді: Америкалықтардың көпшілігі осы республикалық құндылықтарға берілгендіктен, Америка революциясы сөзсіз болды, өйткені Ұлыбритания республикашылдыққа деген жауыздық пен жемқорлық және американдықтардың қол жеткізген бостандықтарына қауіп ретінде көрінді. Немец тарихшысы Леопольд фон Ранке 1848 жылы американдық республикашылдықтың еуропалық либерализмнің дамуында шешуші рөл атқарғанын мәлімдеді.

Деизм

Орташа дәрежелі Ағартушылық та, радикалды немесе революциялық Ағартушылық та орнаған шіркеулердің авторитарлығына, иррационалдығына және қараңғылаушылығына қарсы реакция болды. Вольтер сияқты философтар ұйымдасқан дінді ақыл-ойының дамуына және ғылымның прогресіне қарсы, сондай-ақ тексеруге келмейтін нәрсе ретінде бейнеледі. Деизм – діни аянға немесе догмаға емес, ақылға негізделген Құдайға сенудің философиялық түрі, балама дін болды. Бұл көзқарас философтардың арасында кең тараған, олар түрлі деңгейде деистік ұстанымдарды қабылдады. Деизм Адамс, Франклин, мүмкін Вашингтон және әсіресе Джефферсон сияқты зиялылар мен мемлекет құрушылардың ой-өрісіне зор ықпал етті. Томас Пэйн ең көрнекті жақтасы болды, оның "Ақыл дәуірі" атты еңбегі Францияда жазылып, жақын арада Америка Құрама Штаттарына жетті. Пэйннің пікірлері көп дау тудырды; Джефферсон 1800 жылғы сайлауда деизмі үшін сынға ұшырағанда, Демократиялық-Республикалық саясаткерлер кандидаттарын Пэйндікіндей көзқарастан алшақтатуға тырысты. Юнитаризм және деизм тығыз байланысты болды, ал біріншісін Джозеф Пристли Америкаға әкелді. Сэмюэл Джонсон Лорд Эдвард Гербертті «ағылшын деизмінің әкесі» деп атады.