Журбаркас қаласының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Журбаркас (Самогития тілінде: Йорба́ркас, сондай-ақ бірнеше басқа да аттармен белгілі) – Литваның Самогития аймағындағы Таураге округінің қаласы. Журбаркас Каршува тарихи аймағында орналасқан. Қала Немунас өзенінің оң жағалауында, Митува және Имсре салалары құятын жерде жатыр. 1978 жылы Немунас өзені арқылы көпір салынғаннан кейін қала маңызды жолдар торабына айналды.

Этимология

Юрбаркас атауы 13 ғасырда салынған Орденсбург қамалынан шыққан. Юрбаркас тарихы бойында әртүрлі тілдерде көптеген туынды жазулармен белгілі болды. Қаланың ең танымал литва тілінен басқа атаулары: Самогит тілінде Йорбаркс, неміс тілінде Георгенбург, Юргенбург және Эурбург, поляк тілінде Юрборк, ал идиш тілінде יורבורג (Юрбург).

Тарих

Юрбаркас литвалық княздардың Палемонидтер аңызындағы орналасқан жері болғанымен, ол 1259 жылы тевтон орденінің Георгенбург ("Георгий қамалы") қамалы ретінде алғашқы рет құжаттамаға түсті, ол Митува және Немунас өзендерінің қосылған жерінен оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Бұл қамал қазіргі қаладан батысқа қарай Бишпилиукай деп аталатын төбеде салынды, ал литвалықтар Имсре өзенінің жанындағы Бишпилис төбесінде қамал салды. Георгенбург қамалы 1403 жылы Ұлы князь Витаутас тарапынан қиратылып, қайта салынбады. Аймақ 1422 жылы Мельн шарты бойынша Литва құрамына енді, ал қазіргі Юрбаркас қаласы қала және кеден пункты ретінде дамуға бастады, Немунас арқылы Пруссияға ағаш экспорттау арқылы өсіп дамыды. 1430 жылы алғашқы шіркеу салынды. 1540 жылдардың шамасында жаңа елді мекен пайда болды, 1545 жылы жаңа шіркеу мен приходтық бастауыш мектеп салынды. 1561 жылы Юрбаркаста 82 үй болды. 1569 жылы Юрбаркаста 600-ге жуық тұрғын, шағын дүкендер мен қонақүйлер, базар болды. 1586 жылы белгілі жылнамашы Мацей Стрийковский Юрбаркастағы шіркеудің провосты болды. 1611 жылы король Зигмунд III Ваза Юрбаркасқа Магдебург құқығын берді. 1673 жылы Юрбаркаста 56 үй болды. 1795 жылы Юрбаркас Польша-Литва одағының үшінші бөлінісі кезінде Ресей империясының құрамына қосылды және Вильно губерниясының, кейіннен Ковно губерниясының (1843–1915) бөлігі болды. 19 ғасырда теміржолдың дамуына байланысты Немунастағы трафик азайғандықтан қаланың өсімі тоқтап қалды. Қала 1831 жылғы қараша көтерілісі кезінде көтерілісшілер тарапынан уақытша ресейлік басқыншылардан босатылды. Өзен жағасында орналасқандықтан, Юрбаркас жиі су тасқынына ұшырады (әсіресе 1862 жылы). 1906 жылы өрттен 120 үй өртенді. 1941–1951 жылдары кеңес басқыншылары Юрбаркастың 78 тұрғынын депортациялады. Литваның кеңеске қарсы партизандық қарсыласы жылдарында (1944–1953) Юрбаркас және көршілес аудандарда партизандық Кестутис әскери округіне қарасты Литваның Laisvės gynėjų rinktinė (Азаттық қорғаушылар отряды) белсенді қызмет етті.

Although Jurbarkas is said to have been a seat of Lithuanian princes from the Palemonids legend, it was first documented in 1259 as the Teutonic Knights' Ordensburg castle of Georgenburg ("George's castle") southwest from the confluence of Mituva and Nemunas. This castle was constructed west of the current town on a hill now known as Bišpiliukai, while the Lithuanians built a castle on Bišpilis hill by the river Imsrė. The castle of Georgenburg was destroyed by the Grand Duke Vytautas in 1403 and was never rebuilt. The region was included within Lithuania in the Treaty of Melno in 1422, and the current site of Jurbarkas began to develop as a town and customs point, growing through the exporting of lumber on the Nemunas to Ducal Prussia. In 1430 a first church was built. Around 1540 new settlement have risen, in 1545 new church and parish primary school was built. In 1561 Jurbarkas comprised 82 houses. In 1569 Jurbarkas had about 600 inhabitants, small shops and inns, market place was present. In 1586 famous chronicler Maciej Stryjkowski became a church provost in Jurbarkas. King Sigismund III Vasa granted Jurbarkas its Magdeburg rights in 1611. In 1673 Jurbarkas comprised 56 houses. In 1795 Jurbarkas was annexed by the Russian Empire during the third partition of the Polish–Lithuanian Commonwealth and was part of Vilna Governorate, later a part of Kovno Governorate (1843–1915). Its growth stagnated during the 19th century as traffic on the Nemunas decreased because of the rise of railways. The town was briefly liberated from the occupying Russian forces by the insurgents during the November Uprising in 1831. Because of its riverside location, Jurbarkas often suffered from floods (notably in 1862). 120 houses burned down from a fire in 1906. Soviet occupants deported 78 residents of Jurbarkas in 1941–51. During the years of Lithuanian anti Soviet partisan resistance (1944–1953) in Jurbarkas and neighbouring districts Lithuanian Laisvės gynėjų rinktinė (The Freedom Defenders Squad), belonging to partisans' Kęstutis military district was active.

Яһуди қауымы

Юрбаркас ғасырлар бойы көпұлтты қауымдастық болды. 17 ғасырда қаладағы яһудилердің бір бөлігі Литва үкіметінің салық жинаушылары ретінде жұмыс істеді. 1714 жылы Юрбаркаста 2333 яһуди тұрды. 1790 жылы қалада яһудилер зираты және ағаш синагогасы болды, ол аймақтағы ең көнелердің бірі еді. 1862 жылы 2550 яһуди тіркелді. 1843 жылы император Николай I империяның батыс шекарасында тұратын яһудилерді шығысқа қарай көшіруге бұйрық берді, бірақ Юрбаркас бұйрыққа бағынбаған 19 қаланың бірі болды. Юрбаркаста яһуди ағартушылығы (Хаскала) гүлденді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала тұрғындарының көп бөлігі кетіп қалды, бірақ кейбіреулері қайтып келді. Соғыстан кейін құрылған тәуелсіз Литвада ол Расейняй округінің құрамына кірді. 1897 жылы 7391 болған халық саны 1923 жылы 4409-ға дейін азайды. Яһуди халқы да сол кезеңде 2350-ден 1887-ге дейін азайды, бірақ бұл көрсеткіш 32%-дан 43%-ға дейін өсті. 1931 жылы Юрбаркаста өткізілген мемлекеттік санақ бойынша 75 кәсіптің 69-ы және 19 жеңіл өнеркәсіптің 18-і яһудилерге тиесілі екені анықталды. 1940 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Одағы қаланы басып алып, яһудилерге тиесілі көптеген компанияларды мемлекеттік меншікке алды. Яһуди мәдени ұйымдары да таратылды. 1941 жылдың 22 маусымында, Барбаросса операциясының бірінші күні Юрбаркасқа нацистік Германия шапқырады. Литвалық коллаборационистер яһудилерді ағаш синагоганы бұзуға мәжбүрледі. 1941 жылы Юрбаркас яһуди халқы жүйелі түрде қырғынға ұшырады. Қаладан бірнеше ондаған яһуди және Каунас геттосынан қашқандар нацистік күштерге қарсы күресу үшін партизандық отряд құрды, бірақ көпшілігі қаза тапты. Соғыстан кейін Холокост құрбандарын құрметтеу үшін жаппай жерленген орында ескерткіш орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан Юрбаркас яһуди азаматтарының азасы ғана тірі қалды. Соғыстан кейін олардың кейбіреулері Вильнюс және Каунаста қалды, ал көпшілігі Палестинаға, АҚШ-қа, Канадаға, Мексикаға, Оңтүстік Африкаға, Германияға немесе басқа елдерге эмиграциялады – кейбір жағдайларда соғыстан бұрын Литвадан кеткен туыстары мен достарына қосылды.

Jurbarkas was for centuries a multi ethnic community. During the 17th century some of the town's Jewish population were employed as tax collectors for the Lithuanian government. By 1714 Jubarkas had 2,333 Jews. By 1790 the town had a Jewish cemetery and a Wooden synagogue, one of the oldest in the region. In 1862 there were 2,550 Jews. In 1843 Emperor Nicholas I ordered that Jews living within of the Empire's western border should relocate eastward, but Jurbarkas was one of 19 towns which disobeyed the order. The Jewish Enlightenment (Haskalah) prospered in Jurbarkas. Many of the town's citizens left during World War I, although some returned. It became part of Raseiniai County in the independent Lithuania created after the war. The population decreased from 7,391 in 1897 to 4,409 in 1923. The Jewish population decreased over the same period from 2,350 to 1,887, though that represented an increase from 32% to 43%. A government census in Jurbarkas in 1931 indicated that Jews owned 69 of 75 business and 18 of 19 light industries. The Soviet Union occupied the town in 1940 during World War II and nationalized many of the Jewish owned companies. Jewish cultural organizations were also suppressed. Jurbarkas was invaded by Nazi Germany on 22 June 1941, the first day of Operation Barbarossa. Among other persecutions, Lithuanian collaborators forced the Jews to destroy the wooden synagogue. The Jewish population of Jurbarkas was systematically killed in 1941. A few dozen Jews from the town and escapees from the Kaunas Ghetto formed a partisan group to attack Nazi forces, although the majority were killed. A monument at the mass graves was constructed after the war to honor the Holocaust victims. Few of Jurbarkas Jewish citizens survived World War II. Of those that did, some remained in Vilnius or Kaunas after the War, while most emigrated to Palestine, the US, Canada, Mexico, South Africa, Germany, or other nations – in some cases joining family and friends who had left Lithuania before the War.