Кіріспе

Гилберт Райлдің 1949 жылғы кітабы "Аң-ойым тұжырымдамасы" – философ Гилберт Райлдің 1949 жылғы кітабы, онда автор "ақыл" дегеніміз – "негізінен Рене Декарттан бастау алған және логикалық қателіктер мен, әдетке айналған 'санаттық қателіктер' арқасында сақталған философиялық иллюзия" екенін дәлелдейді. Бұл кітап сана философиясының негізін қалаушы құжат ретінде қарастырылады, ал сана философиясы 1950 жылдан кейін ғана философияның жеке және маңызды саласы ретінде кәсіби мойындылық алды.

Машинадағы жын

"Декарт мифы" тарауында Райл "машина ішіндегі рухтың догмасы" деп аталатын ұғымды енгізеді, бұл ақыл-ойды денеден бөлек тұрған бірлік ретінде философиялық тұжырымдау үшін қолданылады: Мен оның толығымен жалған екенін, тіпті егжей-тегжейлі емес, принцип бойынша жалған екенін дәлелдеуге ниеттенемін. Бұл тек жеке қателіктердің жиынтығы ғана емес. Бұл – бір үлкен қателік және ерекше түрдегі қателік. Яғни, бұл – категориялық қателік.

Картезиандық дуализмді сындау

Райл Декарттың ақыл мен дене арасындағы қарым-қатынас теориясын, оның ақыл-ой процестерін физикалық процестерден оқшауланғандай қарастыруы себепті қабылдамайды. Бұл теорияның қалай жаңылысқа салуы мүмкін екенін көрсету үшін, ол бір әрекетті шеберлікпен орындауды білудің, тек практикалық ойлау қабілетімен ғана емес, сонымен қатар практикалық ойлауды іс-әрекетке айналдыру қабілетімен де байланысты болуы мүмкін екенін түсіндіреді. Практикалық әрекеттер міндетті түрде жоғары теориялық ойлаумен немесе интеллектуалды операциялардың күрделі тізбектерімен жасалмайды. Әрекеттердің мәнін жасырын ақыл-ой процестері туралы қорытындылар жасау арқылы емес, оларды басқаратын ережелерді зерттеу арқылы түсіндіруге болады. Райлдің пікірінше, ақыл-ой процестері – тек ақылды әрекеттер. Ақылды әрекеттерден ерекшеленетін ақыл-ой процестері жоқ. Ақыл-ойдың операциялары тек ақылды әрекеттермен ғана бейнеленбейді, олар сол ақылды әрекеттердің өзі. Сондықтан, үйрену, есте сақтау, қиялдау, білу немесе ерік ету әрекеттері – жасырын ақыл-ой процестерінің немесе интеллектуалды операциялардың күрделі тізбектерінің белгілері ғана емес, олар сол ақыл-ой процестерінің немесе интеллектуалды операциялардың анықталу жолы. Логикалық тұжырымдар – ойлау тәсілдерінің белгілері ғана емес, олардың өзі. "Еркі" немесе "Ынта" сияқты таза психикалық қабілеттердің физикалық әрекеттерге айналуы туралы рационалистік теория, сондықтан, қате түсінік, себебі ол психикалық әрекет физикалық әрекеттен ерекше болуы мүмкін және физикалық әлемнен ерекше психикалық әлем болуы мүмкін деп дұрыс емес тұжырымдайды. Райл бұл теорияны "машинадағы рухтың догмасы" деп атайды. Ол ақыл-ойдың денені басқаратын жұмысы тәуелсіз немесе ерекше механизм емес екенін, "дене" деп аталатын механикалық аппараттың ішінде "Ақыл" деп аталатын ешбір нәрсе жоқ екенін, бірақ ақыл-ойдың жұмысын дененің әрекеттері ретінде қарастыру дұрыс болар еді дейді. Картезиандық теория ақыл-ой әрекеттері физикалық әрекеттерді анықтайды және дененің ерікті әрекеттері ақыл-ойдың ерікті әрекеттерінен туындауы керек деп есептейді. Бұл теория, Райлдің айтуынша, "машинадағы рух туралы миф". Бір әрекетті физикалық заңдар басқарады деу мен сол әрекетті ойлау принциптері басқарады деудің арасында қайшылық жоқ. Байқалатын әрекеттердің мотивтері – бейімділіктер мен қабілеттер; олар мінез-құлықтың неге пайда болатынын түсіндіреді, ал таза ақыл-ой процесі емес. Мысалы, бір нәрсені қалау немесе қаламауға бейімділік сол нәрсеге ақыл-ойлық мотивпен түсіндірілмейді. Бір нәрсені қалауға бейімділік сол нәрсені қалаумен байланысты мінез-құлықпен түсіндіріледі. Осылайша, ақыл-ой мінез-құлықты түсіндіретін қабілеттер мен бейімділіктерден тұрады, мысалы, үйрену, есте сақтау, білу, сезіну немесе ерікті мінез-құлық. Алайда, жеке қабілеттер мен бейімділіктер ақыл-ой процестерімен бірдей емес. Бейімділіктер мен қабілеттерді таза ақыл-ой оқиғасы ретінде қарастыру – бұл негізгі категориялық қателік. Адамның мотивтерінің сипаты әр түрлі жағдайларда оның әрекеттері мен реакцияларымен анықталуы мүмкін. Адамның белгілі бір жағдайдағы мотивтерінің табиғаты міндетті түрде сол адамның ішкі жасырын ақыл-ой процестерімен немесе ақыл-ой әрекеттерімен анықталмайды. Мотивтер адамның белгілі бір жағдайдағы мінез-құлығы арқылы ашылуы немесе түсіндірілуі мүмкін. Райл ақылды бейнелердің түсірілетін, сезілетін немесе есте сақталатын орын деп қарастыратын теорияны сынап бақты. Сезімдер, ойлар және сезімдер физикалық әлемнен ерекшеленетін ақыл-ой әлеміне жатпайды. Білім, есте сақтау, қиял және басқа да қабілеттер немесе бейімділіктер ақыл-ойында "ішінде" тұрмайды, егер ақыл-ойы осы бейімділіктер орналастырылатын немесе орналасатын орын болса. Сонымен қатар, бейімділіктер мінез-құлық әрекеттерімен бірдей емес, бірақ әрекеттер бейімділіктермен түсіндірілуі мүмкін. Бейімділіктер көзге көрінбейді де, жасырылмайды да, өйткені олар мінез-құлық әрекеттерімен бірдей логикалық санатта емес. Бейімділіктер – бұл ақыл-ой процестері немесе ақыл-ойдың іс-әрекеттері емес, олар мінез-құлықтың әртүрлі түрлерін түсіндіретін бейімділіктер. Түсініктер, ойлар, эмоциялар және сезімдер әр түрлі өндіріс тәсілдері бар байқалатын мінез-құлық ретінде түсінілуі мүмкін. Райл өзінің ақыл теориясына қатысты көзқарасының, байқалатын мінез-құлықтан ерекшеленетін жасырын ақыл-ой процестері бар деген теорияға қарсы екенін мойындайды. Оның көзқарасы, ойлау, есте сақтау, сезіну және ерік ету сияқты әрекеттер мінез-құлық тәсілдерімен немесе мінез-құлық тәсілдеріне бейімділіктермен ашылатындығына негізделген. Сонымен қатар, ол Картезиандық теорияны да, бихевиористік теорияны да тым механикалық деп сынап бақты. Картезиандық теория жасырын ақыл-ой оқиғалары саналы адамның мінез-құлық реакцияларын тудырады деп талап етуі мүмкін, ал бихевиоризм стимул-реакция механизмдері саналы адамның мінез-құлық реакцияларын тудырады деп талап етуі мүмкін. Райл Картезиандық теорияның да, бихевиористік теорияның да ақыл тұжырымдамасын толыққанды түсіну үшін тым қатаң және механикалық болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Райл көрсеткендей, категориялық қателіктер – жұмыс істейтін ұғымдарды дұрыс пайдалануды білмейтін адамдар жасаған қателіктер. Олардың оянған оқиғалары белгілі бір тілдік элементтерді пайдаланудағы қабілетсіздіктен туындайды. Көп сілтеме жасалатын мысал – Оксфордты (кампусы жоқ) көрсетіп жүрген шетелдік саяхатшы, колледждерді, кітапханаларды, зертханаларды және ойын алаңдарын көргеннен кейін, қызығушылықпен: "Бірақ университет қайда?" деп сұрайды. Жауабы, әрине, осылардың барлығы. Теориялық тұрғыдан қызықты категориялық қателіктер – бұл ұғымдарды қолдануға толыққанды қабілетті, кеміндегісінде таныс жағдайларда, бірақ абстрактілі ойлауда оларды логикалық типтерге, оларға жатпайтын жерлерге орналастыруға бейім адамдар жасаған қателіктер. Дуалистік доктрина ақыл мен дене арасында полюстік қарама-қарсылықты орнатады. Тіл деңгейінде, психикалық қасиеттер физикалық қасиеттердің логикалық жоғалулары (Аристотельдік мағынада). Сондықтан олар, категория тұжырымына сәйкес, психикалық оқиғаларды сипаттау үшін қолданылатын өрнектер материалдық оқиғаларды сипаттау үшін қолданылатын өрнектердің жай ғана теріс нұсқалары болғандықтан, бірдей логикалық типтерге жатады. Содан кейін Райл мұндай қолдану психикалық оқиғалардың сипаттамалары үшін "категориялық қателікке" алып келеді, олар денелік оқиғаларды сипаттау үшін қолданылатын категорияларға дұрыс жатпайды. Осылайша, "ақыл" мен "материя" дуализм ұсынатын полюстік қарама-қарсылықтар бола алмайды. Райл бұл Дикенстен алынған зеугматикалық сөйлемнен ("Мисс Боло көз жасының ағынында және седан креслосында үйге келді") "Ол көз жасының ағынында үйге келді" және "Ол седан креслосында үйге келді" деген талаптарды салыстыруға ұқсас дейді. Мұндай қателіктер Райлдің көзқарасынан, денелік машинадағы психикалық рухтың догмасы болып табылады. Содан кейін, дуалистік доктриналар талдау тұрғысынан мифтік болып табылады.

Бұрынғы оқиғалар

Райл, ішінде Лудвиг Витгенштейн мен Артур Шопенгауэрдің еңбектерін де қамти отырып, бұрынғы философтардың жұмыстарын дамыта түсті.

Қабылдау

Райл "әдеттегі тіл" философы ретінде сипатталған. Профессор Райл мен Иммануил Кант арасында ортақ болатын бір ғана қасиет бар: екеуінің де стильі философиялық – Кант дихотомиялар арқылы ойлады және жазды, ал профессор Райл эпиграммалармен жазады. Көптеген мәтіндерде аргумент тек эпиграммалар тізбегінен тұрады, олар әсерге ие болып, конвенциялық ой жолдарымен күреседі, бірақ көптеген эпиграммалар сияқты, оқырман санасындағы қирағандар арасында тартымды күмәндер мен шектеулерді қалдырады. Джон Сёрл философияның ешбір маңызды еңбегінде көптеген сілтемелер болмайтынын және философиялық сапасы библиографиялық сілтемелер санына кері пропорционалды екенін жиі айтады, ол "Ақыл-ой тұжырымында" сілтемелердің болмауын оның сапасының белгісі деп санайды. Айрис Мердок "Ақыл-ой тұжырымын" Жан-Поль Сартрдың "Болу және жоқ нәрсе" (1943) еңбегімен салыстырды, бұл ағылшын аналитикалық философиясы континенттік философиямен ұқсас жалпы бағытты бөліседі деген пікірге негізделген. Дэвид Станнард Райлдің түсіндіруінше, санасыздық психоаналитикалық идеясы дене мен жан дихотомиясының картезиялық тұжырымында түбірленген және ол "Машинадағы рух" жаңылысының бір түрі. Станнардтың айтуынша, Райл бұл догманы категориялық қателікке негізделген логикалық қателік деп қарастырады. Ричард Вебстер Райлдің түсініктілігі мен аргументтерінің күшін жоғары бағалағанмен, оның аргументтері ақыл-жан мәселесін тиімді түрде шешсе де, адам білімінде революция жасауға жетпегенін айтады. Вебстер мұны Райлдің сезім, есте сақтау, сана және өзіне сенім сияқты тәжірибелердің субъективті аспектілері "жанның" мәні емес деген тезисі қазіргі философтар, нейробиологтар және психологтар тарапынан толығымен қабылданбауымен байланыстырады. Вебстер Райлдың "Ақыл-ой тұжырымының" бихевиористік сипаттамасын қабылдауға дайындығы оның толығырақ позициясын бұрмалайды деп санайды, бұл сипаттаманы қабылдауы зиянсыз емес екенін жазады, өйткені Райлдің өзі көрсеткен. Вебстер Райлдің ішкі сезімдер мен ойлар деп аталатын нәрселердің шынайылығын жоққа шығармайтынын, бірақ олардың қарапайым адам мінез-құлқының сыртқы әлемінен логикалық жағынан ерекше және тәуелсіз салаға жататын идеяны қабылдамайтынын атап өтеді. Кітаптың жазу стиліне Герберт Маркузе теріс пікір білдірді. Ол Райлдің "Декарт мифін" дене мен жан арасындағы қарым-қатынас туралы "ресми доктрина" ретінде таныстыруын, "Джон Доу, Ричард Роу және олардың "Орташа салық төлеуші туралы" ойлары" тудыратын "абсурдтығының" алдын ала демонстрациясымен жалғастыратынын атап өтті. Бұл стиль "биліктің пафосы мен оңай тілдесудің екі полюсі арасында" қозғалады, бұл Маркузе философиялық бихевиоризмге тән деп санайды.