Кіріспе

Мүйізді дулығалар әлемнің көптеген халықтары тарапынан киілген. Жануар мүйіздерінен жасалған немесе олардың көшірмелері бар бас киімдер ежелгі заманнан бері қолданылып келген, мысалы, мезолиттік Жұлдызды Карр маңдайшаларында көрінеді. Бұлар, әдетте, діни ғұрыптар мен рәсімдер үшін пайдаланылған, себебі мүйіздер жауынгерлік дулығада тиімсіз. Осы дулығалар мен бас киімдер туралы көптеген мәліметтер нақты заттардың өзінен емес, бейнелеулерден алынған.

Таяу Шығыс

Мүйізді бас киімдер Месопотамияда құдайларды білдіру үшін қолданылған, ал кейінірек, Нарам Синнің Жеңіс стеласында көрсетілгендей, патшаларды да белгілеу үшін пайдаланылған. Көбірек мүйіз жоғары дәреже көрсеткен.

Тарихи Еуропа

Б.з.д. 12 ғасырдың басына жататын екі қола мүсін, «мүйізді құдай» және «қорытпа құдай» аталатын бұл мүсіндер, мүйізді бас киімдерімен Кипрдің Энкоми қаласында табылған. Сардинияда мүйізді бас киімдері бар жауынгерлер ондаған қола мүсіндерде және Монт-э-Прамадағы алып мүсіндерде бейнеленген, олар египеттіктер бейнелеген Шардана жауынгерлеріне (немесе соларға тиесілі болуы мүмкін) ұқсас. 1942 жылы Данияның Вексө қаласынан кейінгі қола дәуіріне (б.з.д. 1100-900 жылдар) жататын екі қола мүйізді бас киім табылды. Тағы бір ерте табылған нәрсе – Зеландия, Даниядан табылған Гревенсвенге қазылымы (б.з.д. 800-500 жылдар, қазір ішінара жоғалған). Ватерлоо бас киімі – Ла Тен стиліндегі репуссе әдісімен жасалған кельт бронзасынан жасалған салтанатты бас киім, б.з.д. 150-50 жылдар аралығында жасалған. Оның бұрынғы табылған бас киімдерден өзгешелігі – тік және конус тәрізді «мүйіздері». Гундеструп қазандығының C пластинасындағы мүйізді бас киім мен дөңгелектің үйлесімін еске түсіретін кішкентай мүйіздері мен дөңгелектермен әшекейленген кеш галлик бас киімдері (б.з.д. 55 жыл) Францияның Оранж қаласында табылған. Басқа кельт бас киімдері, әсіресе Шығыс Еуропадан, құс үстіншелерімен жасалған. Шотландиядан табылған Торрс пони бас киімі мен мүйіздері жылқыға кигізілетін мүйізді шампронға ұқсайды.

Көші-қон кезеңі

Константиннің аркасында, 315 ж.б.д. салынған, кейде «Корнути» деп аталатын германдық әскерлер бейнеленген, олар мүйізді дулыға киген. Верона шайқасын көрсететін рельефте (312 ж.) олар алдыңғы қатарда, ал Мильвий көпірі шайқасында – садақшылармен күресіп тұрғандары көрсетілген. Швецияның Оланд аймағындағы көші-қон дәуірінде (5 ғасыр) табылған металл қалыпта екі жылан немесе айдаһардан тұратын, мүйіздерге ұқсас безендірілген дулығасы бар жауынгер суреттелген. Саттон Ху дулығасының әсем тақталары (шамамен 600 ж.б.д.) мүйізді дулыға киген, найза ұстаған билеушілерді бейнелейді, бұл сурет Швецияның Торслунда тақталарының біріндегі суретке ұқсас. Сондай-ақ, Уппландтағы Экхаммардан табылған медальонда да осы сурет, дәл осы позада бейнеленген, ал Старая Ладогада (сол кездегі викингтердің сауда орталығы) 8 ғасырда табылған затта да осындай бас киім көрсетілген. Соня Чадвик Хоукс 1964 жылы Кент қаласының Финглшем ауданындағы 7 ғасырлық қабірді қазған кезде табылған өрнекті белбеу қысқышында екі найзаның арасында тұрған, белбеу және мүйізді дулыға киген жалаңаш жауынгердің суреті бейнеленген; «Уилмингтонның Ұзын Адамы» деп аталатын, көп рет жөнделген борпылдақ фигура осы ерекше мотивті қайталайды және бастапқыда осындай бас киім киген, енді тек мойын қорғағышының төмен түскен сызықтары ғана сақталған. Осы бас киімнің тек суреттері ғана сақталған, ол көші-қон дәуірінің соңында пайдаланудан шығып қалған сияқты. Кейбір зерттеушілер бұл сурет нақты бас киімді емес, Один сияқты құдайдың мифологиялық нышанын бейнелейді деп санайды. Одиналық культ орталығы деп есептелетін Уппакра ғибадатханасының орнынан осындай бас киіммен бір көзді фигура табылған. Левиде, Готландтан алынған ұқсас мүсінде көз болмаған, ол әлде аяқталғаннан кейін алынып тасталған. Бұл бас киімді нақты дулығаның емес, мифологиялық бейне ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Саттон Ху дулығасындағы жауынгерлердің дулығаларындағы жануарлар фигураларына ұқсас тік қырлар Валсгард дулығаларында да кездеседі, бірақ бейнеленген тік қырлар тым асыра көрсетілген.

Орта ғасырлар

Жоғарғы орта ғасырларда фантастикалық бас киімдер, әсіресе турнирлерде, рыцарьлар арасында кең таралды. Кейбір елтаңбалардың суреттері немесе бейнелеулері, мысалы Лазар Хребеляновичтің елтаңбасы, оларды көрсетеді, бірақ олар елтаңбаның өзіндегі белгі ретінде сирек кездеседі. Кейде үлкен дөңгелектері бар қарулар киген адамға кедергі келтіретіндіктен, оларды шайқаста кимеген дейді. Дегенмен, тарих бойында ұрыс далаларында практикалық емес әшекейлер тағылған.

Азияда

Мейдзи реставрациясына дейінгі Жапонияда кейбір самурайлардың қару-жарағына мүйізді, қауырсынды немесе қырлы дулығалар қосылған. Бұл мүйіздер, майдандағы әскери қолбасшыларды анықтау үшін қолданылған, металдан құйылған немесе нағыз су бұқасының мүйіздерінен жасалған болуы мүмкін. Индо-парсы жауынгерлері жиі соғыста мүйізді немесе тікенекті дулыға киіп, жауларын қорқытуға тырысқан. Бұл конустық "шайтан маскалары" тілмелі зәрлі қаптан жасалған және көбінесе оларға көздер бейнеленген.

Викингтермен танымал байланысы

Викинг жауынгерлері көбінесе халық мәдениетінде мүйізді дулығалармен байланыстырылады, бірақ викинг дулығаларында мүйіз болғанына ешқандай дәлел жоқ. Бұл мүйізді дулығаларды тарихи деп бейнелеу 1870 жылдары пайда болған жаңылыс пікір. Бұл – өзіндік ата-бабалық мифтерді құруға тырысқан немістердің ұлы скандинавиялық мифтерді қабылдауының бір бөлігі болды. Викингтерді мүйізді дулығаларда көрсету 19 ғасырдағы романтизм дәуіріндегі викингтерді жаңғыртудың өнімі еді. 1876 жылы Карл Эмиль Доплер Вагнердің "Нibelungen сақинасы" операсының алғашқы Байройт фестивалі үшін мүйізді дулығалар жасады, бұл опера Скандинавияда емес, Германияда қойылған болса да, осы бейнеге түрткіс болды деп есептеледі.