Кіріспе

Грек мифологиясындағы тұлға

Грек мифологиясында Девкалион (/dj//uː/'/k//eɪ//l//i//ən/; wikt:Δευκαλίων#Ежелгі грек (Δευκαλίων)) – Прометейдің ұлы; ежелгі дереккөздерде оның анасы Климена, Гесиона немесе Проноя деп көрсетіледі. Ол грек мифологиясындағы су тасқыны туралы мифпен тығыз байланысты.

Этимология

Халықтық этимология бойынша, Девкалионның аты δεῦκος, deukos сөзінен, γλεῦκος, gleucos сөзінің нұсқасынан, яғни "тәтті жаңа шарап, қожын, тәттілік" және ἁλιεύς, haliéus сөзінен, яғни "теңізші, моряк, балықшы" шыққан. Оның әйелі Пирраның аты πυρρός, ά, όν, pyrrhós, ά, όν сөзінен туындайды, яғни "қызыл түсті, сары".

Топан су есептері

Деукалион заманындағы су тасқыны Зевстің ашуынан туындады, оның себебі Ликаонның пендешілігі және оның ұлдары, Пелагтың ұрпақтары болды. Аңыз бойынша, Аркадия патшасы Ликаон Зевске баланы құрбандыққа шалған. Зевс бұл құрбандықтан қорқып, «Қола» дәуірін аяқтау үшін су тасқынын жіберді. Осы апатты су тасқыны кезінде өзендер күшті ағыспен ағып, теңіз жағалау жазығын су басып, тау етегін толқындармен шайып, барлығын тазалады. Деукалион әкесі Прометейдің көмегімен сандық жасап, осы топан судан құтқарылды. Киелі кітаптағы Нұх пен Месопотамиядағы Ұтнапиштим сияқты, ол бұл құрылғыны әйелі Пиррамен бірге үлкен су тасқынынан аман қалу үшін пайдаланды. Ең толық мәліметтерді Овидий «Метаморфозаларында» (б.з.д. 1-ші ғасырдың соңы – б.з. 1-ші ғасырдың басы) және мифограф Аполлодор (б.з. 1-ші немесе 2-ші ғасыр) берген. Фтия аймағын билеген Деукалионға оның әкесі Прометей су тасқыны туралы ескерткен. Деукалион сандықты жасап, оны мұқият жабдықтауы керек еді (су тасқыны туралы бұл аңызда жануарлар құтқарылмайды), содан кейін тоғыз күннен соң су тартылғанда, ол және оның әйелі Пирра, Эпиметейдің қызы, жалғыз тірі қалған адам жұбы болды. Олардың сандығы Парнас тауында, Сицилиядағы Этна тауында, Халкидикидегі Афон тауында немесе Фессалиядағы Отрис тауындағы қатты жерге тиді. Гигин Деукалионды Аквариуспен байланыстырды, «өйткені оның билігінде аспаннан соншама көп су төгілді, осылайша үлкен су тасқыны болды» деді. Су тасқыны аяқталғаннан кейін, жұбайлар Зевске алғыс айтты, Деукалион (бірнеше дереккөздерде ол кезде 82 жаста болған) Темистің қасиетті оракулынан жерді қалай қайтадан адамдармен толтыру керектігін сұрады. Оған «басыңды жап және анаңның сүйектерін иығың артына лақтыр» делінді. Деукалион мен Пирра «ана» - барлық тірі нәрсенің анасы Гайя, ал «сүйектер» - тастар екенін түсінді. Олар тастарды иықтарының артына лақтырды, және тастардан адамдар пайда болды. Пирраның тастары әйелдерге, ал Деукалионның тастары еркектерге айналды. Бұл адамдар кейіннен Локристі мекендеген Лелегтер деп аталды. Бұл туралы Пиндардың айтқан сөзімен де байланыстыруға болады: «Пирра мен Деукалион Парнасстан түсіп, алғашқы мекендерін құрды, және некелік ошақсыз тастан туған біртұтас ұрпақты құрды, ал тастар халыққа аттарын берді». 2-ші ғасырдағы жазушы Лукиан «Сириялық Құдай туралы» еңбегінде грек Деукалионы туралы айтады, ол Жақын Шығыстың су тасқыны туралы аңыздарға көбірек сіңген сияқты: оның нұсқасында Деукалион (оның Сизиф екенін де айтады) балаларын, әйелдерін және жануарлар жұбын кемеге алып, кейіннен Манбиджде (Солтүстік Сирияда) барлық суды қабылдаған алқаптың орнында үлкен храм салдырды; ол паломниктердің осы оқиғаны еске алу үшін жылына екі рет Арабия мен Месопотамиядан осы жерге теңіз суын әкелгенін сипаттайды.

Түрлі оқиғалар

Екінші жағынан, Галикарнасский Дионисий Девкалионның ата-анасы Прометей мен Океанның қызы Климен екенін айтты және су тасқыны туралы ештеңе айтпады, бірақ оны Пәрнасстан келгендердің басшысы деп атады, олар Тесалиядан Пелласиандардың "алтыншы буынын" қуды. Ежелгі грек тарихшыларының бірі, Милеттік Гекатаев Девкалион туралы кітап жазған дегенді айтады, бірақ ол қазірге дейін сақталмаған. Оның Девкалионды еске алатын жалғыз фрагменті де су тасқыны туралы ештеңе айтпайды, оны Аэтолия патшасы Орестейдің әкесі деп сипаттайды. Кейінірек, географ Паузаний осы дәстүрді жалғастыра отырып, Девкалионды Озолий Локрисінің патшасы және Орестейдің әкесі деп атады. Плутарх Девкалион мен Пирраның Эпирдегі Додонада қоныстанғандығы туралы аңызды айтты, ал Страбон олардың Кинус тауында тұрғанын және оның қабірі әлі де сол жерде табылатынын, ал Девкалионның қабірі Афинада көрінетінін мәлімдеді. Бұл оқиғаны, топан судан кейін Ликорияның негізін қалаушы және патшасы Девкалионның Парнас тауынан ұлдары Елен мен Амфиктионмен бірге патша Кранаус тұсында Афинаға қашқандығымен байланыстыруға болады. Ол Афинада көп ұзамай қайтыс болып, сол жерге жерленген. Афинада болған кезінде, ол ежелгі Олимпия Зевсінің ғибадатханасын салғаны айтылады. Сонымен қатар, Страбон осы жұптың атымен аталған Эгей теңізіндегі екі аралды атап көрсетті.

Мозаикалық жинақтамалар

XIX ғасыр классигі Джон Лемприер «Bibliotheca Classica» еңбегінде оқиғаның кейінгі нұсқаларында Нұх пайғамбардың хикаясынан қосымша деректер жинақталғанын айтты: «Мысалы, Аполлодор Деукалионға қауіпсіздік үшін үлкен сандық берді; Плутарх судың тартылғанын білу үшін жіберген көгершіндер туралы айтады; ал Луциан өзімен бірге әртүрлі жануарларды алып кеткенін жазды.» Дегенмен, Гилгамеш жырларында Лемприер атап көрсеткен осы үш элементтің барлығы бар: қауіпсіздік құралы (кеме жасау туралы нұсқаулар түрінде), судың тартылғанын тексеру үшін құстарды жіберу және кемеге әртүрлі жануарларды мінгізу. Лемприер бұл фактілерді білмеген, себебі Гилгамеш жырларын қамтитын ассириялық клинопись тақташалары 1850 жылдары ғана табылды. Бұл Лемприердің «Bibliotheca Classica» атты еңбегі жарық көргеннен кейін 20 жыл өткен соң болды. Гилгамеш жырлары, кемінде, «Жаратылыс кітабынан» бұрынғы, тіпті одан да көне деп есептеледі. Ежелгі гректер арасында діни синкретизм кең таралғандықтан, бұл үш элементті грек тілінде сөйлейтін халықтар су тасқыны туралы мифтің ауызша таралуы арқылы ертерек білген болуы мүмкін. Кейінгі грек нұсқаларында осы үш элементтің нақты қандай көзден алынғаны әлі анық емес.

Ертедегі ғалымдардың даталау

Орта ғасырлардың бір кезеңінде көптеген еуропалық христиан ғалымдары грек мифтеріндегі тарихи оқиғаларды шындық деп қабылдап, Деукалионның су тасқыны Нұхтың отбасы құтқарылған жалпы әлемдік су тасқынынан бірнеше ғасыр кейін болған жергілікті су тасқыны деп мәлімдеді. "Париан хроникасы" деп белгілі археологиялық стелаға сүйене отырып, Деукалионның су тасқыны б.з.д. 1528 жыл шамасында болған деп есептелді. Киелі Жеромның уақыт санағы бойынша Деукалионның су тасқыны б.з.д. 1460 жылға дайын болуы мүмкін. Иппоның Августині ("Құдай қаласы" XVIII,8,10 және 11) Деукалион мен оның әкесі Прометейдің Мұсамен замандас болғанын айтады. Александриялық Климент өзінің "Стромата" еңбегінде: "Кротоптың тұсында Фаэтонның өртелуі мен Деукалионның су тасқыны болды" деп жазады.