Майкөп мәдениеті: Кавказдың қола дәуіріндегі өркениет

Кіріспе

3700–3000 б.з.д.) Кавказдағы қола дәуірі цивилизациясы

Майкоп мәдениеті (Lang ru, , ғылыми транслитерация: Majkop,), б.з.д. 3700–3000 жылдары, Батыс Кавказ аймағындағы маңызды қола дәуірі археологиялық мәдениеті. Ол Тамань түбегінен бастап Керчь бұғазы арқылы Дагестанның қазіргі шекарасына дейін, одан оңтүстікке қарай Кура өзеніне дейін созылады. Мәдениет Кубань өзені аңғарындағы Майкоп обасындағы патшалық жерлеу орнының атымен аталады. 2018 жылы жарияланған ежелгі ДНК бойынша генетикалық зерттеулерге сәйкес, Майкоп халқы оңтүстіктен, Имеретиден келген және Кавказдың солтүстігін алғашқы болып мекендеген халколит шаруалары – Дарквети-Мешоко тайпасының ұрпақтары. Сондықтан Майкоп "Солтүстік-Батыс Кавказ тілдері отбасының негізін қалаушылардың археологиялық үміткері" саналады.

Аумағы

Оңтүстікте Майкоп мәдениеті шамамен бір кезеңде болған Кура-Аракс мәдениетімен (б.з.д. 3500—2200) шектес болды, ол Армян үстіртіне дейін созылып, оған әсер еткен сияқты. Солтүстікке қарай Ямна мәдениеті, оның ішінде Новотитаровская мәдениеті (б.з.д. 3300—2700) орналасқан, олар аумақтық жағынан біртіндеп үйлеседі. Бұл Месопотамиядағы Урук кезеңінің соңымен бір уақытта болды. Құбан өзені көп бөлігінде кеме жүзуге қолайлы, және Азов теңізі арқылы Дон және Донец өзендері жүйесімен Ямна мәдениетінің аумағына су жолымен оңай өтуге мүмкіндік береді. Осылайша Майкоп мәдениеті Украинаның орталық аймағымен сауда жасауға қолайлы жағдайда болды. Жаңа мәліметтер Майкоп мәдениетінің артефактілерінің Сирияның солтүстігіндегі Телл Хазнех ежелгі қаласының қазбаларынан табылған артефактілермен ұқсас екенін көрсетті, бұл қаланың құрылысы б.з.д. 4000 жылға дейін жетеді. Майкоп мәдениетінің түрлі ескерткіштерінің радиокөміртектік жасы 3950, 3650, 3610, 2980 жылдарды көрсетіп отыр. 1980 жылдары Лейла Тепе мәдениетінің табылуынан кейін, Майкоп мәдениетімен байланыстар анықталды. Лейла Тепе мәдениеті – халколит дәуірінен қызығушылық тудыратын археологиялық мәдениет. Оның халқы 4350 жылдан 4000 жылға дейін Орталық Кавказдың оңтүстік беткейлерінде (қазіргі Әзірбайжан, Агдам ауданы) қоныстанған. Оңтүстік Кавказдағы осыған ұқсас амфоралар Батыс Грузияның құмыра мәдениетінде кездеседі. Бұл мәдениет солтүстік Убайд кезеңінің ескерткіштерімен, әсіресе Шығыс Анатолия аймағындағы қоныстармен байланысты. Қоныс Батыс Азияға тән, үйлер тығыз орналасқан, саз кірпіштен салынған және түтін шығару тесіктері бар. Лейла Тепе Майкоп мәдениетінің негізін қалаушылар болған деген пікір бар. Ресей Ғылым академиясының Сирияға жасаған экспедициясы Майкоп және Лейла Тепе артефактілерінің б.з.д. 4-мыңжылдыққа жататын Телл Хазнех I ежелгі қаласының қазбаларынан табылған артефактілермен ұқсас екенін анықтады. 2010 жылы Құбан өзенінен Нальчикке дейін 96 шақырымға созылған, 1400-1800 метр биіктікте орналасқан 200-ге жуық қола дәуірінің қоныстары табылды. Олардың барлығы "бірдей архитектуралық жоспармен салынған, ортасында сопақша ауласы бар және жолдармен байланысқан".

In the south, the Maykop culture bordered the approximately contemporaneous Kura–Araxes culture (3500—2200 BC), which extends into the Armenian Plateau and apparently influenced it. To the north is the Yamna culture, including the Novotitarovskaya culture (3300—2700), which it overlaps in territorial extent. It is contemporaneous with the late Uruk period in Mesopotamia. The Kuban River is navigable for much of its length and provides an easy water passage via the Sea of Azov to the territory of the Yamna culture, along the Don and Donets River systems. The Maykop culture was thus well situated to exploit the trading possibilities with the central Ukraine area. New data revealed the similarity of artifacts from the Maykop culture with those found recently in the course of excavations of the ancient city of Tell Khazneh in northern Syria, the construction of which dates back to 4000 BC. Radiocarbon dates for various monuments of the Maykop culture are from 3950 3650 3610 2980 calBC. After the discovery of the Leyla Tepe culture in the 1980s, some links were noted with the Maykop culture. The Leyla Tepe culture is a culture of archaeological interest from the Chalcolithic era. Its population was distributed on the southern slopes of the Central Caucasus (modern Azerbaijan, Agdam District), from 4350 until 4000 B. C. Similar amphora burials in the South Caucasus are found in the Western Georgian Jar Burial Culture. The culture has also been linked to the north Ubaid period monuments, in particular, with the settlements in the Eastern Anatolia Region. The settlement is of a typical Western Asian variety, with the dwellings packed closely together and made of mud bricks with smoke outlets. It has been suggested that the Leyla Tepe were the founders of the Maykop culture. An expedition to Syria by the Russian Academy of Sciences revealed the similarity of the Maykop and Leyla Tepe artifacts with those found recently while excavating the ancient city of Tel Khazneh I, from the 4th millennium BC. In 2010, nearly 200 Bronze Age sites were reported stretching over 60 miles from the Kuban River to Nalchik, at an altitude of between 4,620 feet and 7,920 feet. They were all "visibly constructed according to the same architectural plan, with an oval courtyard in the center, and connected by roads."

Мәдениет

Солтүстік Кавказдағы Майкоп мәдениеті, Кавказдың оңтүстігіндегі Кура-Аракс мәдениетімен және Месопотамиядағы Урук кезеңімен бір мезгілде болды. Майкоп обасында (қорғанда) және Майкоп мәдениетінің басқа обаларында табылған заттар әлі күнге дейін ерекше саналады. 7000-нан астам алтын және шамамен 1000 күміс заттар белгілі. Біздің заманымыздан бұрынғы IV мыңжылдықтың екінші жартысындағы ерте қола дәуірінде осындай көптеген тамаша алтын және күміс бұйымдары табылған емес. | Хансен (2014)

Өнер

ХХ ғасырдың басында зерттеушілер табылған заттарда жергілікті майкоптық жануарлар стилінің бар екенін анықтады. Бұл стиль кейінгі археологиялық мәдениеттердің жануарлар стильдерінің прототипі саналды: майкоптық жануарлар стилі скиф, сармат және кельт жануарлар стильдерінен мың жылдан астам ертерек. Майкоп мәдениетіне жатқызылатын петроглифтер әлі күнге дейін шешілмеген.

Жылқы өсіру

Майкоп халқы отырықшы өмір салған, ал жылқы олардың малдарының өте аз бөлігін құрады, олардың көп бөлігі шошқа мен сиырдан тұрды. Археологтар ерекше формадағы қола жақша тауып алды, ол ортасы бұралған ілмекпен жабдықталған қола таяқшадан тұрады, ол түйіндер арқылы өтіп, жетек, бау және бас таспасына жалғанады. Жақшалардың жиектеріндегі ойықтар мен дөңгелектер мұрын мен төменгі ерінге бау байлау үшін болғанға ұқсайды. Әлемдегі ең ерте арба дөңгелектері Майкоп мәдениеті аумағында табылды. Кубань аймағындағы Новокорсунская қорғанынан табылған екі қатты ағаш дөңгелек IV мыңжылдықтың екінші жартысына датирленген.

Террасалық ауыл шаруашылығы

Тауларда жасанды терраса кешендерінің салынуы олардың қонысқа жайласуын, жоғары халық тығыздығын және ауыл шаруашылығы және техникалық білімдерінің жоғары деңгейін көрсетеді. Террасалар б.з.д. төртінші мыңжылдықта салынған және кейінгі барлық мәдениеттер оларды ауыл шаруашылығына пайдаланған. Террасаларда табылған керамиканың көп бөлігі Майкоп кезеңіне жатады, ал қалғаны скифтер мен Алан кезеңінен. Майкоп террасалары әлемдегі ең ежелгілердің қатарында, бірақ олар жеткілікті зерттелмеген. Террасалардың ұзақ мерзімге (5000 жылдан астам) сақталуы ландшафттық инженерия дәстүріне куәлік етеді.

Колхида аймағы

Ван (2018) еңбегіне сүйене отырып, оларды ежелгі Солтүстік Еуразиялықтармен (Жоғарғы палеолиттік Сібірліктер АГ3, МА1) және Американың жергілікті халықтарымен байланыстырады.

Понт-Каспий даласы

Оның жерлеу салты Мария Гимбутастың Курган гипотезасында сипатталған жерлеу салтына ұқсас, және Майкоп мәдениеті қазіргі уақытта көптеген үнді-еуропа тілдерінің ата-бабасы ретінде танылған Ямная мәдениетіне үлес қосуы мүмкін деген болжам бар. Дэвид Энтонидің 2019 жылғы мақаласына сәйкес, бүгінгі күнге дейін зерттелген Ямная геномдарының көпшілігі ШАЖ (шығыс аңшы-жинақшы) және КАЖ (Кавказ аңшы-жинақшы) тегінің айқын үлесін көрсетеді, олардың әрқайсысы жеткілікті мөлшерде, көбінесе КАЖ тегі 50% -дан асып түседі. Майкоп мәдениеті (б.з.д. 3600-3000 жж.) көптеген жағдайларда ШАЖ аңшы-жинақшылардың желісімен араласқан КАЖ тегінің ықтимал көзі ретінде қарастырылады, нәтижесінде Ямная генетикалық синтезі пайда болды. Алайда, толық зерттеулер бұл сценарийге күмән тудырады. Майкоп ДНК-сында анатолиялық фермерлер тегінің айтарлықтай үлесі (30%–40%) бар. Энтони былай деп жалғастырады:

Энтони Майкоп мәдениетінің халқы сол аймақта бүгінде кездесетін солтүстік-батыс кавказ тілдерінің ата-бабасы болып табылуы мүмкін тілдерде сөйлегеніне келіседі. Дегенмен, олардың мәдениеті ертедегі үнді-еуропалықтардың мәдениетіне әсер еткен сияқты. Энтони былай деп жазады:

Әзірбайжан

Соңғы кезде Әзірбайжандағы Сойқбулақта өте көне қорғандар табылды. Бұл қорғандар б.з.д. 4-мыңжылдықтың басына жатады және Лейлатепе мәдениетіне тиесілі. Осы қорғандарды қазған археологтардың пікірінше, Сойқбулақ қорғандары мен Майкоп қорғандары арасында маңызды параллельдер бар: "Сойқбулақтың 2004 жылы табылуы және одан кейінгі қазба жұмыстары, қорғанда жерлеу салтының Соңғы Энеолит дәуірінде Оңтүстік Кавказда жақсы қалыптасқанын дәлелдеді. Лейлатепе мәдениетінің тайпалары б.з.д. төртінші мыңжылдықтың ортасында солтүстікке қоныс аударды және Солтүстік Кавказдың Майкоп мәдениетінің дамуында маңызды рөл атқарды."