Жеймс Фрейзер: Қытайдағы Лису халқының миссионері және жазушысы
James O. Fraser
Джеймс Фрейзер (1886-1938) – Англиялық миссионер, Қытайдағы Lisu халқының арасында жұмыс істеген. Lisu тілі үшін жазу жүйесін жасаған. Миссионерлік қызмет, Қытай.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайға ағылшын протестанттық христиан миссионері (1886–1938) және Ньюфаундленд саудагері, саясаткер Джеймс Оутрам Фрейзер (қытайша: 富能仁; 1886–1938) Қытай ішкі миссиясымен Қытайға ағылшын протестанттық христиан миссионері болды. Ол 20 ғасырдың басында Қытайдың оңтүстік-батысындағы лису халқы арасында миссионерлік қызметтің негізін қалады. Ол олардың тілі үшін Фрейзер әрпін жасағанмен белгілі.
English Protestant Christian missionary to China (1886 1938)
the Newfoundland merchant and politician
James Outram Fraser (Chinese: 富能仁; 1886–1938) was an English Protestant Christian missionary to China with the China Inland Mission. He pioneered work among the Lisu people, of Southwestern China, in the early part of the 20th century. He is credited with developing the Fraser script for their language.
Ерте өмір
1886 жылы Лондонда дүниеге келген Фрейзердің төрт бауырласы болды. Фрейзер еңбекке жас келгенде ата-анасы ажырасып, анасы Летчвортқа көшіп, өз қаржысымен мүлік сатып алды. 1906 жылға қарай ол Лондондағы Императорлық колледжде инженерлік мамандық алды. Фрейзер фортепианода шебер болған және Қытайға аттанғанға дейін жиырма жасында концерт берді.
Born in London in 1886. Fraser had four brothers and sisters. His parents divorced when Fraser was a teen, his mother moving to Letchworth, buying property with her own funds. By 1906, he was at Imperial College London studying engineering. Fraser was accomplished in piano and held a recital in his twenties before he left for China.
Юньнаньдағы алғашқы жылдары
Ол инженер мамандығын бітірген. Алайда 1908 жылы ол өмірін миссионерлік қызметке арнап, Қытай ішкі миссиясына (China Inland Mission) қосылды. Ол 22 жасында Қытайға келді, Шанхайдан Гонконгқа, содан кейін Қытайдың оңтүстік-батысындағы таулы аймаққа сапарлады. 1911 жылғы Қытай революциясының салдарынан туған хаос оны Юньнань провинциясы мен Бирма арасында уақытын бөлуге мәжбүр етті. Ол лису тілін үйреніп, екі елдің шекарасындағы биік тауларда тұратын тибет-бұрма тайпасының бірі – лису халқының арасында жұмысын бастады. Фрейзер 1910 жылы Юньнаньға келді және лису халқының арасында үш онжылдыққа жуық жұмыс істеді. Фрейзер лису халқы үшін жасаған әліпбиімен танымал, ол көбінесе Фрейзер әліпбиі деп аталады. Ол лису тіліне Жаңа Өсиетті аудару мақсатымен жасалды. Фрейзер лису халқының ауызша тарихындағы әндерді жазу үшін жазба музыкалық нотацияны да ойлап тапты. Қытайға CIM (China Inland Mission) миссиясымен келген ол, сол кездегі шалқары Юньнань провинциясында жергілікті қытай халқымен жұмыс істеуге орналасты. Бірақ Фрейзер тауға өрлеуді өте жақсы көріп, лису халқымен кездесіп, уағыз айту үшін тауларға көтерілуден ләззат алды, әсіресе Сальвин өзенінің жоғарғы аңғарында. Олар оны қуана қабылдады және оның саз үйінде тұру мүмкіндігі болды. Ол қытай тілінде аздап сөйлей білді, содан кейін олардың тілін үйренді, ол тибет-бұрма тілдер тобына жатады. Алғашқы табысқа жеткеннен кейін, 1916 жылға дейін күмән мен қиындықтар жылдары созылды. Сол кезде ол және оның миссионер әріптестері көптеген отбасылардың христиан дініне көшіп, бұрынғыдай рухтардан қорқымай, жаңа өмірге құлшыныспен бет бұрғанын көрді. 1918 жылға қарай, халықтың өздері жүргізген отбасылық уағыздаудың нәтижесінде 600 адам шүкіршілікке бөленді. Фрейзер халықты күшті жергілікті шіркеулерге ұйымдастыру қабілетімен танымал болды, олар Қытайдың оңтүстік-батысындағы басқа азшылық халықтары үшін де, басқа да шіркеулер құру үшін де үлгі болды. Олар өз тілдерінде материал қажет екенін білгендіктен, ол Марк ілтебігі мен ән жинағына дереу кірісті, себебі олар жазуға үлкен қызығушылық танытты және қазірдің өзінде керемет әншілер мен табиғи музыканттар еді.
He became a graduate engineer. However, in 1908 he dedicated his life to missionary work and joined the China Inland Mission. He arrived in China at 22 and travelled from Shanghai to Hong Kong and then to the mountainous region of China's far southwest. He was forced by the chaos accompanying the Chinese Revolution of 1911 to divide his time between Yunnan Province and Burma. He learned the Lisu language and commenced his work among the Lisu, a Tibeto Burmese minority people who lived in the high mountains along the borders of the two countries. Fraser had arrived in Yunnan in 1910 and spent nearly thirty years working among the Lisu. Fraser is best known for the alphabet he created for the Lisu, often referred to as the Fraser alphabet. It was designed for purpose of translating the New Testament into the Lisu language. Fraser also designed a written musical notation for transcribing the Lisu's oral history songs. Going to China with CIM (China Inland Mission), he was stationed in the then remote province of Yunnan to work with the local Chinese, but Fraser was a keen climber and revelled in climbing through the mountains meeting and preaching to the Lisu people, particularly in the upper Salween River valley. Readily accepted by them and able to live in their mud floor huts, he was able to communicate a little through Chinese and then to learn their language, which is in the Tibeto Burman group. Initial success was followed by years of doubt and difficulty until 1916, when he and fellow missionaries started to see scores of families convert to Christianity and enthusiastically pursue a new life without the fear of the spirits that had previously characterised them. By 1918, sparked by family evangelism carried on by the people themselves, 600 believers had been baptised. Fraser was known for his ability to organise the people into strong indigenous churches that became models for church planting ventures not only for other minority peoples in China's southwest but also for other
Aware that they would soon need material in their language, he began work immediately on Mark's gospel and a hymnbook since they showed great interest in writing and were already great singers and natural musicians.
Отпуск және неке
Фрейзер 1924 жылы Англияға демалысқа қайтып оралды, ал 1929 жылы "Лисуландқа" оралғанда, Куньмин қаласындағы методист миссионерінің қызы Рокси Даймондқа үйленген еді.
Fraser went back to England on furlough in 1924 and when he returned to "Lisuland" in 1929, he was married, to Roxie Dymond, the daughter of a Methodist missionary stationed in Kunming.
Қайта өрлеу және Фрейзер әліпбиі
Фрейзер лису тілі үшін жазу жүйесін жасап, оны қолданып, дінтақымырларға арналған катехизис, Киелі кітаптың бөліктері және, әріптестерінің көп көмегімен, толық Жаңа өсиетті дайындады. Бастапқыда Марк пен Жоханға, содан кейін лису тілі мен тарихы туралы анықтамалыққа жұмыстады. Фрейзер 1930 жылдардың ортасында командаға түзетулер мен тексерулерге көмектесу үшін оралды. Жаңа өсиеттің толық нұсқасы 1936 жылы аяқталды. Фрейзер лису жамағатының мүшелерін (әдетте бірден бүкіл үйлер мен ауылдарды) өздерін-өздері қамтамасыз етуге және өздерінің кітаптары мен шіркеу ғимараттары үшін төлеуге үйрету саясатын ұстанды. Олар пасторларды, олардың әйелдерін және балаларын, сондай-ақ мерекелер мен басқа да іс-шараларды қолдау үшін өз қаражатын жинады. Өзінің замандас миссионерлерінен өзгеше, Фрейзер жергілікті уағыздаушыларға уағыздау үшін немесе жергілікті шіркеулер салу үшін жалақы төлемеді. Бұл лису халқының жапондық оккупация мен коммунистік қуғын-сүргін жылдарында, әсіресе Мәдени революция кезінде жақсы жағдайға түсуіне себеп болды. Дегенмен, осы кезеңде ондаған мыңдары көршілес Бирма мен Таиландқа қашып кетті. Фрейзер шіркеу басқаруын лису ақсақалдарына тапсырды; оларға Фрейзердің Англияда лису халқы мен оның жұмысы үшін ұйымдастырған құдіретті дұғадан басқа, үй шіркеуінің ерекшеліктерінен көп әсер етпеді. 1930 жылдары басқа миссионерлер де көмектесу үшін келді, бірақ көптеген жағдайларда дін тарату лису евангелистерінің жұмысы арқасында жүзеге асты, олар лисулар ғана емес, сонымен қатар качин және йи (носу) халықтарына да жетті. Осы кезеңде жаңарулар да болды. Қытай үкіметі 1990 жылдарға қарай Қытайдағы лисулардың 90% астамы христианға айналғанын мойындады.
Fraser developed a script for the Lisu language and used it to prepare a catechism, portions of Scripture and eventually, with much help from his colleagues, a complete New Testament. Working initially on Mark and John and then on a handbook of Lisu history and language, Fraser handed on the translation task to Allyn Cooke and his wife, Leila. He came back to help the team with revision and checking in the mid 1930s. The complete New Testament was finished in 1936. Fraser maintained a consistent policy of training the Lisu converts (usually whole households and whole villages at a time) to be self supporting and to pay for their own books and church buildings. They raised their own funds for the support of pastors, of wives and children of their travelling evangelists and of festivals and other occasions. Unlike other missionaries of his generation, Fraser would not pay local preachers to go out or for building local church structures. That was something that put the Lisu in good stead for the years of Japanese occupation and the Communist persecution, particularly during the Cultural Revolution. Nevertheless, tens of thousands of them fled during this era to neighbouring Burma and Thailand. Fraser also left church government in the hands of Lisu elders; very little imprint was made on them that had a home church character, other than the tremendous prayer support the Fraser organised back in England for the Lisu and his work. Throughout the 1930s, other missionaries came to assist in the work, but the bulk of the conversions happened as a result of Lisu evangelists covering the ground and reaching not only the Lisu but also the Kachin and Yi people (Nosu). Revivals also broke out at this time. It is acknowledged by the Chinese government that by the 1990s, over 90% of the Lisu in China were Christian.
Соңғы жылдары және мұрасы
Фрейзер "The Chinese Recorder" және "China's Millions" журналдарына ағылшын тілінде көптеген мақалалар жазды. Еңбегінің мол жемісін көрген Джеймс Оутрам Фрейзер 1938 жылы Батыс Юньнаньдағы Баошан қаласында мидың қызбасынан қайтыс болды, ол жүкті әйелін және екі баласын қалдырып кетті. Ол 52 жаста еді. Оның негізгі өмірбаянын Хауард Тейлор жазды, ол 1944 жылы "Behind The Ranges" атты кітабын жариялады, онда оның хаттары мен күнделіктерінен көптеген үзінділер келтірілген. Оның қызы Айлин Кросман 1982 жылы "Тау жаңбыры" атты өмірбаянын жариялады, оның көптеген материалдары Тейлордың (1944) еңбегінен алынған. Фрейзердің қабірі қазір Цин Хуа шіркеуінде орналасқан. 1992 жылы Қытай үкіметі Фрейзер әліпбиін лису тілінің ресми жазуы деп ресми түрде мойындады. Бүгінде Фрейзер қазіргі замандағы Шығыс Азияға ең табысты христиан миссионерлерінің бірі ретінде еске алынады. Фрейзердің қайтысынан шамамен 70 жыл өткен соң лисулар тұратын Сальвин өзені аңғарында христиан діні гүлденуде. 1950 жылы Фугонг қаласында тұрған 18 000 лисудың 3 400-і Мәсіхке сенетінін білдірген. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, осы сенімді ұстанатындардың саны 70 000-нан 80-90 пайызды құрайды. Юньнаньда Лису шіркеуінде 100 000-200 000 лису христиандары бар деп есептеледі. Осы өсімнің нәтижесінде Қытайда Лису тілінде 75 000-нан астам Киелі кітап заңды түрде басылып шығарылды.
Fraser wrote many articles in English for "The Chinese Recorder" and "China's Millions". After seeing great fruit for his labours, James Outram Fraser died in Baoshan, in Western Yunnan in 1938 of cerebral malaria, leaving his pregnant wife and two children. He was 52. His main biographer was Mrs. Howard Taylor, who published "Behind The Ranges" in 1944, containing numerous extracts from his letters and diaries. His daughter, Eileen Crossman, gives his biography, "Mountain Rain", in 1982, much of her material being drawn from Taylor (1944). Fraser's grave is now at the Qing Hua church. In 1992, the Chinese government officially recognised the Fraser alphabet as the official script of the Lisu language. Today, Fraser is remembered as one of Christianity's most successful missionaries to East Asia in modern times. Christianity is thriving in the Salween River valley, where the Lisu live nearly 70 years after the death of Fraser. Of the 18,000 Lisu who lived in Fugong in 1950, 3,400 professed faith in Christ. As of 2007, there are estimated to be 80–90 percent of the 70,000 making the same profession. In Yunnan it is estimated that there are 100,000–200,000 total Lisu Christians in the Lisu Church. More than 75,000 Lisu Bibles have been legally printed in China following the explosive growth.