Кіріспе

Бейресми қателік

Гомункулус аргументі – бұл бейресми қателік, онда түсінік бастапқы түсінік анықталмай немесе түсіндірілмей, рекурсивті түрде өзінің арқасында түсіндіріледі. Бұл қателік көбінесе көру теориясында кездеседі. Адамның көру қабілетін сыртқы әлемнен келген жарық көздің торлы қабатында бейне құратынын және мидағы бір нәрсе (немесе біреу) осы бейнелерді киноэкранындағы бейнелердей қарап тұратынын айту арқылы түсіндіруге болады (бұл көру теориясы кейде «Картезиан театры» теориясы деп аталады: қазіргі кезде ол психолог Дэвид Маррмен байланысты). Осы ішкі көрерменнің мәні туралы сұрақ туындайды. Бұл жерде мидың ішінде «кішкентай адам» немесе «гомункулус» бар деп есептелінеді, ол фильмді «көреді». Бұл қателіктің себебін гомункулус ішкі фильмді қалай «көреді» деп сұрағанда түсінуге болады. Жауап: Бірінші гомункулустың «басында» немесе «миында» осы «фильмді» көретін тағы бір гомункулус бар. Бірақ бұл гомункулус сыртқы әлемді қалай көреді деген сұрақ тудырады. Осы сұраққа жауап беру үшін екінші гомункулустың басында тағы бір гомункулус болуы керек, және т.с.с. Басқаша айтқанда, шексіз регрессия жағдайы туындайды. Гомункулус аргументінің мәселесі – ол түсіндіруге тиіс құбылысты өзінің арқасында түсіндіруге тырысады.

Ережелер тұрғысынан

Тағы бір мысал – когнитивистік теориялар, олар адам миы операцияларды орындау үшін «ережелерді» қолданады деп санайды (бұл ережелер көбінесе компьютерлік бағдарламаның алгоритміне ұқсас тұжырымдалады). Мысалы, Ноам Чомский 1950-1970 жылдардағы еңбектерінде (өз кітабының сөздерімен) адамдар туыстық қатынас орнату үшін Қағидалар мен Өкілдіктерді (немесе дәлірек айтқанда, өкілдіктерге әсер ететін ережелерді) пайдаланады деді (жақында Чомский бұл көзқарастан бас тартты; қараңыз «Минималистік бағдарлама»). Шахматқа келсек, ойыншыларға «ережелер» (яғни шахмат ережелері) беріледі. Олай болса, бұл ережелерді кім қолданады? Жауап өзінен-өзі түсінікті: шахмат ойыншылары ережелерді қолданады, ал ережелердің өзі шахмат ойнамайды. Ережелер – адам оларды оқып, түсініп, қолданғанға дейін қағаздағы жай ғана белгілер. Ал біздің басымыздағы (миымыздағы) «ережелер» қалай? Оларды кім оқиды, түсінеді және қолданады? Тағы да, жауап іздеу керек, және кейбіреулер «гомункулус» дейді: ол әлемнің ережелерін оқып, содан кейін денеге оларға сәйкес әрекет етуге бұйрық береді. Бірақ бұл жағдайда шексіз регрессияға түсеміз, себебі гомункулус танитын процестер де ережеге бағынған, яғни оның басында тағы бір гомункулус болуы керек, және т.б. Сондықтан, бұл аргумент бойынша, егер регрессияны «негіздеудің» жолы табылмаса, таным ережеге бағынған деген пікірді білдіретін немесе нақты айтатын сана теориялары дұрыс бола алмайды. Бұл маңызды, өйткені когнитивтік ғылымда ережелер мен алгоритмдер шамалы айырмасы бар деп есептеледі: яғни, таным ережеге бағынған деген теория көбінесе ойлау (таным) негізінен алгоритмдерді қолдану екенін білдіреді деп саналады, және бұл жасанды интеллекттің кейбір түрлерінің негізгі болжамдарының бірі. Гомункулус аргументтері регрессияны «негіздеудің» жолы табылмаса, әрқашан жаңылыс болады. Психология мен сана философиясында «гомункулус аргументтері» (немесе «гомункулус қателіктері») сана теориясының кемшіліктерін немесе толық еместігін анықтау үшін өте пайдалы. Гомункулус қателігі Райлдің регрессиясымен тығыз байланысты.