Кіріспе

Румын саясаткері (1893–1960)

Ана Паукер (туған Хана Рабинсон; 13 ақпан 1893 – 3 маусым 1960) – румын коммунистік көшбасшысы және 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында елдің сыртқы істер министрі болды. 1947 жылғы желтоқсанда қызметке кірген кезде Ана Паукер әлемдегі алғашқы әйел сыртқы істер министрі атанды. Ол сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Румыния Коммунистік партиясының ресми емес басшысы болды.

Ерте өмір және саяси мансап

Паукер 1893 жылғы 13 ақпанда Васлуй округінің (Орталық Молдавия) Кодеешті қаласында кедей, дінге берілген православиелік еврей отбасында Сара мен (Цви) Херш Кауфман Рабинсонның қызы болып дүниеге келді. Оның әкесі дәстүрлі қасапшы және синагог қызметкері, анасы шағын тағам сатушы болған. Олардың төрт баласы тірі қалды, ал тағы екеуі нәресте шағында қайтыс болды. Жас кезінде ол Бухарест қаласындағы еврей бастауыш мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді. Оның кіші інісі сионист болып, дінін сақтап қалса, ол социализмді таңдап, 1915 жылы Румынияның Социал-демократиялық партиясына, ал 1918 жылы оның жалғасы – Румынияның Социалистік партиясына қосылды. Ол партияның 1921 жылғы 8-12 мамырдағы съезінен кейін билікке келген және Коминтернге «Социалистік коммунистік партия» (кейін Румыния Коммунистік партиясы) деген атпен қосылған большевиктер фракциясында белсенділік танытты. Ол күйеуі Марсель Паукермен бірге партияның жетекші мүшесіне айналды. Олар 1923 және 1924 жылдары саяси қызметтері үшін тұтқындалып, 1926 және 1927 жылдары Берлин, Париж және Вена қалаларына жер аударылды. 1928 жылы Ана Паукер коммунистік қозғалыстың басшы кадрларын даярлаған Коминтерннің Халықаралық Ленин мектебіне оқуға Мәскеуге көшіп келді. Ол жерде 1930 жылдары Коминтернде Кремльдің өкілі Дмитрий Манюилскиймен жақын байланыс орнатты.

Коммунистік басшылық

Ана Паукер Францияға барып, онда Коминтерннің оқытушысы болды, сонымен қатар Балқандағы басқа коммунистік қозғалыстарға қатысты. 1935 жылы Румынияға оралғаннан кейін қашып кетуге тырысқанда тұтқындалып, екі аяғына оқ жарасы алды. Ана Паукер басқа жетекші коммунистермен бірге көп таралған сот процесінде басты айыпталушы болып, он жылға бас бостандығынан айырылды. 1941 жылдың мамырында Румыния үкіметі оны 1940 жылы Бессарабияны басып алғаннан кейін Кеңес Одағы тұтқындаған Ион Кодрянуға алмастырып, Кеңес Одағына жер аударды. Оның күйеуі сол кезде 1938 жылы Кеңес Одағының Ұлы тазалауының құрбаны болды. Ол өзін троцкишіл сатқын деп жариялаған деген қауесет тарады, бірақ Коминтерннің мұрағаттық құжаттары оның мұндай жасамағанын көрсетті. Мәскеуде ол румын коммунистерінің эмигранттарының көшбасшысы болды, кейіннен «Мәскеулік фракция» деп аталды. 1944 жылы Қызыл Армия елге кірген кезде ол Румынияға оралды және соғыстан кейінгі үкіметке мүше болды, ол коммунистердің басымдығына ие болды. 1947 жылдың қарашасында коммунистік емес сыртқы істер министрі Георге Тэтэреску қызметтен алынып, оның орнына Паукер тағайындалды, осылайша ол заманауи әлемде осындай лауазымға тағайындалған алғашқы әйел атанды. Бірақ оның Коммунистік партия басшылығындағы орны маңыздырақ болды. Румын Коммунистік партиясының Бас хатшысы болудан бас тартса да, ол әйел және зиялы болғандықтан, оның орнына румын жұмысшысы Георге Георгиу-Дежді ұсынды, Паукер партия басшылығында екінші орынды ресми түрде иеленді және Орталық Комитеттің төрт адамнан тұратын хатшылығының мүшесі болды. «20 ғасырда ең көп саяси билікке ие болған еврей әйел» деп есептелетін Ана Паукер соғыстан кейінгі кезеңде румын коммунистерінің нақты көшбасшысы болды деп саналды. 1948 жылы «Тайм» журналы оның суретін мұқабасында жариялап, сол кездегі «ең күшті әйел» деп сипаттады. Румын коммунистік саясатының «Темір ханымы» ретінде танымал болған ол бүкіл әлемде сталиндік және Румыниядағы Мәскеудің негізгі өкілі ретінде қарастырылды. Ана Паукердің Румынияға коммунизмді енгізудегі рөлі зор болды. Сонымен қатар, ол соғыстан кейінгі алғашқы жылдары румын коммунистік басшылығының ішінде ұстамдылық күші ретінде де көзге түсті. Паукер 1945 жылы он мыңдаған румындарды фашистік Иоан Антонеску режимімен байланысты деп қамауға алуға және жазалауға қатысқан. Алайда, 1945 жылдың тамызына қарай Паукер мен ішкі істер министрі Теохари Жоржеску тұтқынға алынғандардың көп бөлігін босатты, фашистік «Темір гвардия» мүшелеріне, егер олар ауыр қылмыс жасаса және қаруларын тапсырса, кешірім берді. 1944 жылдың соңында немесе 1945 жылдың басында ол Ұлттық шаруалар партиясы мен Ұлттық либералды партиясымен кең коалиция құруға ұсыныс жасады, бірақ Иосиф Сталин бұл ұсынысты қабылдамады. Сондықтан 1945 жылдың наурыз айында құрылған коммунистер басқарған үкімет Георге Тэтэреску басқарған Ұлттық либералды фракциямен шектеулі коалиция құрды. Осы кезеңде Паукер кейіннен «әлеуметтік-демократиялық саясат түрі» деп атаған 500 000-ға жуық жаңа Коммунистік партия мүшелерін қатаң тексерусіз, соның ішінде «Темір гвардияның» бұрынғы мүшелерін қабылдады. Бұл саясат кейіннен Паукерге қарсы тазалау кезінде шабуылға ұшырады және тез жойылды. Паукердің жаппай қабылдау науқаны кезінде партияға кіргендердің көп бөлігі 1948 және 1950 жылдар аралығында тазаланды, ал 1947 жылы жаппай тұтқындаулар қайта басталды (Ұлттық шаруалар партиясының және Ұлттық либералды партиясының мүшелері, сондай-ақ «Темір гвардияның» кешірілген мүшелері). Ол коммунистік емес оппозиция басшыларын тұтқындауға кеңес бұйрықтарына бағынса да, Паукер Ұлттық шаруалар партиясының көрнекті лауазымды тұлғалары Корнелиу Копосу мен Гитса Поптың тұтқындалуына қарсы болды және Ұлттық шаруалар партиясының жетекшісі Иулиу Маниудың сотында оның үкімін жеңілдетуді сұрады. Соғыстан кейінгі алғашқы жылдардағы оның іс-әрекеттерін зерттеген тарихшы Норман Наймарк Паукердің «1945-1948 жылдардағы саясаты поляк көшбасшысы Владислав Гомульканың саясатына өте ұқсас екенін» атап өтті. Ол «тарихи» партиялармен коалиция құруға шақырды, «бұржуазиялық» саясаткерлермен келісімге келді және социал-демократтар мен либералдарды қуғындаудан аулақ болды. Бұл қайшылықтар 1947 жылдан бастап суық соғыстың қысымымен режимнің сталиндікке қарай өркендеуімен күшейді. Ана Паукер «Сталин мен Кеңес Одағына фанатикалық адал» сталинист болды, ол бірде «егер кеңес шенеунігі маған бірдеңе айтса, ол мен үшін шындық болатын. Егер олар Кеңес Одағының мұқтаждығы үшін керек десе, мен оны істейтінмін. Егер олар отқа секіруді бұйырса, мен секіріп кететінмін» дегенді айтқан. Дегенмен, Паукер парадоксалды түрде «жоғары сталинизм» кезеңінде Кремльдің саясатына қарсы бірнеше шараларды қолдады, осы кезде Кеңес Одағы барлық марионеткалық елдерге бірыңғай бағытты таңды. 1948 жылы ол Коммунистік партияға жаппай қабылдау науқаны кезінде қабылданған мүшелерді тексеруге және тазалауға қарсы болды, тіпті Коминтерн барлық блок елдерінде мұндай тексеруді бұйырған болатын. 1949 жылы ол Дунай-Қара теңіз каналын салуға қарсы болды, тіпті оның айтуынша, Сталин жеке өзі бұл жобаны ұсынған. 1949-1952 жылдары ол испан азамат соғысының және француз қарсыласының румын ветерандарын тазалауға қарсы болды, бұл Мәскеудің Йосип Броз Титоға қарсы күресінің бөлігі болды немесе кем дегенде олардың қуғындалуына қатыспады, өйткені Румынияда Паукердің құлағаннан кейін бірнеше ай өткен соң ғана жаппай тазалау жүргізілді. Сонымен қатар, ол әріптестері мен жақтастарының айтуынша, Әділет министрі Лукрециу Петрэскануды сотқа тарту жоспарларына қарсылық көрсетті және Қауіпсіздік басқармасының кеңесшісі оны «тергеуді саботаж жасады және кейінге шегерді» деп айыптады. (Бұл тарихшылар арасында пікірталас тудырады, өйткені румын мұрағаттарында Паукердің Петрэскану мәселесіндегі ұстанымы туралы жеткілікті мәлімет жоқ, өйткені Петрэскану тергеуі туралы барлық хаттамалар Бас хатшы Георге Георгиу-Дежтің бұйрығымен толығымен жойылды.) Сонымен қатар, Паукер 1950 жылдың көктемінен 1952 жылдың көктеміне дейін, барлық басқа кеңес марионеткалық елдері еврейлердің эмиграциясына есіктерін жапқан кезде, шамамен 100 000 еврейдің Израильге эмиграциясына қолдау көрсетті және оған көмектесті, сондай-ақ Сталиннің халықты бақылау және эмиграция мен саяхатқа қатысты қатаң шектеулерге қатысты саясаты күшейді. Бұған қоса, ол 1950 жылдың жазында Мәскеудің бұйрығымен жүзеге асырылған күштеп коллективизацияға қатысты қарсы болды, ол кеуде рагымен емделу үшін Кремльдегі ауруханада жатқан кезде. Мұндай мәжбүрлеуді «біздің партиямыздың бағытына және кез келген байсалды коммунистік ойға толығымен қайшы» деп ашулы айтқан ол, коллективтік шаруашылыққа күштеп енгізілген шаруаларды жеке шаруашылыққа қайтаруға рұқсат берді және 1951 жыл бойына қосымша коллективизацияны тоқтатты. Бұл, сондай-ақ оның 1947 жылдан бері кеңес «кеңесшілеріне» қарсы ауыл шаруашылығы өнімдеріне жоғары баға белгілеуді қолдауы, сонымен қатар социалистік құрылымға кулактарды енгізуді жақтауы Сталиннің Паукердің «шаруалық, марксистік емес саясатқа» қатысты қателік жасағанын айтуына себеп болды. Паукердің «Мәскеулік фракциясы» (оның көптеген мүшелері, Паукер сияқты, жылдар бойы Мәскеуде эмиграцияда болғандықтан осылай аталды) «түрмелік фракцияға» қарсы болды...

Төмендеу және күнәнің құрбаны болу

Георгиу Деж Сталин саясатындағы антисемитизмнен пайда тапты, бұл Иосиф Сталиннің күшейе берген паранойясымен тығыз байланысты болды, және ол Сталинге Паукер фракциясына қарсы шаралар қабылдау үшін белсенді түрде лобби жасады. Георгиу Деж 1951 жылдың тамызында Сталиннің Паукерді және оның хатшылықтағы одақтастарын (Василе Лука мен Теохари Жоржескуді) тазалауға рұқсат беруі үшін Мәскеуге сапар шекті. Бірақ мұрағаттық деректер Владимир Тисманянуды «Ана Паукердің құлауы Георгиу Деждің шеберлікпен ойын жасауының нәтижесі болған жоқ – кейбір румын романдары 1980 жылдары бізге солай көрсетуге тырысқандай, тіпті ең бастысы – Сталиннің Румынияда кең ауқымды саяси тазалауды бастау туралы шешімі болды» деген қорытындыға жеткізді. 1952 жылдың мамырында Паукер, Лука және Жоржеску тазаланды, бұл Георгиу Дежтің ел және партия үстінен бақылауын нығайтты. Ана Паукерге тағылған айыптар көбінесе оның сионизм және Израиль жөніндегі ұстанымдарына қатысты болды. Ол «Израиль елшілігінің және елдегі сионистердің көтеріңкі және тыңшылық қызметін» қолдады, Израиль дипломаттарына жасырын уәделер берді, «еврейлердің Израильге көшіп кетуіне қатысты ұлтшылдық көзқарас» танытты және «жауға» (АҚШ) оның басты агенті «Халықаралық сионизм» арқылы құпия ақпаратты берді деп айыпталды. Паукер 1953 жылдың 18 ақпанында тұтқындалды және Прагадағы Рудольф Сланский және басқалармен болғандай, көрсетпелі сотқа дайындық үшін күшейтілген тексерулерге және азаптаудың жұмсақ түрлеріне ұшырады. 1953 жылдың наурызында Сталиннің қайтысынан кейін ол түрмеден босатылып, үй қамауына алынды – бұл Вячеслав Молотовтың тікелей араласуының нәтижесінде болды, ол Паукердің досы және Сталиннің қайтысынан кейін өзі де түрмеден босатылған Полина Жемчужинаның талабы бойынша әрекет еткендігі хабарланды. Партияның тағы бір жетекшісі Паукерге Сталиннің қайтысы туралы хабарлағанда, ол көздерінен жас шығарды – бұл оның әріптесінен: «Жүрме, ағайын. Егер Сталин тірі болса, сен өлген болар едің» деген әзілді еске түсірді.

Талдау

Румыния басшылары Анна Паукерді ресми партия тарихында, ол басшылық қызметте болғанда бірқатар сталиндік саясатқа қарсы шыққан немесе оларды жұмсартуға тырысқан болса да, қатаң ультра-ортодоксалды сталинист ретінде бейнеледі. Тарихшы Роберт Леви мынадай қорытынды жасады: "Титодан басқа ешбір коммунистік көшбасшы [Коминформ кезеңіндегі "қатты сталинизм" тұсында] кеңестік бағытқа осылай қарсы тұрған жоқ – коллективтеуге, кулактар мен қалалық буржуазияға қарсы күреске, Лукрециу Пэтрашкануды қуғындауға, Испания Азамат соғысы мен француз қарсыласының ардагерлерін тазартуға, Бесжылдық жоспардың көлеміне, румындық сионистерге көрсетілімдік сот процесін ұйымдастыруға немесе еврейлердің жаппай эмиграциясын жеңілдетуге қатысты."

Мұра

Румынияда Ана Паукердің мұрасы бүгінде 1950-1960 жылдары биліктегі партияның үгітшілерінің коммунистік кезеңнің басындағы қылмыстарға жауапты басшы ретінде оны кінәлі ету әрекетімен бүлінген күйде қалып отыр. Мысалы, Румынияда оны көбінесе "юбка киген Сталин" (Stalin cu fustă) деп атайды. 2016 жылы Паукер туралы толық метражды деректі фильм түсірген режиссер Раду Габреа, Паукерді қаралауға болатынының себебі – оның әйел және еврей тегі болғандығы және бұл Румыниядағы кең таралған антисемитизмнің көрінісі екенін айтады. Тарихшы Роберт Леви былай деді: "Сталиндік кезеңдегі барлық қасіреттердің түбіндегі себеп ретінде партияның үгітшілері ұзақ жылдар бойы кінәлі етіп көрсеткен Ана Паукер, коммунистік Румынияда соғыстан кейінгі жылдардағы репрессияға ең көп кінәлі партия басшысы ретінде әлі де қараланады. Бірақ шындық мынада: өзінің сталиншіл болғанымен және Румынияға коммунизмді енгізуде маңызды рөл атқарғанымен, бұл тұрақты түрде қайшылыққа толы тұлға, парадоксальды түрде, Румыния партиялық өмірін бейнелеген қатал, қатал сталиншілдікке балама ұсынды және коммунистік иерархия ішінде Румыния шаруаларын қолдаушы ретінде жасырын мұра қалдырды. Ана Паукердің құлдырауы – Румынияда реформашыл басшылықтың билікке келуіне кедергі келтірген және оның азаматтарын Чеушеску режиміне дейін жететін ауыр жағдайларға ұшыратқан маңызды қадам болды."