Кіріспе

Француз ерлі-зайыпты еврей босқындарын қорғаған; Ұлттар арасындағы әділ кісілер

Андре Трокме (7 сәуір 1901 – 5 маусым 1971) және оның әйелі Магда (Грилли ди Кортона, 2 қараша 1901 – 10 қазан 1996), Андренің әкесі Пол Трокме бай перде өндіруші болған. Оның пацифизмге деген көзқарасы жас солдатпен танысқанда қалыптасты. Олар көп әңгімелесіп, жас сарбаз зорлық-зомбылықсыздық идеалдары туралы айтты, бұл Трокмеге үлкен әсер етті. Кейіннен жас сарбаз шайқаста қаза тапты, содан кейін Трокме пацифизмді одан да қатысты қабылдады. Магданың әкесі флоренциялық ақсүйектерден шыққан итальяндық еді және Магданың анасының қайтысынан кейін Магдамен қарым-қатынасы суық болды. Магданың анасы – орыс әйел болған, ол Магданы дүниеге келтіргеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Босқындар келген кезде, ол орта білім алуды жалғастыруды қалаған көптеген еврей жастарын да қабылдады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылы Франция нацистік Германияның шабуылына ұшырағанда, Трокме оның күш-жігерінің нәтижесінде Ле Шамбон және айналасындағы ауылдар нацистік оккупацияланған Францияда бірегей панаға айналды. Трокме мен оның шіркеу мүшелері қаланың қарсылық көрсету жолдарын дамытуға көмектесті. Олар бірінші біреуін, содан кейін бірнеше «қауіпсіз үйлерді» құрды, онда нацистерден қашуға тырысқан еврейлер мен басқа да босқындар жасырына алатын еді. Бұл үйлерге квакерлер, Құтқару Армиясы, Америкалық Конгрегациялық шіркеу, татулық қозғалысы Fellowship of Reconciliation, еврей және христиан экуменикалық топтары, француздық протестант студенттік ұйымы Cimade және швейцариялық «Балаларға көмек» ұйымы көмек көрсетті. Көптеген босқындарға жер асты жолы арқылы Швейцарияға қашуға көмектесілді. Көптеген жандардың көмегімен еврей босқындарын қабылдауға дайын отбасылар табылды, қала тұрғындары теміржол стансасына келген босқындарды күтіп алуға жиналды, ал қала мектептері жаңа балалардың көбейген санын қабылдауға дайындалды, көбінесе жалған есімдермен. Көптеген ауылдық және шаруа отбасылары Германиядағы концлагерьлерге жіберілген балаларын қабылдады. Трокме биліктің анықтамасын қабылдаудан бас тартты. «Біз еврей дегенді білмейміз. Біз тек адамдарды білеміз», - деді ол Виши билігінен қаладағы еврейлердің тізімін беруді сұрағанда. 1940 және 1945 жылдар аралығында, Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде, зерттеуші Мюриэль Розенберг 2021 жылы жарық көрген «Mais combien étaient ils?» кітабында кем дегенде 2000 еврей босқыны, оның ішінде көптеген балалар Ле Шамбонның кішкентай ауылы мен оны қоршаған платодағы қауымдардың құтқарылуына себеп болғанын жазды, себебі олар нацистердің заңсыз, әскери және полициялық билігі деп санайтын нәрсеге мойынсұнбады. (Бұрынғы нақтыланбаған бағалаулар бойынша, 3000-нан 5000-ға дейін босқындар құтқарылды.) Бұл әрекеттер Виши режиміне белгілі болды. Қалаға шұғыл іздеу жүргізу үшін шенеуніктер мен «қауіпсіздік агенттері» жіберілді, бірақ олардың көпшілігі сәтті болмады. Гестапоның бір тұтқындауы бірнеше еврей жігіттерінің депортациялық лагерьлерде қайтыс болуына әкелді. Олардың «La Maison des Roches» резиденциясының директоры, Андренің екінші туысы Даниэль Трокме, өзінің қамқорлығындағы жас адамдарды онысыз жіберуге рұқсат бермеді. Ол тұтқындалып, кейін Майданек концлагерінде өлтірілді. 1942 жылдың 15 тамызында Виши үкіметінің министрі Жорж Ламиран Ле Шамбонға ресми сапармен келгенде, Трокме оған өз пікірін білдірді. Бірнеше күннен кейін Виши жандармдары «заңсыз» шетелдіктерді іздеу үшін қалаға жіберілді. Трокме жақын арада тұтқындалады деген қауесет тараған кезде, ол өз қауым мүшелерін «адамдардың емес, Құдайдың еркін орындауға» шақырды. Сондай-ақ ол қуғынға ұшырағандардың баспана алуға құқығы туралы айтылған Киелі кітаптағы үзіндіге сілтеме жасады. Жандармдар ештеңе таба алмады және қаладан кетіп қалды. 1943 жылдың ақпан айында Андре Трокме Эдуард Тейспен және мемлекеттік мектеп директоры Роджер Дарчисакпен бірге тұтқындалды. Олар төрт аптадан кейін Лимож қаласының жанындағы француздық интернаторлық лагерьге жіберілді, содан кейін төрт аптадан кейін босатылды және барлық үкіметтік бұйрықтарға бағынуға міндеттелгендігіне қол қоюға мәжбүр болды. Трокме мен Тейс бас тартты, бірақ олар босатылды. Олар жер астына түсіп, Трокме көптеген достары мен серіктестерінің көмегімен құтқару және баспана жұмыстарын жалғастыра алды. Соғыстан кейін Андре Трокме және оның әйелі Магда Еуропадағы Халықаралық татуласу қауымдастығының хатшыларының бірі болды. Алжир соғысы кезінде Андре мен Магда меннониттердің көмегімен Мароккода «Эйрен» тобын құрып, француздық әскери қызметтен бас тартушыларға көмектесті. 1968 жылы Жер Федерациясының Конституциясын әзірлеу және қабылдау үшін Дүниежүзілік Конституциялық Ассамблея шақырылды. Андре өмірінің соңғы жылдарында Женевадағы Реформаланған шіркеудің пасторы болып қызмет етіп, сол жерде қайтыс болды. Магда Парижде қайтыс болды. Андре мен Магда Ле Шамбон-сюр-Линьонда жерленген. Магда Трокме француз радио бағдарламасының қонағы болды. Les Chemins d'une Vie (Өмірдің жолдары), Кристиан Лассалас жазған FR3 Аувернь радиосы үшін (1982 жылдың сәуірінде, 90 минут). Вивара Линьон платосы мен Ле Шамбон-сюр-Линьон Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияда еврейлерді құтқарудың символына айналды. Тарихшылар неміс оккупациясы және Виши билігі кезіндегі оқиғаларды зерттеуді жалғастыра берген сайын, бірнеше ұзаққа созылған даулар туындады. Plateau Vivarais Lignon және Le Chambon sur Lignon жағдайында, Трокме жазбаларына негізделген түсіндірмелердің толықтығы мен дұрыстығы туралы мәселелер бар. Бұл мәселелер Роберт Пакстонның «Vichy France: Old Guard and New Order» (1972) және Патрик Генридің «We Only Know Men: The Rescue of Jews in France During the Holocaust» (2013) кітаптарында объективті түрде қарастырылған. Сонымен қатар, Ричард Ансуорттың «A Portrait of Pacifists: Le Chambon, the Holocaust, and the Lives of André and Magda Trocmé» (2012) кітабы Трокмелердің рөлі мен жазбаларын жан-жақты зерттейді. Кэролайн Мурхедтің «Village of Secrets» (2014) кітабы да Вивара Линьон платосы мен Ле Шамбон-сюр-Линьондағы оқиғаларды зерттейді, бірақ басқа авторлар, тарихшылар және деректі фильмдер жасаушылар бұл кітапта оқиғалардың бұрмаланған және дұрыс емес бейнеленгенін айтады.

Дәйексөздер

Бұзылған нәрсенің алдын алу үшін шағын амалдар жасаудың жолдарын мұқият іздеңіз.