Кіріспе

Қытайға ағылшын протестанттық христиан миссионері (1886–1938) және Ньюфаундленд саудагері, саясаткер Джеймс Оутрам Фрейзер (қытайша: 富能仁; 1886–1938) Қытай ішкі миссиясымен Қытайға ағылшын протестанттық христиан миссионері болды. Ол 20 ғасырдың басында Қытайдың оңтүстік-батысындағы лису халқы арасында миссионерлік қызметтің негізін қалады. Ол олардың тілі үшін Фрейзер әрпін жасағанмен белгілі.

Ерте өмір

1886 жылы Лондонда дүниеге келген Фрейзердің төрт бауырласы болды. Фрейзер еңбекке жас келгенде ата-анасы ажырасып, анасы Летчвортқа көшіп, өз қаржысымен мүлік сатып алды. 1906 жылға қарай ол Лондондағы Императорлық колледжде инженерлік мамандық алды. Фрейзер фортепианода шебер болған және Қытайға аттанғанға дейін жиырма жасында концерт берді.

Юньнаньдағы алғашқы жылдары

Ол инженер мамандығын бітірген. Алайда 1908 жылы ол өмірін миссионерлік қызметке арнап, Қытай ішкі миссиясына (China Inland Mission) қосылды. Ол 22 жасында Қытайға келді, Шанхайдан Гонконгқа, содан кейін Қытайдың оңтүстік-батысындағы таулы аймаққа сапарлады. 1911 жылғы Қытай революциясының салдарынан туған хаос оны Юньнань провинциясы мен Бирма арасында уақытын бөлуге мәжбүр етті. Ол лису тілін үйреніп, екі елдің шекарасындағы биік тауларда тұратын тибет-бұрма тайпасының бірі – лису халқының арасында жұмысын бастады. Фрейзер 1910 жылы Юньнаньға келді және лису халқының арасында үш онжылдыққа жуық жұмыс істеді. Фрейзер лису халқы үшін жасаған әліпбиімен танымал, ол көбінесе Фрейзер әліпбиі деп аталады. Ол лису тіліне Жаңа Өсиетті аудару мақсатымен жасалды. Фрейзер лису халқының ауызша тарихындағы әндерді жазу үшін жазба музыкалық нотацияны да ойлап тапты. Қытайға CIM (China Inland Mission) миссиясымен келген ол, сол кездегі шалқары Юньнань провинциясында жергілікті қытай халқымен жұмыс істеуге орналасты. Бірақ Фрейзер тауға өрлеуді өте жақсы көріп, лису халқымен кездесіп, уағыз айту үшін тауларға көтерілуден ләззат алды, әсіресе Сальвин өзенінің жоғарғы аңғарында. Олар оны қуана қабылдады және оның саз үйінде тұру мүмкіндігі болды. Ол қытай тілінде аздап сөйлей білді, содан кейін олардың тілін үйренді, ол тибет-бұрма тілдер тобына жатады. Алғашқы табысқа жеткеннен кейін, 1916 жылға дейін күмән мен қиындықтар жылдары созылды. Сол кезде ол және оның миссионер әріптестері көптеген отбасылардың христиан дініне көшіп, бұрынғыдай рухтардан қорқымай, жаңа өмірге құлшыныспен бет бұрғанын көрді. 1918 жылға қарай, халықтың өздері жүргізген отбасылық уағыздаудың нәтижесінде 600 адам шүкіршілікке бөленді. Фрейзер халықты күшті жергілікті шіркеулерге ұйымдастыру қабілетімен танымал болды, олар Қытайдың оңтүстік-батысындағы басқа азшылық халықтары үшін де, басқа да шіркеулер құру үшін де үлгі болды. Олар өз тілдерінде материал қажет екенін білгендіктен, ол Марк ілтебігі мен ән жинағына дереу кірісті, себебі олар жазуға үлкен қызығушылық танытты және қазірдің өзінде керемет әншілер мен табиғи музыканттар еді.

Отпуск және неке

Фрейзер 1924 жылы Англияға демалысқа қайтып оралды, ал 1929 жылы "Лисуландқа" оралғанда, Куньмин қаласындағы методист миссионерінің қызы Рокси Даймондқа үйленген еді.

Қайта өрлеу және Фрейзер әліпбиі

Фрейзер лису тілі үшін жазу жүйесін жасап, оны қолданып, дінтақымырларға арналған катехизис, Киелі кітаптың бөліктері және, әріптестерінің көп көмегімен, толық Жаңа өсиетті дайындады. Бастапқыда Марк пен Жоханға, содан кейін лису тілі мен тарихы туралы анықтамалыққа жұмыстады. Фрейзер 1930 жылдардың ортасында командаға түзетулер мен тексерулерге көмектесу үшін оралды. Жаңа өсиеттің толық нұсқасы 1936 жылы аяқталды. Фрейзер лису жамағатының мүшелерін (әдетте бірден бүкіл үйлер мен ауылдарды) өздерін-өздері қамтамасыз етуге және өздерінің кітаптары мен шіркеу ғимараттары үшін төлеуге үйрету саясатын ұстанды. Олар пасторларды, олардың әйелдерін және балаларын, сондай-ақ мерекелер мен басқа да іс-шараларды қолдау үшін өз қаражатын жинады. Өзінің замандас миссионерлерінен өзгеше, Фрейзер жергілікті уағыздаушыларға уағыздау үшін немесе жергілікті шіркеулер салу үшін жалақы төлемеді. Бұл лису халқының жапондық оккупация мен коммунистік қуғын-сүргін жылдарында, әсіресе Мәдени революция кезінде жақсы жағдайға түсуіне себеп болды. Дегенмен, осы кезеңде ондаған мыңдары көршілес Бирма мен Таиландқа қашып кетті. Фрейзер шіркеу басқаруын лису ақсақалдарына тапсырды; оларға Фрейзердің Англияда лису халқы мен оның жұмысы үшін ұйымдастырған құдіретті дұғадан басқа, үй шіркеуінің ерекшеліктерінен көп әсер етпеді. 1930 жылдары басқа миссионерлер де көмектесу үшін келді, бірақ көптеген жағдайларда дін тарату лису евангелистерінің жұмысы арқасында жүзеге асты, олар лисулар ғана емес, сонымен қатар качин және йи (носу) халықтарына да жетті. Осы кезеңде жаңарулар да болды. Қытай үкіметі 1990 жылдарға қарай Қытайдағы лисулардың 90% астамы христианға айналғанын мойындады.

Соңғы жылдары және мұрасы

Фрейзер "The Chinese Recorder" және "China's Millions" журналдарына ағылшын тілінде көптеген мақалалар жазды. Еңбегінің мол жемісін көрген Джеймс Оутрам Фрейзер 1938 жылы Батыс Юньнаньдағы Баошан қаласында мидың қызбасынан қайтыс болды, ол жүкті әйелін және екі баласын қалдырып кетті. Ол 52 жаста еді. Оның негізгі өмірбаянын Хауард Тейлор жазды, ол 1944 жылы "Behind The Ranges" атты кітабын жариялады, онда оның хаттары мен күнделіктерінен көптеген үзінділер келтірілген. Оның қызы Айлин Кросман 1982 жылы "Тау жаңбыры" атты өмірбаянын жариялады, оның көптеген материалдары Тейлордың (1944) еңбегінен алынған. Фрейзердің қабірі қазір Цин Хуа шіркеуінде орналасқан. 1992 жылы Қытай үкіметі Фрейзер әліпбиін лису тілінің ресми жазуы деп ресми түрде мойындады. Бүгінде Фрейзер қазіргі замандағы Шығыс Азияға ең табысты христиан миссионерлерінің бірі ретінде еске алынады. Фрейзердің қайтысынан шамамен 70 жыл өткен соң лисулар тұратын Сальвин өзені аңғарында христиан діні гүлденуде. 1950 жылы Фугонг қаласында тұрған 18 000 лисудың 3 400-і Мәсіхке сенетінін білдірген. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, осы сенімді ұстанатындардың саны 70 000-нан 80-90 пайызды құрайды. Юньнаньда Лису шіркеуінде 100 000-200 000 лису христиандары бар деп есептеледі. Осы өсімнің нәтижесінде Қытайда Лису тілінде 75 000-нан астам Киелі кітап заңды түрде басылып шығарылды.