Кіріспе

Моңғол империясының 13-ші хаганы Хутугту хан (; моңғол жазуы: ᠬᠤᠲᠤᠭᠲᠤ; ), Кусла (моңғолша: Хүслэн ᠬᠥᠰᠯᠡᠨ; , "игі" / "пайдалы" мағынасында), сондай-ақ храмдық атымен Юань императоры Минцзонг (; 22 желтоқсан 1300 – 30 тамыз 1329) ретінде белгілі, 1329 жылы Қытайдың Юань әулетінің тағына отырған Хайшанның (Император Вузонг) ұлы болды, бірақ одан көп ұзамай қайтыс болды. Қытай императоры болғаннан басқа, ол Моңғол империясының 13-ші Ұлы ханы деп есептеледі, бірақ империяның бөлінуіне байланысты бұл атақ тек номиналды болды.

Жас кезі және жер аударылуы

Ол Хайшанның (Күлүг хан немесе император Вузонг) және моңғолдық Ихирес әйелінің үлкен ұлы болды. Хайшан әкімшілігіндегі тұрақсыздық пен Хайшан, оның інісі Аюрбарвада және олардың анасы Хунгирад руынан шыққан Даги арасындағы шиеленіскен бәсекелестікке байланысты, Хайшан Аюрбарваданы мұрагер ханзада етіп тағайындады, бірақ ол таққа отырғаннан кейін мәртебесін Кушалаға беру шартымен. Алайда Хайшанның қайтысынан кейін 1311 жылы Аюрбарвада таққа отырды. 1320 жылы Даги, Темудер және Хунгирад тобының басқа мүшелері Кушаланың Ихирес тегінен шыққанын, ал Хунгирад руының жоғары тегін ескере отырып, Аюрбарваданың ұлы Шидебаланы жаңа билеуші етіп орнатты. Шидебаланың мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін Кушала 1316 жылы Чоу патшасы атағымен марапатталды және Юньнаньға жер аударылды; бірақ ол Шағатай хандығының билеушісі Есен Бухаға қашып кетті, себебі Хайшанның адал қызметкерінің кеңесі бойынша, Шаңсидегі сәтсіз көтерілістен кейін. Шағатай ханы Есен Буха Кушаланың өзінің мемлекетіне жақын жерде тұрғанын естігенде, оны қарсы алуға келді. Содан кейін Кушалаға Шағатай әмірлері қолдау көрсетті. Орта Азиядағы жер аударылғанда, ол Карлықтың Темудерінен шыққан Майлаитиге үйленді.

Қысқа уақыт қызметте болғаннан кейін кенеттен қайтыс болды

Қарсылас топты Шидибала хан (Ингзонг императоры) өлтірілгенде Есүн Темір хан (Император Тайдин) тазартып жойғанмен, ол Орталық Азияда қалды. Ол Алтай тауларының батысындағы бекінісінен ықпалын кеңейтті. 1328 жылы Есүн Темір хан қайтыс болғанда Шандудағы Рагибаг пен Дадудағы Туг Темір арасында «Екі астана соғысы» деп аталатын азамат соғысы басталды. Рагибаг – Есүн Темірдің ұлы болды және Дәулет Шаһ бастаған бұрынғы Есүн Темір әкімшілігінің қолдауына ие болды, ал Туг Темір – Қипшақ қолбасшысы Ел Темір мен Меркіт қолбасшысы Баян бастаған бұрынғы Хайшан фракциясының қолдауымен болған Кусаланың кіші інісі еді. Бұл Туг Темірдің жеңісімен аяқталды, себебі ол Гоби шөлінің оңтүстігіндегі көптеген ханзадалардың, аристократтардың және әскери сардарлардың қолдауын алды. Туг Темір ағасын Дадуға шақырды. Сонымен қатар, Шағатай басшылары Елжигидей мен Дуа Темірдің қолдауымен Кусала Тарбағатай аймағынан (Хангай тауларында) Моңғолияға кірді. Ол сондай-ақ Моңғолия ханзадалары мен генералдарының қолдауын алды және үлкен әскери күштің арқасында таққа отырған Туг Темірге қысым жасады. Кусала 1329 жылдың 27 ақпанында Қарақорумның солтүстігінде таққа отырды. Бірақ Туг Темірмен бірге өткізген тойдан кейін 4 күннен кейін күрт қайтыс болды. «Юань ши» бақытсыз Кусала ханның зорлық-зомбылықтан өлгенін хабарлайды. Кусаланың Ел Темір тарапынан уланғаны болжамдалады, ол Кусаладан кейін билікті алған Чағатай хандығы мен Моңғолияның ханзадалары мен сардарларына билігін жоғалтудан қорқыпты. Туг Темір 8 қыркүйекте таққа қайта отырды.