Кіріспе

Мифологиялық жас Аполлонның немесе басқа да құдайлардың сүйіктісі, Грекияның ежелгі Фокис қаласы.

Грек мифологиясында Кипарисс немесе Кипариссос (Ежелгі грекше: Κυπάρισσος, "кипарис") – Аполлонның немесе кейбір нұсқаларда басқа құдайлардың сүйіктісі болған ұл. Оқиғаның ең танымал нұсқасында Кипарисс өте жақын болған үйретілген бұғысын орман ішінде ұйықтағанда аңшылық сүйегімен қателікпен өлтіріп алады. Ұлдың қайғысы соншалық, ол қайғы-қасіреттің классикалық символы – кипарис ағашына айналады. Аңыз осылайша ағаш пен оның мәдени маңызының байланысын түсіндіретін этиологиялық сипатқа ие. Бұл тақырып көбінесе грекшеленген латын әдебиеті мен Помпейдегі фрескалар арқылы белгілі. Кипариссқа арналған грек батырларына табынушылықтың ешқандай іздері табылмаған.

Отбасы

Грамматик Сервийдің (4-5 ғасырлар) айтуынша, Кипарис Телепфтің ұлы болған, демек Гераклдың немересі еді.

Басталу мифы ретінде

Кипарисс мифы, Гиацинт мифы сияқты, ежелгі Грециядағы педерастияның әлеуметтік салтын көрсетеді, онда бала Аполлонның жақын адамы (эроменос) болып есептелген. Педерастиялық миф – еркектердің ересек өмірге қадам басқандағы жолын, эроменос үшін «өлімді» және түрленуді бейнелейді. "Осы аңызда барлық әдемі ұлдар [Аполлонның] өзінің көшірмесі болып табылады", - деп жазады Карл Керени. Аполлонның сыйы ретінде бұғы ежелгі грек қоғамындағы үлкен еркек (эрастес) өзінің жақынына жануар сыйлау салтын көрсетеді, бұл көбінесе ваза суреттерінде көрсетіледі. Бастапқы кезеңде аң аулау – жас жігіттерді соғыс өнеріне дайындау және мінез-құлқының сынағы, ал бұғы аңшының жемісін білдіреді. Сонымен қатар, миф кипарис ағашының қайғы-қасірет пен күйзеліспен байланысын түсіндіру үшін де пайдаланылған. Форбс Ирвинг кипаристің қайғылы ағаш ретінде көбінесе римдік дәстүр болғанын, ал грек қоғамында осындай рөл атқарғанына аз дәлел бар екенін айтады.

Овидийдің нұсқасы

Еленнің жабайылығы Август ақыны Овидийдің ойлап тапқан нәрсесі болуы мүмкін, және балалардың дәстүрлі рөліне қатысты кейінгі әдеби өзгеріс. Овидийдің Кипариссі өзінің үй жануарының қазасына қатты қайғырып, Аполлоннан көз жасын мәңгілікке ағызуға рұқсат сұрайды. Содан кейін құдай баланы кипарис ағашына (латынша: cupressus) айналдырады, оның шырыны діңге көз жас тамшылары сияқты тамшыларды құрайды. Овидий бұл әңгімені Орфейдің тарихымен байланыстырады, ол әйелі Эвридиканы тозақтан қайтарып әкелмей, әйелдерге деген махаббатын балаларға деген махаббатқа алмастырады. Орфей лирасын тартып ойнағанда, тіпті ағаштар да музыкаға әсерленеді; одан кейін ағаштардың әйгілі шеруінде кипарис ағашының соңғы орны Кипарисстің метаморфозасына көшуге себеп болады.

Сервийдің және Ватикан мифографының түсіндірмелері

Ватикан мифографының біріне сәйкес, тағы бір римдік дәстүрде сүйіктісі орман құдайы Сильван болып келеді. Вергилийдің «түйегімен кипарис ағашын жұлып алған Сильванды» шақыруы Сервийдің түсіндірмесінде махаббат оқиғасына сілтеме ретінде қарастырылған. Қысқаша баяндамасында Сервий Овидийден негізінен Аполлонды Сильванмен алмастыру арқылы ерекшеленеді, сондай-ақ еленнің жынысын өзгертеді және құдай оның өліміне жауапты болады: Сильван еленін бағып жүрген Кипарисс есімді баланы (puer-ді) жақсы көреді. Сильван оны қасақана өлтірген кезде, бала қайғыға батып, күйзеледі. Сүйікті құдай оны өз атымен аталатын ағашқа айналдырды, ол оны серпіліс ретінде алып жүреді делінеді. Сервий аition – Сильванның мәңгі жасыл бұтақты ұстап тұрғанын түсіндіру үшін ойлап тапқан әңгіме ме, әлде басқаша белгісіз нұсқаны жазған ба, бұл белгісіз. Басқа жерде Сервий Кипарисске Зефир, батыс желі ғашық болған нұсқаны да айтады. Кипарис, оның айтуынша, әлемнің астымен байланысты, себебі оны тым қатты кескенде қайта өспейді, немесе Атикада қайырлы отбасылар кипариспен безендіріледі.

Фокидегі Кипарис

Басқа бір дәстүр бойынша, Кипарис, бұл басқа тұлға болуы мүмкін, Минийдің ұлы және Фокидегі Кипарис (Кипариссос) қаласын миф бойынша негізін қалаушы, кейін Антисира деп аталды.

Ботаникада

Купресс сөзі ципресс ағаштарының туысын сипаттау үшін қолданылған; бұл туыс алғаш рет 18 ғасырда швед биологы Линнеймен сипатталған. Қазіргі заманда Cupressus туысына қай түрлерді қосу керектігі туралы таксономиялық пікірталас жүріп жатыр.