Кіріспе

Ларри Нивеннің 1987 жылғы романы "Түтін сақинасы" – Ларри Нивеннің 1987 жылғы ғылыми фантастикалық романы. Нивеннің көптеген туындылары сияқты, оқиғаның өрбуіне ортаның үлкен әсері бар: газдық тор, нейтрон жұлдызының айналасындағы ауа сақинасы. Бұл "Интегралды ағаштар" романының жалғасы болып табылады.

Орнату

Бұл оқиғаның оқиғасы ойдан шығарылған нейтронды жұлдыз Левой жұлдызында (қысқаша "Вой") өтеді. Газ алып планетасы Голдблатт әлемі ("Алтын" деп қысқартылған) оның Рош шегінен тыс жұлдызды айналып жүр. Голдтың гравитациясы оны Войдың тасқын күштерімен бөліп тастауға жеткілікті болғанымен, оның атмосферасын ұстауға жеткіліксіз, ол Войдың айналасындағы тәуелсіз орбитаға шығарылды. Бұл айналып жүрген ауа газ торы деп аталатын сақинаны құрайды. Газ торы өте үлкен – қалыңдығы 1 миллион километр, бірақ оның көп бөлігі адам өмір сүруіне қолайсыз. Газ торының ауасы қалың орналасқан орталық бөлігі "Түтін сақинасы" деп аталады. Бұл шақта көптеген тіршілік иелері бар. Роберт Л. Форвард Нивенге сақинаның параметрлерін есептеуге көмектесті. Түтін сақинасында "жер" жоқ, ол – аспаннан тұратын әлем. Сондықтан жануарлардың көбісі, тіпті балықтар да ұша алады. Сонымен қатар, Түтін сақинасы орбитада болғандықтан, ол еркін құлап жатыр. "Жоғары" немесе "төмен" деген ұғым жоқ, тек "ішінде" немесе "сыртта" деген ғана бар. Адамдар Түтін сақинасында қозғалыс орбиталық механиканы түсіну үшін поэтикалық мақал-мәтелді қолданады: "Шығыс сізді сыртқа шығарады, сырт сізді батысқа, батыс сізді ішке, іш сізді шығысқа әкеледі. Кемедегілер сізді артқа қайтарады". (Романда кейіпкерлер "Солтүстік пен Оңтүстік сізді қайтарады" деп те айтады). Көптеген жануарлар үш жақты симметрияға ие, бұл оларға барлық бағытта көруге мүмкіндік береді. Түтін сақинасындағы өсімдіктердің көпшілігі өте нәзік, өйткені олар өз салмағын көтеріп отыра алмайды. Бұл ережеден ерекшелік – Интегралды ағаштар. Бұл 100 километрге дейін жететін ағаштар. Олардың бір ұшы Войға қарай, екіншісі сыртқа қарай бағытталған, себебі олардың құбылалық құлыпталуы бар. Ағаштардың ұштарында 1/5 g-ға дейін тасқын күші сезіледі. Әр ұшы жапырақты "тоқпан"нан тұрады, онда фотосинтез жүреді. Әр ағаш тоқпаны ағаш массасының ортасынан 50 километр қашықтықта орналасқан. Осылайша, тоқпан өте баяу (ішкі тоқпан) немесе өте жылдам (сыртқы тоқпан) айналады. Атмосфераның екі шетінде де орбиталық жылдамдықпен қозғалатындықтан, ағаштардың ұштары үнемі дауыл күшіндегі желге ұшырайды. Бұл жел ұштарын интеграл символының пішініне келтіреді: ∫. Түтін сақинасы оқиғаның басталуына дейін 500 жыл бұрын 20 астронавттан тұратын экипажбен отарланды. Олардың ұрпақтары еркін құлау ортасына бейімделіп, бойлары ұзарып, тұтқалай аяқ бармақтары пайда болды. N Space мәліметінше, романдағы қанаттар мен өздігінен ұшып жүру әдісін Исаак Азимов ұсынған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл кітаптың оқиғасы түпнұсқа оқиғадан шамамен он бес жыл өткен соң басталады. Оқиғада Далтон Куинн ағашының аман қалғандары, Картер штаттарының бірнеше орман тұрғындары және екі Лондон ағашының азаматы жаңа ағашта қоныстанған кездегі жағдайлар суреттеледі. Бұл "Азаматтар ағашы" тұрақты қауымдастыққа айналды, бірақ кейбіреулер оның ұзақ мерзімді өмір сүруге тым кішкентай екенін санайды. "Мемлекет" азаматы Кендидің санасы, Түтін сақинасын отарлаған алғашқы ғарыш кемесінің компьютерінде сақталған, асыққыштыққа толы. Ол Азаматтар ағашымен қайта байланыс орнатуды шешеді. Кенди бір топ адамды "Адмиралтействомен" байланысқа түсуге итермелейді – олар Алтынның L4 Лагранж нүктесінде орналасқан көрші азаматтық (оны "Топ" деп атайды). Топ осы дамыған азаматтықты зейін қойып, қорқынышпен зерттейді. Оқиғаның көп бөлігі "саяхаттық очерк" сияқты, Түтін сақинасын және оның ерекше ортасында қолданылатын технологияны зерттейді. Бірақ "Түтін сақинасы" "Тұтас ағаштардан" гөрі оқиға мен кейіпкерлерді дамытуға көбірек мән береді. Оқиғаның маңызды қозғаушы күштерінің бірі – "күміс костюмнің" соңғы операторы, Азаматтар ағашының жұмыс істейтін ғарыш киімі. Оның үлкендігіне байланысты осы костюмді кие алатындар аз. Smoke Ring-тегі адамдардың көпшілігі гравитацияның жоқтығынан тым биік болып өседі, сондықтан оларға сыймайды. Бұл жұмыс кейде Жердегі қалыпты бой мен дене бітіміне ие болатын "ергежейгі" атты адамдарға тапсырылады. Негізгі сюжет желісі соңғы күміс костюм операторының Адмиралтействоға ақпарат алу үшін тығырықтап кіру әрекеттері мен Адмиралтействоның Азаматтар ағашының ғарыш киімін бағындыруға деген құштарлығын қамтиды. Бұл оқиға Кендидің тарихы мен бастапқы миссияға қатысты. Кемедегі "мойындық" арқылы Түтін сақинасын отарлауға әкелген оқиғалар тізбегі зерттеледі. Экипаждың оқиғалар туралы жазбаларын алғаннан кейін Кенди экипаж мүлдем мойындық жасамағанын, ал ол Жерден алған бұйрықтарына сәйкес оларды кемеден шығаруға мәжбүр еткенін түсінеді. Бұл жадынан жойылғандай көрінеді, және ол шындықты білгенде (немесе қайта білгенде) күйзеліске ұшырайды.

Әдеби мәні және қабылдануы

1990 жылы "Магилл кітап шолуларында" былай делінген: "кітаптағы қоғам мен ғылым өте жақсы зерттелген. Дегенмен, бұл "қатты" ғылыми-фантастикалық роман, және оның кемшілігі осы жанрға тән – жеке тұлғалар толыққанды бейнеленбегендіктен, оқырман олардан біршама қашықтап қалады." 1987 жылы "Library Journal" журналы "Бұл кітаптағы шетелдік жер бедері "Интегралды ағаштар" романының жалғасы ретінде адамзаттың ерлік ізденісіне керемет контраст келтіреді" деп жазды. J. Майкл Капарула "The Smoke Ring" романын Space Gamer/Fantasy Gamer No. 81 санында қарастырды. Капарула: "Әрине, оқиға орны таңғажайып, бірақ жаңалықтың көп бөлігі өтті. "Рингсверд" жалғастыруға лайық еді, ал "Интегралды ағаштар" - емес" деп түсіндірді.