Кіріспе

Баукис және Филемон (Φιλήμων καὶ Βαυκίς) – грек мифологиясындағы екі кейіпкер, бізге Овидийдің "Метаморфозаларынан" ғана белгілі. Баукис пен Филемон Тиана аймағындағы ескі, үйленген жұбайлар еді, Овидий оны Фригияға жатқызады. Олар өз қалаларында Зевс және Гермес (Рим мифологиясында тиісінше Юпитер мен Меркурий) құдайларын киім ауыстырып келгенде қарсы алып, меймандостықтың қасиетті дәстүрін сақтады. Бұл, құдайлармен байланыс жасайтын қонақтарға көрсетілетін құрметтің, "ксения" немесе құдай қатысқан жағдайда "теоксия" деп аталатын ритуалдық достық қағидасын бейнеледі.

Әңгіме

Зевс пен Гермес қарапайым шаруалар кейпіне еніп, қала тұрғындарынан түнгі баспана сұрады. Бірақ "сол елдің халқы осыншалықты жаман болғандықтан" олардың бәрінен де бас тартылды. Соңында олар Баукис пен Филемонның қарапайым, шаруашаналық үйіне келді. Олар кедей болғанымен, олардың жомарттығы бай көршілерінен әлдеқайда артық еді, олардың есіктері жабық, ешқандай жылы сөз айтпады. Екі қонаққа тамақ пен шарап бергеннен кейін (Овидий бұл туралы қызығушылықпен толықтай сипаттайды), Баукис қонақтарының бук ағашынан жасалған тостақандарын көп рет толтырғанына қарамастан, құмыра әлі де толы екенін байқады (осыдан "Гермес құмырасы" деген сөз пайда болды). Олардың қонақтары құдайлар екенін түсінген соң, олар күйеуімен бірге "қолдарын көтеріп, жалбарынып, қарапайым үйлері мен тамақтарына мейірімділік тіледі". Филемон үйлерін күзетіп тұрған қазды ұстап, өлтіріп, тамаққа айналдыруды ойлады, бірақ ол оны істеуге барғанда, қаз Зевстің қолына қауіпсіз жерге қашты. Зевс оларға қазды өлтірудің қажеті жоқ екенін және қаладан кету керектігін айтты. Өйткені ол оларды қабылдамағандардың барлығын және оларға тиісінше қонақжайлылық көрсетпегендердің барлығын жоятын еді. Ол Баукис пен Филемонға өзімен және Гермеспен бірге тауға көтеріліп, шыңға жеткенше артына қайтпауды бұйырды. Таудың басына көтерілгеннен кейін ("бір рет садақтан оқ атып жібергенше") Баукис пен Филемон өз қалаларына қарап, оның су тасқынынан қирағанын және Зевстің олардың үйін сәнді ғибадатханаға айналдырғанын көрді. Олардың ғибадатхананы күзетуші болу тілегі орындалды. Сондай-ақ, егер біреуі өлсе, екіншісі де бірге өлсін деп тіледі. Өлгеннен кейін олар екі ағашқа айналды, бір-бірімен тоғысқан емен мен липа, құрғақ, батпақты жерде тұрды.

Талдау

Бұл оқиға Аарне-Томпсон-Утер ертегілерінің 750-ші түріне жатады. Ол ежелгі жазбаларда басқа жерде кездеспейді.