Кіріспе
Төрт жойылып кеткен тіл тобы – Ежелгі Оңтүстік Арабия тілі (Ежелгі Оңтүстік Арабия (ASA), Эпиграфикалық Оңтүстік Арабия, Саяхад немесе Йемен) – Арабия түбегінің оңтүстік бөлігінде сөйленген, өте жақын туысқан төрт жойылып кеткен тілдер тобы (Саба/Сабалық, Катабандық, Хадрамиттік, Миналық). Бұл топқа жататын ең ерте сақталған жазбалар б.з.д. I мыңжылдықтың басына дейін жетеді. Олар Ежелгі Оңтүстік Арабия жазуымен жазылған. Дегенмен, тағы да бірнеше Ежелгі Оңтүстік Арабия тілдері болған (мысалы, Аусань), олар туралы өте аз мәлімет сақталған. Йеменнің солтүстік-батысында сөйленетін Разихи және Файфи тілдері – мүмкін Саяхад тілдерінің тірі қалған екі түрі саналады, алайда бұл тілдерде араб және Саяхад ерекшеліктері бар. Сондықтан, оларды Саяхад субстраты бар араб диалектілері ретінде, немесе араб тілінің ықпалымен қайта құрылымдалған Саяхад тілдері ретінде жіктеу қиын.
the language
Old South Arabian (also known as Ancient South Arabian (ASA), Epigraphic South Arabian, Ṣayhadic, or Yemenite) is a group of four closely related extinct languages (Sabaean/Sabaic, Qatabanic, Hadramitic, Minaic) spoken in the far southern portion of the Arabian Peninsula. The earliest preserved records belonging to the group are dated to the beginning of the 1st millennium BCE. They were written in the Ancient South Arabian script. There were a number of other Old South Arabian languages (e. g. Awsānian), of which very little evidence has survived, however. A pair of possible surviving Sayhadic languages is attested in the Razihi language and Faifi language spoken in far north west of Yemen, though these varieties of speech have both Arabic and Sayhadic features, and it is difficult to classify them as either Arabic dialects with a Sayhadic substratum, or Sayhadic languages that have been restructured under pressure of Arabic.
Жіктеу мәселелері
Алғашында бұл топтың төрт мүшесі де бір көне Оңтүстік Арабия тілінің диалектілері деп ойланған, бірақ жиырмасыншы ғасырдың ортасында лингвист А. Ф. Л. Бистон олардың шын мәнінде тәуелсіз тілдер екенін дәлелдеді. Көне Оңтүстік Арабия тілдері бастапқыда (ішінара географиялық негізде) Оңтүстік Семит тобына жатқызылды, қазіргі Оңтүстік Арабия және Эфиопия Семит тілдерімен бірге; бірақ жақында жаңа жіктеме қолданысқа енді, ол Көне Оңтүстік Арабия, араб, угарит, арамей және ханаан/иврит тілдерін Орталық Семит тобына енгізеді; ал Қазіргі Оңтүстік Арабия және Эфиопия тілдерін бөлек топта қалдырады. Бұл жаңа жіктеме араб, Көне Оңтүстік Арабия және Солтүстік-Батыс Семит (угарит, арамей және ханаан) тілдеріндегі етістік жүйесіндегі жаңалыққа негізделген – *yVqtVl u түріндегі толық емес етістік (басқа топтарда *yVqattVl); Небес сабейлік тілінде кем дегенде толық емес етістікте yVqtVl түрінің болғанын көрсетті. Төрт негізгі тіл тәуелсіз деп қабылданғанмен, олар тілдік жағынан тығыз байланысты және ортақ морфологиялық өзгерістерді бөліседі, сондықтан олар ортақ ата-бабадан тараған. Дегенмен, тілдер арасында маңызды айырмашылықтар бар, сондықтан Штайн сабей және арамей тілдерінің арасындағы қатынасты ұсынады, оларды жеке есімдердің жасалуындағы h/s изоглосы және себептік жіктеме негізінде басқа саяхди тілдерінен ажыратады, сондай-ақ минай және хадрамит тілдерінің Эфиопия Семит және Қазіргі Оңтүстік Арабия тармақтарымен жақын қатынасын көрсетеді. Саяхди тілдерінің төрт негізгісі: сабей, минай (немесе мадхабик), қатабан және хадрамит тілдері. Саяхдидің өзіндік жазу жүйесі болған, ол Көне Оңтүстік Арабия монументалды жазуы немесе Ms3nd, 29 графемадан тұрады және бір уақытта Дмт патшалығында прото-геез үшін қолданылды, нәтижесінде басқа семит абжадтарымен, протосинайлық әліпбимен ортақ тегі бар. Ағаш таяқшаларға кішкентай әріппен жазылған жазулар да табылды. Бұл тілдердің соңғы жазуы 554 жылға дейін сақталған, исламның пайда болуына 60 жыл қалғанда.
Жазбаша жазбалар
Ежелгі Оңтүстік Араб тілі көне Оңтүстік Араб жазуымен жазылған, бұл финикия әліпбиінен туындаған, дауыссыз әріптерден құралған абджад. Ежелгі әлемнің басқа аймақтарымен, мысалы Палестинамен салыстырғанда, сақталған жазулардың саны өте көп. Шамамен 10 мың жазу бар. Саба тілінің сөздігінде 2500-ге жуық сөз кездеседі.
Фоналогия
+ Ежелгі Оңтүстік Арабия дауыссыздығы Билабиалдық Тістік Алвеолярлық Постальвеолярлық Таңдайыш Велярлық Увулярлық Фарингеалдық Глоттальдық Емфатикалық емес Емфатикалық Плазивтер (ṭ) (q/ḳ) (ʾ) vced. (g) Фрикативтер (ṯ) (ẓ) (s3 / ś) (ṣ) (s1 / s) (ḫ) (ḥ) vced. (ḏ) (ġ) (ʿ) Мұрындық дауыссыздығы Жақ сығырлары Ротикалық дауыссыздығы Жұмсақ дауыссыздығы (y) Жақ сығырлы Фрикатив vcless. (s2 / š) (ḍ)
Ғылыми-зерттеу және оқыту тарихы
Ежелгі Оңтүстік Арабиядағы жазулар 18 ғасырда-ақ белгілі болғанмен, Вильгельм Гесениус (1786–1842) және оның шәкірті Эмиль Родигер 1841/42 жылдары бір-бірінен тәуелсіз түрде жазуды түсіндіруге кірісті. 19 ғасырдың екінші жартысында Джозеф Халеви мен Эдуард Глассер Еуропаға жүздеген көне Оңтүстік Арабия жазуларын, болжамды көшірмелер мен түсірмелерін әкелді. Осы зор материалдық база негізінде Фриц Хоммель 1893 жылы мәтіндерді таңдап, грамматика жасауға тырысты. Кейін сабейлік тілінің маманы Николаус Родоканакис ежелгі Оңтүстік Арабияны түсінуге үлкен үлес қосты. 1970 жылдардан бастап сабей тілінде қаламмен жазылған ағаш цилиндрлердің табылуымен ежелгі Оңтүстік Арабия жазуы мен мәтіндері саласы мүлдем жаңаша ашылды. Белгісіз жазу және көптеген түсініксіз сөздер сабей тануды жаңа проблемалармен кездестірді, және осы күнгейінше ағаш цилиндрлер толыққанды түсіндірілген жоқ. Неміс тілді елдерде ежелгі Оңтүстік Арабия тілі семиттану аясында оқытылады, ал ежелгі Оңтүстік Арабия (немесе сабей) тілін зерттеуге арналған жеке университет кафедрасы жоқ. Ежелгі Оңтүстік Арабия тілін оқу, кем дегенде, студенттің семит тілдерінің ерекшеліктері туралы білімін дамытады, оны осы топтың жақсы сақталмаған мысалымен таныстырады. Студенттер әдетте ежелгі Оңтүстік Арабия тілінің грамматикасын оқып, содан кейін бірнеше ұзақ мәтіндерді оқиды.