Кіріспе

Орта ғасырдағы гаэль және британ мәдениетіндегі ақын. Кельт мәдениетінде бард – кәсіби әңгімеші, өлеңші, музыка композиторы, ауызша тарихшы және генеалог. Ол әдетте, қамқоршысы (мысалы, монарх немесе әмір) үшін оның ата-бабаларын еске алу және қамқоршының өзінің іс-әрекеттерін мадақтау үшін жұмыс істейтін. Қазіргі заманда бардтық дәстүрдің жойылуымен, бұл термин жалпы музыкант немесе автор (әсіресе, белгілі) деген мағынаны алды. Мысалы, Уильям Шекспир «Авон бардысы» (көбінесе жай ғана «бард») және Рабиндранат Тагор «Бенгал бардысы» деп белгілі. 16 ғасырда Шотландияда бұл сөз көшпелі музыканттарды кемсіту үшін қолданылды, бірақ кейіннен сэр Уолтер Скотт (1771–1832) оны романтикалық бейнеге айналдырды. Ерте заманауи кезеңде бұл атаулар бір-бірімен алмастырыла қолданылатын болды. Ирландия бардтары – жоғары білімді, тәжірибелі ақындардан құралған кәсіби, мұрагерлік кастаны құрады. Бардтар тайпа мен елдің тарихы мен дәстүрлерін, сондай-ақ өлең шығарудың техникалық талаптарын жақсы білді. Олардың өлеңдері буынға бөлініп, әдемі дыбысталу үшін әсем әуендес, жартылай рифма және аллитерация сияқты амалдар қолданылды. Патшаның немесе әмірдің сарайында қызмет ететін бардтар түрлі ресми міндеттерді атқарды. Олар өз қызметкерлерін мадақтап, оларға қарсы шыққандарды айыптаған жазушылар еді. Дұрыс таңдалған бардтық сатира, glam dicenn, қарсыласының бетіне іріңді бөртпе шығаруға дейін жете алады деп сендірілді. Бардтық жүйе Ирландияда 17 ғасырдың ортасына дейін, ал Шотландияда 18 ғасырдың басына дейін сақталды. Ирландияда олардың тағдыры әрқашан гаэль аристократиясымен байланысты болды, ол Тюдорлардың жаулап алуымен бірге құлдырады. Бардтардың ерте тарихы мифологиялық әңгімелер арқылы ғана белгілі. Ирландиядағы бардтық кәсіп туралы алғашқы айғақ «Басқыншылықтар кітабында» кездеседі, онда Дану құдайының тайпасы деп те аталатын Туатха Де Дананның ирландиялық колониясы туралы әңгіме бар. Олар скандинавиялық альфр мен британдық феяларға ұқсас aos sí (топырақтың халқы) болды. Бельгияның соңғы монархы билік құрған он жыл ішінде ирландтар, Туатха Де Данан деп аталатын колонияның халқы, Ирландияға басып кіріп, қоныстанды. Олар үш тайпаға бөлінді: Туата тайпасы – ақсүйектер, Де тайпасы – дін қызметкерлері (Құдайға немесе Деге қызмет етуге арналғандар) және Данан тайпасы – бардтар. Бұл Туатха Де Данан туралы әңгіме аңыз ретінде қарастырылуы керек, бірақ бұл оқиға ирландиялық бардтардың ауызша тарихының ажырамас бөлігі болды. Ирландия мифологиясындағы ең танымал бардтардың бірі – Америгин Глюингел, бард, друид және Милесиандықтардың судьясы.

Шотландия

Шотландиядағы бардтардың ең белгілі тобы – 15-18 ғасырларда өркендеген Макмюрихтер әулеті. Әулет Гебрид аралдарында шоғырланған және 13 ғасырдағы ирландиялық бардтан таратынын айтады, аңыз бойынша ол Шотландияға жер аударылған екен. Әулет бастапқыда Аралдардың лордтарының қызметінде ақындар, заңгерлер және дәрігерлер ретінде жұмыс істеді. Классикалық гэль поэзиясын соңғы рет қолданған әулет өкілі – 18 ғасырда Солтүстік Уистте тұрған Домхналл Макмхурич. Гэль тілінде сөйлейтін аймақтарда ауыл бардтары немесе ауыл ақындары (bàrd baile) – сол қауымға қатысты дәстүрлі үлгіде шығармалар жасайтын жергілікті ақындар. Белгілі ауыл бардтарының қатарында Домналл Руадх Чоруна және gd.

Уэльс

Уэльс мифологиясындағы бірқатар бардтар ортағасырлық Уэльс әдебиетінде сақталған, мысалы Гергесттің Қызыл кітабы, Рхиддерхтың Ақ кітабы, Анериннің кітабы және Талиэсиннің кітабы. Анерин мен Талиэсин бардтары 6-шы және 7-ші ғасырларда өмір сүрген тарихи бардтардың көрнекі бейнелері болуы мүмкін. Қараңғы дәуірдегі Уэльс сарайының дәстүрі туралы тарихи мәліметтер өте аз сақталған, бірақ Орта Уэльс материалдары 13-шы ғасырдан бастап дамыған Британия жырларының және Артур жырларының ядросы болды. (Уэльстік) Hywel Dda заңдары, бастапқыда 900 жыл шамасында жинақталған, бардты патшаның үйінің мүшесі ретінде анықтайды. Егер қаруластары олжаны бөлісіп жатқанда, оның міндеттеріне Британияның тәуелсіздігін жырлау кірді – мүмкін, осы себепті британдық жоғары патшалардың шежірелері жазба тарихқа жеткен. Көптеген Уэльс бардтары соқыр болған. Бардтық дәстүрдің патшалық нысаны 13-шы ғасырда, 1282 жылғы Эдвардтың басып алуы Уэльс князьдерінің билігін тоқтатқанда аяқталды. Соңғы бардтың (шамамен 1283 ж.) өзіне-өзі қол жұмсауы 1857 жылы венгр ақыны Янош Аранидің «Уэльстің бардтары» поэмасында оның заманының репрессивті саясатына қарсы жасырын қарсылық ретінде бейнеленді. Дегенмен, поэзия және музыка дәстүрлері орта ғасырлар бойына сақталды, мысалы, 14-шы ғасырдың белгілі ақындары Даффид ап Гвилим және Иоло Гох. Бұған қоса, бардтарды эстидфодта үнемі жинау дәстүрі ешқашан тоқтап қалған жоқ және 1792 жылы Иоло Морганвтың Gorsedd құруымен нығайтылды. 20-шы ғасырдағы Уэльс бардтық дәстүрдің жетекші кельт жақтаушысы болып табылады. Уэльстің Ұлттық Эстидфоды (Eisteddfod Genedlaethol Cymru) (алғаш рет 1880 жылы өткізілді) бардтарды төрағалыққа отырғызады (қараңыз: Санат: Төраға бардтар) және тәж кигізеді (қараңыз: Санат: Тәжді бардтар). Үрді Ұлттық Эстидфоды да жыл сайын өткізіледі. Көптеген мектептер бардтық дәстүрлерді үлгі етіп, жыл сайынғы эстидфодтар өткізеді. Уэльстік бардтық дәстүрді зерттеген бірнеше ғылыми еңбектер жарияланды. Оларға Уильямс (1850), Пэрри Уильямс (1947), Морган (1983) және Джонс (1986) кіреді. Әрине, осы ғасырда да зерттеулер жарияланған.

Танымал мәдениет

Романтизм дәуірінен бастап, бардтың дін қызметкері, сиқыршы немесе болашақты көруші қасиеттері бар музыкант ретіндегі түсінігі 1960-1980 жылдар аралығында фантастика жанрына да енді, мысалы, Dungeons & Dragons және Pathfinder ойындарындағы "Бард" класы, Кит Тейлордың "Бард" (1981), Морган Льюэллиннің "Бард: Ирландияның саяхаты" (1984), "Бардтың ертегісі" (1985) сияқты фантастикалық әлемдегі бейне ойындарда, сондай-ақ Анджей Сапковскийдің "The Witcher" кітаптары (1986–2013) және Лоран Шмидт Хиссрихтің (2019) телесериалында кездеседі. 2020 жылдан бері қазіргі заманғы әндерді ортағасырлық стильдегі музыкалық аспаптар мен композициялармен орындау, соның ішінде өлеңдерін ортағасырлық үлгіде қайта жазу онлайн тренді "бардкор" деп аталады. 2023 жылы Google өзінің жасанды интеллектіге негіделген чат-боты Bard-ты ұсынды.