Кіріспе
Aix en Provence) – Францияның оңтүстігіндегі қала және коммуна. Марсельден шамамен солтүстікке қарай орналасқан. Прованстың бұрынғы астанасы, Прованс-Альп-Кот-д’Азур аймағындағы Буш-дю-Рон департаментінің Акс-ан-Прованс округінің субпрефектурасы болып табылады. Aix en Provence халқы шамамен 145 000 адамды құрайды. Оның тұрғындары Aixois деп аталады, немесе одан сирек кездесетін Aquisextains деп те атайды.
Aix en Provence (/UK/,/ɛ//k//s// //ɒ̃// //p//r//ɒ/'/v//ɒ̃//s/, /US/,/eɪ//k//s// //ɒ̃// //p//r//oʊ/'/v//ɒ̃//s//, /,/ɛ//k//s// // /), or simply Aix (Occitan: Ais de Provença), is a city and commune in southern France, about north of Marseille. A former capital of Provence, it is the subprefecture of the arrondissement of Aix en Provence, in the department of Bouches du Rhône, in the region of Provence Alpes Côte d'Azur. The population of Aix en Provence is approximately 145,000. Its inhabitants are called Aixois or, less commonly, Aquisextains.
География және климат
Aix en Provence Францияның оңтүстігінде, Арк өзеніне қарап тұрған жазықта, өзеннің оң жағалауынан шамамен 1.6 километр (2 км) қашықтықта орналасқан. Қала солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте еңкейеді және шығысында Монтанье-Сент-Виктуар тауын оңай көруге болады. Aix-тың Францияның оңтүстігіндегі орналасуы оған жылы климат сыйлайды, бірақ ішкі аймақта орналасқандықтан Марсельге қарағанда ауа райы көбірек өзгереді. Қаңтар айының орташа температурасы – 0.7 градус, шілде айының орташа температурасы – 21.1 градус. Жыл бойы 300 күнге жуық күн нұры шашырап, жаңбырлы күндер саны 58-ге жетеді. Мистраль желден ішінара қорғалғанымен, Aix кейде оның салқыны мен күшті соққан желдерін сезінеді. Францияның оңтүстігінің көп бөлігі сияқты, Aix en Provence-та Жерорта теңізі климаты (Köppen Csa) басым.
Көрікті жерлер
Курс Мирабо – екі қатар платан ағаштарымен көмкерілген, әдемі үйлермен шектелген және фонтандармен әшекейленген кең даңғыл. Ол ежелгі қала қабырғасының бойымен созылып, қаланы екіге бөледі. Жаңа қала оңтүстік және батысқа қарай кеңейген, ал солтүстікке орналасқан ескі қала тар, ирекше көшелерімен және 16-18 ғасырларда салынған ескі сарайларымен ерекшеленеді. Бұл даңғылдың бір жағында банктер, екінші жағында кафелер орналасқан. Осы жерде Экс қаласының ең танымал "Дюс Гарсон" ("Екі жігіт") брассериясы орналасқан. 1792 жылы салынған бұл орын Поль Сезанн, Эмиль Зола және Эрнест Хемингуэй сияқты көрнекті тұлғалардың сүйікті мекені болған. 2019 жылдың 3 қарашасында "Les Deux Garçons" өрт салдарынан қирады, бүкіл ғимаратты жалмап, сүйікті орыннан тек қабырғалары қалды. Қасиетті Құтқарушы соборы (Экс соборы) қаланың ортағасырлық бөлігінде, солтүстік жағында орналасқан. Бұрынғы рим форумы мен жанындағы базилика орнында салынған бұл соборда 5-17 ғасырларға тән әртүрлі стильдер үйлесім тапқан. Оның арасында готикалық стильдегі әсем безендірілген портал және жаңғақтан ойылған есіктер бар. Ішінде 16 ғасырға жататын гобелендер, 15 ғасырлық триптих, онда король Рене мен оның әйелі бейнеленген, сондай-ақ Меровингтер дәуірінен қалған крещение тағы бар. Ренессанс күмбезі түпнұсқа рим бағаналарымен тіреліп тұрған бұл крещение тағы ерекше назар аударады. Собордың оңтүстік жағына архиепископ сарайы (Palais de l'Archêveché) және роман стиліндегі монастырь жапсарлас орналасқан. Экс архиепископтығы қазір Арльмен бірлесіп басқарылады. Экс қаласындағы басқа да мемлекеттік мекемелердің арасында Парижден кейінгі екінші ірі апелляциялық сот (Palais de Justice) бар. Ол бұрынғы Прованс графтарының сарайының (Palais des Comtes) жанында орналасқан. Aix en Provence қалалық әкімдігі (Hôtel de Ville) 17 ғасырдың ортасында салынған классикалық стильдегі ғимарат, суреткерлік алаңға (Place de l'Hôtel de Ville) қарайды. Оның ішінде әдемі ағаштан жасалған бұйымдар мен гобелендер сақталған. Ғимараттың жанында 1510 жылы салынған әсем сағат мұнарасы көтеріледі. Place de l'Hôtel de Ville алаңында бұрынғы Астық биржасы (1759–1761) (Halle de Grains) да орналасқан. Бұл сәнді 18 ғасырлық ғимаратты Валлон ағайындылары жобалаған. Жақын жерде римдіктерді тартқан және қалаға Aquae Sextiae деген ат берген, әктас және көмір қышқылына толы таңғажайып жылу сулары бар. 1705 жылы Секстийдің ежелгі рим моншаларының қалдықтарының жанында шипажай салынды. Курс Мирабодан оңтүстікке қарай Мазарин ауданы орналасқан. Бұл тұрғын үй ауданы 17 ғасырдың соңында архиепископ Микеле Маццарино (кардинал Жюль Мазариннің інісі) Экс ақсүйектері үшін салынған. Онда бірнеше көрнекті сарайлар (hôtels particuliers) бар. 13 ғасырлық Сент-Жан де-Мальте шіркеуінде құнды картиналар мен жақында қалпына келтірілген орган сақталған. Оның жанында Еуропалық сурет және мүсін өнеріне арналған Граньет мұражайы орналасқан. Экс қаласын мың бұлақтың қаласы деп те атайды. Ең танымалдарының бірі – 17 ғасырлық Фонтен де Кварте Дюфин (Төрт дельфиннің фонтаны), ол Мазарин ауданында орналасқан және Жан Клод Рамбо жобалаған. Сонымен қатар, Курс Мирабоның орталық бөлігіндегі үш фонтан да ерекше көзге түседі: жоғарыда "жақсы патша" Рене 15 ғасырда Провансқа әкелген мускат жүзімін ұстап тұрған 19 ғасырлық фонтан, ортасында римдіктерден қалған, жасыл мохпен жабылған табиғи ыстық су фонтаны (34°C) және төменде, қаланың қазіргі орталығы – Ла Ротондада 1860 жылғы монументалды фонтан, онда өнер, әділдік және ауыл шаруашылығын бейнелейтін үш алып мүсін орналасқан. Экс қаласының ескі бөлігінде Альбертас және Трой Ормео алаңдарында да ерекше фонтандар бар. Экс – пост-импрессионист суретші Поль Сезаннның туған жері. Оның балалық шағындағы үйі Жас де Буффан және бұрынғы студиясы Ателье Сезанн сияқты орындарымен байланысты жаяу серуендеуге арналған маршрут бар. Ақ әктастан тұрған Сана-Викторий тауы қалаға қадағалап тұр және Сезаннның көптеген туындыларында бейнеленген.
Музыка
Aix жыл сайын екі маңызды музыкалық шара өткізеді. Олар:
Айкс-ан-Прованс фестивалі
1948 жылы құрылған маңызды опера фестивалі – Халықаралық лирикалық өнер фестивалі (Festival international d'Art Lyrique) қазір Байройт, Зальцбург және Глиндеборн фестивальдерімен бірдей деңгейде саналады. 2018 жылға дейін фестиваль директоры Брюссельдегі «La Monnaie» опера театрының директоры және органисті Бернар Фоккроулл болды. Фестиваль жыл сайын маусым мен шілде айларының соңында өтеді. Экс қаласындағы негізгі сахналар – архиепископ сарайының бұрынғы бағындағы ашық ауадағы Théâtre de l'Archévêché, жақында қайта жаңартылған 18 ғасырлық Théâtre du Jeu de Paume және жаңадан салынған Grand Théâtre de Provence. Опералар сонымен қатар Экс қаласының сыртындағы ашық ауадағы Théâtre du Grand Saint Jean сахнасында да қойылады. Фестивальмен байланысты Еуропалық музыка академиясы (Académie européenne de musique) – жас музыканттарға арналған жазғы мектеп, онда белгілі артистер шеберлік кластарын өткізеді. 2006 жылдан 2009 жылға дейінгі төрт жылдық кезеңде Сер Саймон Ратлдың Вагнердің «Сақина» циклінің Берлин филармониясымен бірге жасалған нұсқасы Экс фестивалінде орындалды. Қазіргі фестиваль директоры – Пьер Ауди.
Музыкалық көше
Бұл жыл сайын маусым айында ұлттық "Fête de la Musique" мерекесімен бірге өтеді. Қаланың әртүрлі көшелері мен аулаларында классикалық, джаз және эстрадалық концерттер апта бойы ұйымдастырылады. Осы іс-шаралардың кейбіреулері француз композиторы Дариус Мийоның құрметіне аталған, оның туған қаласы Aix қаласындағы консерваторияда өткізіледі.
Билеу
Француз бишісі және хореографы Анжелин Прельжокаждың "Баллет Прельжокаж" би тобы 1996 жылдан бері Экс қаласында орналасқан. 2007 жылы ол 1999 жылы архитектор Руди Риччоти жобалаған би өнерін сахналау орталығы – "Pavillon Noir" ғимаратына көшті. Бұл орталық Франциядағы осындай он тоғыз орталықтың бірі және ұлттық хореографиялық орталық мәртебесіне ие.
Еуропаның мәдениет астанасы
Экс-ан-Прованс 2013 жылы Марсель-Прованстың бір бөлігі болды, бұл аймақ Еуропаның Мәдениет астанасы болып қызмет еткен бір жылдық мәдени фестиваль кезінде. Экс қаласында Grand Atelier du Midi гала-көрмесінің жартысы және Révélations пиротехникалық қойылымының бір эпизоды сияқты бірнеше маңызды мәдени шаралар өтті. Сонымен қатар, қала 2013 жылы Марсель-Прованспен бірге жаңа мәдени инфрақұрылымды ашты, оның ішінде Кенго Кума жобалаған Дариус Милхауд консерваториясы да бар.
Монтанье-Сен-Виктория
Aix-тың шығысында Pays d'Aix аймағының ерекше белгілерінің бірі – Montagne Sainte Victoire тауы орналасқан. Оған Aix орталығынан жолмен немесе жаяу, Escrachou Pevou орманды жолымен Bibemus үстіртіндегі платоға дейін жетуге болады. Тау Эмиль Золаның әкесі салған кішкентай бөгеттің үстінен биіктеп тұрады және Пол Сезаннның өмірі бойында сүйіп суреттеген тақырыбы және жиі баратын жері болды. Мон-Сан-Викторийдің тік беткейлі оңтүстік жағындағы Ле-Толонет ауылында ол пайдаланған жел тегірмені және одан әрі Сезаннның шатыры – тау панасы бар, онда ол сурет салуды ұнататын. Солтүстікке қарай таудың етегі орманды аймақ арқылы Вавенарг ауылына қарай бірте-бірте төмендейді. Vauvenargues қамалы ауылға қадағалап тұрады, бұрын Прованс графтары (Рене Анжу сияқты) мен Экс архиепископтары оны иеленген. 1958 жылы испан суретшісі Пабло Пикассо оны сатып алып, 1959 жылдан 1962 жылға дейін онда тұрды, содан кейін Муженге көшіп кетті. Ол және оның әйелі Жаклин қамалдың аумағында, әдетте жұртқа жабық жерленген. 2009 жылдан бастап қамал, қазір Жаклиннің қызы Кэтрин Хутинге тиесілі, маусым айынан қыркүйек айына дейін жұртқа ашық. Мон-Сан-Викторийде жоғарғы жағындағы монастырға және Круа-де-Прованске, үлкен Бимонт су қоймасына және Ле-Толонет үстіндегі римдік виадукқа апаратын күрделі жолдар желісі бар.
which are not usually open to the public. From 2009 onwards, the château, which now belongs to Jacqueline's daughter Catherine Hutin, has been open to the public from June to September. Mont Sainte Victoire has a complex network of paths, leading to the priory and Croix de Provence at the summit, to the large man made reservoir of Bimont and to the Roman viaduct above le Tholonet.
Спорт
Қаланы 2014 жылға дейін AS Aix en Provence деп аталған Pays d'Aix Football Club футбол клубы ұсынады. Олардың ең жақсы нәтижесі 1967-68 маусымында Францияның 1-дивизионында ойнаған, бірақ соңғы жылдары команда француз футбол лигасы жүйесінің әуесқой деңгейінде ойнап келеді. Регби клубы Provence Rugby (бұрынғы Aix Rugby Club және Pays d'Aix Rugby Club) қалада орналасқан. 2021 жылдан бері олар Францияның екінші лигасы – Rugby Pro D2-де ойнайды. Pays d'Aix Université Club Handball – Францияның қол добының жоғары лигасы French First League of Handball-да бақ сынап жатқан қол добы клубы. Les Argonautes Aix en Provence американдық футбол командасы жоғары деңгейдегі Ligue Élite de Football Américain турнирін жалпы сегіз рет жеңіп алды және елдегі ең табысты командалардың бірі саналады. Олар 1996 жылғы Eurobowl турнирінің финалисттері болды. Қалада ATP Challenger Tour аясында кәсіби теннис турнирі өткізіледі. Ол әр жылдың мамыр айында Country Club Aixois-те ұйымдастырылады. Бұрынғы әлемнің бірінші ракеткасы Грегори Готье Aix en Provence қаласында тұрады. Қала 2016 жылғы Еуропа чемпионатында Украина футбол құрамасының жаттығу лагерін қабылдады. Қалада жыл сайын қаңтар айында жасөспірімдер арасындағы жапырақшамен қарулану спортынан (фехтование) ерлер арасындағы әлем кубогы өтеді. Жергілікті фехтовальщик Эрван Ле Пешо 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында ерлер командалық жапырақшамен қарулануда алтын медальді жеңіп алған команда құрамында болды.
Көлік
Ежелгі жолдар Aix-тен айналасындағы Pays d'Aix аймағына таралады. Сондай-ақ, Aix пен жақын жердегі қалаларды байланыстыратын көптеген заманауи автожолдар бар. Солтүстікке қарай Авиньонға және Люберонға; оңтүстікке қарай Марсельге; шығысқа қарай Обангеге және Прованс аймағының Жерорта теңізі жағалауына; сондай-ақ Ниццаға және Француз Ривьерасындағы басқа қалаларға автожолдар салынған. Aix және Марсель, Мариньян қаласындағы Étang de Berre көлінде орналасқан Марсель Прованс әуежайынан (MRS) бірдей қашықтықта. Бұл әуежай ішкі және халықаралық рейстерді жүзеге асырады. Лес-Миллсте тағы бір әуежай бар, ол көбінесе жеке авиация үшін пайдаланылады. Aix-дағы басты автобус станциясынан үнемі автобус қызметі іске қосылған, ол сонымен қатар Aix-тен 16 км қашықтықтағы L'Arbois қаласындағы TGV станциясына да қызмет көрсетеді. Aix-да Парижден Марсельге және Ниццаға бағыттар бар; TGV арқылы Парижден Aix-ке жету үшін шамамен 3 сағат уақыт кетеді. Aix-та орталыққа жақын теміржол станциясы – Gare d'Aix en Provence бар, ол Марсель, Пертуис және француз Альпі тауларындағы Брайансонмен байланысқан. Aix-дағы автобус станциясы мен Марсель арасында үнемі және жылдам автобус қызметі жұмыс істейді. Автобус станциясынан алыс және қала ішіндегі автобустар да жүреді. Қала туристерге 24, 48 және 72 сағаттық пакеттермен "қалалық картасын" ұсынады. "Туристик картасы" Aix en Provence туристік кеңсесінде, Сезанн шеберханасында және Aix туризмінің ресми сайтында қолжетімді. Aix қаласының ескі бөлігі көбінесе жаяу жүргіншілерге арналған. Ескі қаланы айналатын, көбінесе бір бағытты қозғалысқа арналған "сыртқы бульварда" үлкен жер асты және жер үсті тұрақтары орналасқан. Ескі қалаға кіру үшін жиі тар, бір бағытты көшелерден өту керек, олар тәжірибесі жоқ адамдарды шатастыруы мүмкін. Құрлықтағы жолдардан басқа, Aix арқылы екі "өзен" – Арк және Торс ағып өтеді, бірақ оларды кеме жүзуге жарамды деп айтуға болмайды.
Әр түрлі
Жергілікті Aix диалектісі, сирек қолданылады және саны тез азайып бара жатқан адамдармен сөйленеді, Окситан тілінің провансальдық диалектісінің бір бөлігі болып табылады. "Aix en Provence" атауы провансаль тілінде "Ais de Prouvènço" деп айтылады. Aix қаласының ескі көшелерінің көпшілігінде атаулар провансаль және француз тілдерінде берілген. 1953 жылы Aix қаласында Тоғызыншы Халықаралық заманауи архитектура конгресі өтті. Aix – "Provence Rugby" регби клубының туған жері. 2007 жылғы Регби әлем чемпионатының бастапқы кезеңдерінде "All Blacks" командасын қабылдады. Ең көп сатылған канадалық автор Гай Гавриил Кейдің "Ysabel" атты онінші романы Aix қаласында жазылып, осы қала туралы болды. Итальяндық электроакустикалық суретші Джузеппе Иэласидің "Aix" альбомы Aix en Provence қаласында жасалған, содан кейін альбом осылай аталды. Сондай-ақ, 1981 жылы Aix қаласында НЛО көрілуі және қонуы туралы хабарламалар болған, оны француз ғарыш агенттігінің аэроғарыш құбылыстарын зерттейтін GEIPAN бөлімі қатты қабылдады.