Кіріспе

Грек мифологиясындағы сатир музыкант

Грек мифологиясында сатир Марсиас музыкаға қатысты екі оқиғаның басты кейіпкері: біреуінде ол Афина тастап кеткен қос сырнайды (аулос) алып, ойнады; екіншісінде Аполлонға музыка сайысына шақырып, жеңіліп, терісінен және өмірінен айырылды. Көне әдебиеттерде Марсиас өзінің мақтаншақтығы және оның жазасының әділдігі жиі айтылады. Қазіргі заманғы салыстырмалы мифологияның бір саласында Марсиасқа Аполлонның үстемдігі – олимпиялық пантеонның бұрынғы "пелассиан" дінін, жер астындағы батырлар мен табиғат рухтарын ығыстыруын көрсететін миф мысалы ретінде қарастырылады. Марсиас ежелгі Ана Құдайы Рея/Кибеланың ізбасары болған, ал оның оқиғалары мифографтармен Фригиядағы Целенае (немесе Келанай) қаласында, Меандр өзенінің (Түркиядағы Мендерес өзені) бастауында орын алған.

Отбасы

Марсиас шежіре бойынша «құдай» Хайагнистің ұлы болған. Оның әкесі Оагрус немесе Олимп аталған. Басқа нұсқа бойынша, соңғысы Марсиасқа ұл болып, сондай-ақ оның шәкірті және эромені болған делінеді.

Марсиас пен Аполлон

Аполлон мен Марсиас арасындағы бәсекеде, оны Музалар немесе Ниссеан нимфалары бағалады, талаптар бойынша жеңімпаз жеңілгенге қалағанын істей алатын еді. Марсиас флейтасын тартып, барлығын қоздырып, биге көтерді. Аполлонның кезегі келгенде, ол лирасын тым әдемі орындады, сонда барлығы үнсіз қалды және көздерінен жас шықты. Бұл оқиғаның бірнеше нұсқасы бар: Гигиннің айтуынша, Марсиас бірінші айналымнан кейін жеңіске жетіп бара жатқанда, Аполлон лирасын кері бұрып, дәл сол күйді орындады. Бұл Марсиас флейтамен қайталап орындай алмаған нәрсе еді. Диодор Сицилийскийдің мәліметінше, Марсиас Аполлон лираның үніне өз даусын қосып, жеңіске жеткенде жеңілді. Марсиас аспаптың емес, дауыстың шеберлігін салыстыру керек деп қарсылық білдірді. Бірақ Аполлон Марсиас құбырға үрлегенде, ол да сондай нәрсе жасап жатқанын айтты. Ниссеан нимфалары Аполлонның талабын қолдады, осылайша оның жеңісіне себеп болды. Тағы бір нұсқада Марсиас флейтаны дұрыс тартпағандықтан, жеңілісін қабылдады. Ұялып, терісін шарап сақтауға пайдалану үшін алып тастау жазасын таңдады. Ол Селенае маңындағы үңгірде тірідей терісін сызып тастады, себебі ол құдайға қарсы шықты. Аполлон Марсиас терісін Алокрин көліне (қазіргі Түркиядағы Каракуйу-Гёлу) жақын қарағайға іліп қойды. Диодор Сицилийский Аполлон осы «шамадан тыс» ісіне өкінген болуы керек деп ойлады және ол біраз уақытқа лирасын қойды, бірақ Карл Керени Марсиас «қалың терісінен» айырылуын: «Егер Марсиас жануардың киімін тек маскарад деп есептесек, бұл жаза аса қатал көрінбейді» деп бағалады. Классикалық гректер мұндай шамандық мәнді білмеді, ал Марсиас терісін сызып тастау суретшілер мен мүсіншілер үшін тақырыпқа айналды. Оның бауырлары, нимфалар, құдайлар мен құдайлар оның өліміне қайғырды, ал олардың көз жастары, Овидийдің «Метаморфозалары» бойынша, Фригиядағы Марсиас өзенінің (қазіргі Чіне ағыны) бастауы болды, ол Целенае маңындағы Меандрға құяды, онда Геродот Марсиас терісінің әлі де көрінетінін хабарлады, ал Птолемей Гефестион «Аполлонның мерекесі» туралы айтты, онда терісі алынған барлық құрбандардың терісі құдайға ұсынылады. Платон Марсиас терісінен шарапқа арналған ыдыс жасалғанын айтты. Овидий Марсиас тақырыбына екі рет тоқталады, «Метаморфозалар» (VI.383–400) кітабында оқиғаны өте қысқаша баяндайды, онда ол Марсиас өзеніне төгілген жасқа назар аударады, ал «Фестиде» (VI.649–710) Овидийдің басты назары Марсиасқа емес, аулосқа және флейташылардың рөліне ауысады.

Дана Марсий

Әдеби дереккөздердегі мақтанышпен өрескел Марсиас, эллиндік тарихшы Диодор Сицилийдің бірнеше сөзбен айтқан дана Марсиас бейнесін көлеңкеге жасырады. Диодор Марсиасты гректердегі қарапайым сатирлерде кездеспейтін, ақыл-ойының шеңдігі (sunesis) және өздігінен ұстауы (sophrosune) үшін құрметке лайық деп сипаттайды. Платонның "Симпозиум" диалогында Алкивиад Сократты Марсиасқа теңегенде, осы дана сатирдің ерекшелігін көздейді. Джоселин Смолл Марсиасты құдайға деңгейлес, оны тек алаялықпен ғана жеңуге болатын ұлы суретші деп есептейді. Рим форумының жанында дана, егде жастағы силен мүсіні орналасқан. Осы Марсиас – 1941 жылдан бері Нью-Йорк университетінің Өнер институты студенттері шығарып келе жатқан "Марсиас: Өнер тарихы бойынша зерттеулер" журналының символы.

Римдегі пайғамбарлық және сөз бостандығы

Римдіктер арасында Марсиас бақсылық өнерінің негізін қалаушы және сөз бостандығының (философиялық түсінік παρρησία, "паррезия") жақтаушысы, сондай-ақ "билікке шындықты айту" қағидасын қолдаушы ретінде танылды. Римдегі Марсиас бейнесінің ең ерте нұсқасы кем дегенде 300 жыл бойы саяси қызмет орын алған Рим форумында немесе комициумда тұрды. Ол сол иығында шарапқа арналған торсықпен, оң қолын көтеріп тұрған силен ретінде бейнеленген. Бұл мүсін бостандықтың белгісі ("indicium libertatis") саналды және қарапайым халықтың наразылық акцияларымен байланысты болды. Ол көбінесе өлеңдер жазылатын орын ретінде пайдаланылды. Марсиас Дионис немесе Бахустың қызметшісі болды, римдіктер оны өздерінің Аталық Либерімен, Авентин үштігіндегі үш құдайдың бірі (Церес және Либера, Персефонамен тең) ретінде теңестірді. Осы құдайлар қарапайым халықтың әл-ауқатымен айналысады деп есептелді. Дионис құдайының экстазындағы бостандық Римде құлдардан өзгешеленетін либертас ретінде саяси мағынаға ие болды. Либердің құрметіне наурыздың 17-сі күні тойланатын Либералия, ақын және драматург Гней Невиус айтқандай, "Либералия ойындарында біз сөз бостандығынан ләззаттанамыз" делінгендей, еркін сөйлеуге мүмкіндік беретін уақыт болды. Дегенмен, Невиус билік иелеріне қарсы сөздері үшін тұтқындалды. Марсиас кейде Фаунуспен бір замандас король ретінде қарастырылды, Вергилий оны Эней кезінде Италияның тумасы ретінде бейнеледі. Сервий "Энеидаға" түсіндірме бергенде, Марсиас Фаунусқа итальяндықтарға бақсылық өнерін үйреткен елшілерді жібергенін айтады. Марций руының қарапайым тегі Марсиасқа туыс екенін мәлімдеді. Билікке қарапайым халықтан көтерілген Гай Марций Рутилус, Рим форумында тұрған мүсінді 294 ж.б.д. арнады, ол алғашқы плебей цензоры болған және отбасылық атына Цензорин атауын қосты. Марций Рутилус б.з.д. 300 жылы олардың коллегиясына қосылған алғашқы плебей бақсыларының бірі болды, сондықтан мифтік бақсылықтың ұстазы оны бейнелеуге лайықты тұлға болды. Б.з.д. 213 жылы, Канна шайқасындағы тарихындағы ең ауыр әскери жеңіліске ұшырағаннан кейін екі жыл өткен соң, Рим реакциялық қорқынышқа ұшырап, дінге шамадан тыс берілді. Сенат өзінің билігін "пайғамдар мен құрбандықтар" бұзып жатқанына алаңдап, оны басу бағдарламасын бастады. Қамауға алынған әдебиеттердің арасында гректердегідей Аполлонға арналған ойындарды ұйымдастыруды талап ететін "нағыз" пайғамбарлық та болды. Бұл пайғамбарлық Марсиас ұрпағы деп есептелген Гней Марцийге қатысты. Ойындар тиісті түрде өткізілді, бірақ римдіктер екінші пайғамбарлыққа құлақ асып, Марсиас жазған деп айтылатын әнімен фригиялық Ұлы Ана Кибеленің құлшынысын енгізгенше, карфагендіктермен жалғасып жатқан соғыстарды жеңіске жеткізе алмады; бұл ән фригиялықтарды жаудан қорғағаны үшін де маңызды болды. Марсиас пен Аполлон арасындағы билік қатынастары элита мен қарапайым халық арасындағы үздіксіз күресін көрсетті, оны саяси тұрғыдан оптимистер мен популяристер білдірді. Осы кезеңде Невиус сөз бостандығын қолданғаны үшін тұтқындалды. Марций Рутилустың басқа ұрпағы Л. Марций Цензорин, б.з.д. 80 жылдары Сулла азаматтық соғыстары кезінде бақсылық коллегия саяси дау-дамайға ұшыраған кезде Марсиас мүсіні бейнеленген монеталарды шығарды. Монетада Марсий фригиялық шапқын немесе пиллеус киіп жүр, ол бостандықтың нышаны. Марций Цензоринді Сулла өлтіріп, оның басын Пранестеден тыс жерде көрсетті. Сулланың заңнамалық бағдарламасы халыққа берілген билікті қысқартуға, әсіресе плебейлік трибундардың өкілеттігін шектеуге, сенаттың үстемдігін және патрицистердің артықшылықтарын қалпына келтіруге тырысты. Марсиас Италияның ежелгі халықтарының бірі Марсидің епонимі ретінде де мәлімделген. 91-88 ж.ж. әлеуметтік соғыс, онда итальяндықтар Рим билігі астында азаматтар мәртебесін арттыру үшін күресті, кейде Марсидің басшылығынан Марси соғыс деп аталады. Римдік Паэстум және Альба Фуценс, басқа итальяндық қалалармен бірге, өздерінің саяси мәртебесін нығайту үшін Марсияның мүсіндерін орнатты. Принципаттың кезінде Марсиас Августқа қарсылық білдіретін бүлікшіл символға айналды, оның үгіт-насихаттары Августты Аполлонмен жүйелі түрде силендерді азаптаушы ретінде байланыстырды. Августтың қызы Юлия айкелге түнгі жиналыстар өткізіп, әкесіне қарсы тұрып, оны тәжге отырғызды. Августтың жер аударылуына ұшыраған ақын Овидий, өзінің "Метаморфозалар" және "Фасти" поэмаларында Марсиасқа жасалған Аполлонның жазасы туралы екі рет айтады. Овидийдің жер аударылуының нақты себебі әдебиет тарихының ең үлкен сырларының бірі болып табылады, бірақ Овидий "өлең мен бұзушылық" себеп болғанын айтады; оның поэзиясы Рим республикасынан императорлық монархияға өту кезеңінде рұхсат етілген сөз бостандығының шегін сынап көрді. Плиний бірінші ғасырда б.з.д., Зеуксис жасаған "байланған Марсиас" суретін Римдегі Конкордия храмында көруге болатынын хабарлайды. Грек Гармониясы сияқты, Конкордия құдайы да ежелгі заманда түсінілген музыкалық үйлесімділіктің және Цицеронның "concordia ordinum" сөйлемімен білдірілген әлеуметтік тәртіптің бейнесі болды. Азапталған силенді үйлесімділікке арналған храмда көрсетудің көрінеу сәйкессіздігі қазіргі ғалымдардың пікірінше, билікке сын айтуға қарсы ескерту ретінде қарастырылады.

Луврдегі Аполлон Марсияның саркофагы

300 жылға жуық мерзімде жасалған Марсиас пен Аполлон арасындағы бәсекелестікті бейнелейтін саркофаг 1853 жылы Тосканадағы Чиароне өзенінің жағасында, бұрынғы Эмилия Аурелия тас жолынан табылған. Ондағы құдайлар жиыны солдан оңға қарай, Афинадан бастап, оның таяғымен және Эрихтониостан құралған, оның кадуцейының бір бөлігі, сондай-ақ оның қолының бір бөлігі ішінара сынған. Грек мифологиясында Афина бұрын Марсиас кейін қолданған сырнайлармен байланысты болған, сондықтан Афина аспапты ызадан тастағандай (Овидийдің "Метаморфоздары" сияқты) осы ауысуды түсіндіретін басқа да әңгімелер пайда болған. Марсиасқа жасалған тері сызу оқиғасы Афинаның қарама-қарсы жағында, оң шетінде бейнеленген.

Кейінгі өнерде

Кейінгі кезеңдердегі өнерде аллегория Марсиас терісін жабудың біршама күмәнді моральдық мәнін жасыру үшін қолданылады. Марсия көбінесе флейта, пан-пайп немесе тіпті сыбызғымен бірге бейнеленеді. Аполлон лирамен, кейде арфамен, скрипкамен немесе басқа да ішекті аспаптармен көрсетіледі. Аполлон мен Марсияның бәсекесі адам табиғаты мен мәдениеттерінің Аполлондық және Дионисийлік жақтары арасындағы мәңгілік күресті бейнелейді. Марсияны сюжет ретінде алған картиналарға Микеланджело Ансельмидің «Аполлон мен Марсия» (1492 – 1554 ж.), Жузепе де Рибераның «Марсияның терісін жабу» (1591–1652 ж.), Тицианның «Марсияның терісін жабу» (1570–1576 ж.), Бартоломео Манфредидің «Аполлон мен Марсия» (Сент-Луис өнер мұражайы) және Лука Джорданоның «Аполлон мен Марсия» (шамамен 1665 ж.) жатады. Джеймс Меррилл осы миф негізінде «Марсия» атты өлең жазды; ол «Мың жылдық бейбітшілік елі» (1959) жинағында жарияланған. Збигнев Герберт пен Надин Сабра Майер әрқайсысы «Аполлон мен Марсия» деп аталатын өлеңдер жазды. Овидийдің Аполлон мен Марсия туралы айтуын қайталай келгеннен кейін, Робин Робертсонның 1997 жылғы «Суреттелген дала» жинағында «Марсияның терісін жабу» поэмасы пайда болды. Хьюго Клаус өзінің «Марсуа» өлеңін (1955 жылғы «Остакерсе Гедихтэн» өлеңдер жинағына енген) Марсия мифіне негіздеп жазды, Марсияның өзінен терісін жабу процесін бейнеледі. 2002 жылы британдық суретші Аниш Капур Лондонның Тейт Модерн мұражайында «Марсия» атты алып мүсінді жасап орнатты. Үш үлкен болат сақинадан және бір қызыл ПВХ мембранадан тұратын бұл жұмысты оның үлкендігіне байланысты толығымен көру мүмкін емес еді, бірақ айқын анатомиялық мағыналары болды. Рим дәуірінің соңында Марсия өзені арқылы салынған көпір әлі күнге дейін сатирдің атымен, яғни Марсияс деп аталады. Кейінгі композитор Кайл Ригер Марсия мен Аполлон арасындағы бәсекеге негізделген саксофон мен фортепианоға арналған «Аулос және Лира» дуэтін жазды.