Кіріспе

Грек құдайлары – сұлулық пен әдемілік.

Грек мифологиясында Хариттер (/k/ær/ɪ/t/iː/z/ (Χάριτες)), жалғыз түрі Харис, немесе Рақымдар, үш немесе одан да көп құдайлар – тартымдылық, сұлулық, табиғат, адамның шығармашылығы, ізгі ниет және құнарлылықтың символы. Гесиод үштің атын атады: Аглая («Нұрлы»), Евфросина («Қуаныш») және Талия («Гүлдеу»). Рим мифологиясында олар Грациялар, «Рақымдар» деп аталды. Кейбір дереккөздер «Харис» атауын Хариттердің бірі ретінде қолданып, оны Аглаямен теңестіреді, себебі ол да Гефесттің әйелі ретінде танылады. Хариттер Зевс пен Океанида Эвриноманың қыздары саналған. Корнут Зевстің олардың анасы ретінде Евридома, Эвримедуза немесе Эванта есімдерін де жазған. Сирек жағдайларда, олар Дионис пен Коронаның немесе Гелиос пен наяда Эгленің, немесе есімдері аталмаған Гераның қыздары деп айтылған. Гомер оларды Афродитаның серіктері ретінде сипаттаған. Хариттер грек әлемнің астымен және Элевсин құпияларымен де байланысты. Римдік және кейінгі өнерде үш Харит көбінесе бір-бірімен тоқылған топта жалаңаш бейнеленеді, бірақ Грекияның Архаикалық және Классикалық кезеңдерінде олар толық киінген күйде көрсетілген. Гесиод атағандарға баламалы атаулар: Дамия («Жер Ана»), Ауксезия («Көбейту»), Клета («Даңқты»), Эуфема («Жақсы белгі»), Фаэнна («Жарқын»), Гегемона («Жетекші»), Пейто («Көндіру»), Парегорос («Жындану»), Паситея («Сергіту»), Харис («Рақым») және Кале («Әдемілік»). Сонымен қатар, ежелгі ваза суреті келесі есімдерді растайды: Антея («Гүлдер»), Эвдаймония («Бақыт»), Эвтимия («Жақсы көңіл-күй»), Эвтихия («Сәттілік»), Паидия («Ойын»), Пандазия («Мереке») және Паннихис («Түнгі тойлар»), барлығы Хариттерді ойын-сауық пен мерекелердің қамқоршысы ретінде сипаттайды. Паузания Грекия сипаттамасында (9.35.1–7 кітабы) Грекия мен Ионияның әртүрлі аймақтарында қалыптасқан Хариттердің әртүрлі түсініктерін кеңейтеді:

Боэотиялықтар Этеоклдың Рақымдарға алғашқы құрбандық шалған адам болғанын айтады. Олар сондай-ақ ол оларды үш Рақым саны ретінде белгілегенін біледі, бірақ оларға берген аттары туралы ешқандай дәстүр жоқ. Лакедемондықтар, алайда, Рақымдар екі екенін және оларды Лакедемон, Тайгете ұлы құрған, оларға Клета («Діл» немесе «Даңқты») және Фаэнна («Жақсы» немесе «Жарқын») деген аттар бергенін айтады. Бұл Рақымдарға лайықты есімдер, сондай-ақ афинялықтар берген есімдер де лайықты, олар ежелден екі Рақымды, Ауксоны («Көбейту» немесе «Өсу») және Гегемонды («Жетекші» немесе «Патшайым») құлшылыққа келтірген, Гермесианакс үшіншісі ретінде Пейтоны («Көндіру») қосқанға дейін. Біз үш Рақымға дұға ету әдетін Орхоменнің Этеоклынан үйрендік. Дионистің ұлдары Ангелион мен Тектаос Делиандықтар үшін Аполлонның мүсінін жасап, оның қолына үш Рақымды қойды. Афинада, Акропольге кіре берісте үш Рақым бар, олардың жанында көпшілікке жарияланбауы керек құпиялар сақталады. Памфос (Πάμφως немесе Πάμφος) бізді Рақымдар туралы ән салған алғашқы адам ретінде біледі, бірақ оның поэзиясында олардың саны туралы немесе олардың есімдері туралы ешқандай ақпарат жоқ. Гомер (ол да Рақымдарға сілтеме жасайды) біреуін Гефесттің әйелі етеді, оған Харис («Рақым») деген ат береді. Ол сондай-ақ, Ұйқы Паситеяның («Галлюцинация») сүйіктісі болғанын айтады, ал Ұйқының сөйлеуінде мына өлең бар: «Шын мәнінде ол маған жас Рақымдардың біреуін сыйлар еді». Сондықтан кейбір адамдар Гомердің ескі Рақымдар туралы да білгенін күдіктенеді. Гесиод «Теогонияда» (авторлығы күмәнді болғанымен, бұл өлең жақсы дәлел) үш Рақым Зевс пен Эвриноманың қыздары екенін айтады, оларға Аглая, Евфросина және сүйкімді Талия есімдерін береді. Ономакрит өлеңі осыған сәйкес келеді. Антимах Рақымдардың санын да, есімдерін де айтпағанмен, олардың Арға мен Күннің қыздары екенін айтады. Элегиялық ақын Гермесианакс өзінің алдыңғыларымен келіспейді, өйткені ол Көндіруді де Рақымдардың бірі етеді. Сострат есімдерді Паситея, Кале («Әдемілік») және Евфросина деп береді; Паситея Талия үшін және Кале Аглая үшін, Евфросина өзгермейді. Спартада тек Клета мен Фаэнна ғана саналды. Мифологиядағы рөлі Хариттердің мифологиялық рөлі басқа олимпиялықтарға, әсіресе тойлар мен билер кезінде қатысу еді. Олар Афродитаға Анхизаны азғырмас бұрын Пафоста шомылып, май жағу рәсімін жасады және Ареспен қарым-қатынасы анықталғанда Олимптан кеткеннен кейін. Сонымен қатар, олар оның пеплосын тоқтайды немесе бояйды. Пейтомен бірге олар Пандораға одан да тартымды ету үшін алқалар сыйлады. Пиндар Хариттер Олимпиада ойындарына арналған тойлар мен билер ұйымдастырғанын айтады. Олар Аполлонның тууын атап, Афродита, Гебе және Гармониямен бірге биледі. Олар көбінесе Аполлон мен Музалармен бірге билеп, ән салып жүргендері туралы айтылады. Пиндар сондай-ақ оларды ежелгі Миниялықтардың қорғаушылары және Аполлонның тағының жанында отырған Орхомен патшайымдары деп атады. «Илиадада» Зевстің назарын Троя соғысынан аудару үшін, ол Гипносқа Паситеяға үйленуді ұсынады, ол жас Рақымдардың бірі ретінде танылады. Аглая немесе Харис, құдай-ұста Гефесттің әйелі ретінде танылады. «Илиадада» Аглая Тетистің ұлы Ахилл үшін қару жасау үшін Гефестті сұрауы үшін Олимптағы ортақ үйіне шақырады. Кейбір ғалымдар бұл некенің Гефесттің Афродитадан Ареспен болған қарым-қатынасының ашыққа шығуына байланысты ажырасуынан кейін болғанын түсіндіреді. Алайда, кейбір ғалымдар, мысалы Вальтер Буркерт, Гефест пен Афродитаның некесін «Одиссеяның» ойлап табуы деп санайды, себебі ол Архаикалық немесе Классикалық дәуір әдебиеті мен өнерінде көрсетілмейді және ол культқа байланысы жоқ. Құлшылық Хариттер культі өте ерте заманнан басталады, олардың аты протоиндоевропалықтар емес, Пеласгтардың, немесе гректерге дейінгі халықтың шығу тегінен болған сияқты. Олардың культының мақсаты нимфаларға ұқсас, негізінен құнарлылық пен табиғатқа байланысты, әсіресе көктемдер мен өзендерге. Амикла, Лакониядағы Тиаса өзенінің жанында Хариттерге арналған храм салынған, ол ежелгі Спарта патшасы Лакедемон құрған деп хабарлайды. Орхоменде қасиетті орында үш тасқа сыйынған құдайларға табыну болған, бұл Эрос пен Гераклға арналған басқа Боэотиялық культтарға ұқсас. Құлшылықта Хариттер Аполлонмен тығыз байланысты және Делос культімен байланысты, бірақ бұл байланыс Аполлонға арналған басқа культтарда кездеспейді.

Ежелгі өнер

Шариттер әдетте соңғы екі мыңжылдықта "жабық симметриялық топта" тоғысқан жалаңаш түрінде бейнеленгеніне қарамастан, бұл кейінірек пайда болған нәрсе. Архаикалық және Классикалық Греция кезеңіндегі бейнелемелерде олар әдемі киімдермен көрсетілген. Суретшілерге үш жалаңаш әйел тұлғасын әртүрлі бұрыштардан бейнелеу арқылы өнер шеберлігін көрсету мүмкіндігі бергені осы тақырыптың ұзаққа созылған танымалдылығына ықпал етті. Грациялардың ең ерте белгілі римдік бейнелемелерінің бірі – б.з.б. 40 жылға жатқан Боскореалдегі қабырға суреті, онда Афродита Эроспен, ал Дионис Ариаднамен бірге бейнеленген. Шындығында, Пикколомини кітапханасында болған кезде Ренессанс кезеңінде маңызды үлгі болған үлкен мраморлы грек-рим тобы қазір Сиена соборында қойылған. Шариттер Сандро Боттичеллидің "Примавера" картинасында басқа бірнеше мифологиялық тұлғалармен бірге бейнеленген. Рафаэль де оларды қазір Музей Кондеде (Шантильи, Франция) сақталатын кішкентай суретінде сомдаған. Басқа көркем туындылардың ішінде, олар Антонио Канова мен Бертель Торвальдсеннің танымал мүсіндерінің тақырыбы болып табылады. Көпшілігі жабық топ композициясын қолданады. Калаверас Үлкен ағаштар мемлекеттік саябағындағы үш ағаш тобы Шариттердің құрметіне "Үш грация" деп аталған.