Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Юань әулетінің үшінші императоры және Моңғол империясының жетінші қағаны (1307–1311 жылдары билеген)
Юань императоры
3rd Emperor of Yuan dynasty China and 7th Khagan of the Mongol Empire (r. 1307–11)
Yuan emperor
Күлүг хан (моңғолша: Хүлэг; моңғол жазуы: ᠬᠥᠯᠥᠭ; ), туған Хайшан (моңғолша: Хайсан ᠬᠠᠶᠢᠰᠠᠩ; , , "қабырға" деген мағынаны білдіреді. Алайда, замандас ресми Чжао Мэнфу жазған деректерге сәйкес, шын мәнінде бұл есім қытайша Хайшан (海山, "таулар мен теңіздер") болған). Сондай-ақ Юань императоры Вузонг (4 тамыз 1281 - 27 қаңтар 1311), Қытайдың Юань әулетінің императоры болды. Қытай императоры атағынан басқа, ол Моңғол империясының жетінші Ұлы ханы деп есептеледі, бірақ империяның бөлінуіне байланысты бұл атақ тек номиналды болды. Оның патшалық есімі "Күлүг хан" моңғол тілінде "батыр хан" немесе "жақсы атты хан" дегенді білдіреді.
Külüg Khan (Mongolian: Хүлэг; Mongolian script: ᠬᠥᠯᠥᠭ; ), born Khayishan (Mongolian: Хайсан ᠬᠠᠶᠢᠰᠠᠩ; , , meaning "wall"However according to a record written by a contemporary official Zhao Mengfu, the name was actually Chinese Haishan (海山, "mountains and seas"). ), also known by his temple name as the Emperor Wuzong of Yuan (August 4, 1281 – January 27, 1311), was an emperor of the Yuan dynasty of China. Apart from Emperor of China, he is regarded as the seventh Great Khan of the Mongol Empire, although it was only nominal due to the division of the empire. His regnal name "Külüg Khan" means "warrior Khan" or "fine horse Khan" in the Mongolian language.
Ерте өмір
Ол Дармабала мен Дагидің ықпалды Хунгирад тайпасының тұңғыш ұлы және Аюрбарваданың толық ағасы болды. Ол Моңғолияға, Чжагатай хандығының іс жүзіндегі билеушісі Кайдуға және оның қол астындағы Орталық Азиядағы басқа да билеушілерге қарсы Юаньның батыс майданын қорғаған әскерді басқаруға жіберілді. 1289 жылы Хайшанның әскері жеңіліске ұшырауға жақын болды, бірақ қыпшақ қолбасшысы Тутуг оны Кайду әскерінің қолына түсуден құтқарды. 1301 жылы ол Кайдумен шайқасып, ол шайқаста алған жарақатынан қайтыс болды. Осы үлкен жетістігі үшін 1304 жылы Күлүг ханға Хуайнин князі (懷寧王) титулы берілді. Шапар Дууаға шабуыл жасағанда, Темір Дууаға көмектесіп, Хайшан басқаратын әскерді жіберді. 1306 жылы Хайшан, Кайдумен одақтас болған Арық Бокедің ұлы Мелиг Темірді Алтай тауларында жеңіліске мәжбүр етіп, Кайдудың мұрагері Чапарды батысқа ығыстырды. Осы әскери табыстарының арқасында ол моңғол ханзадалары мен моңғол емес әскерлер арасында зор беделге ие болды. Оның інісі Темір ханның еркек мұрагері болмағандықтан, ол императорлық таққа басты үміткер саналды.
He was the first son of Darmabala and Dagi of the influential Khunggirad clan, and the full brother of Ayurbarwada. He was sent to Mongolia to assume an army that defended the western front of the Yuan against Kaidu, de facto ruler of the Chagatai Khanate, and other princes in Central Asia under him. In 1289, Khayishan's force was nearly routed and the Kipchak commander, Tutugh, rescued him from capture by Kaidu's army. In 1301 he clashed with Kaidu, who died from a battle wound. In recognition of the great success, Külüg Khan was given the title of Prince Huaining (懷寧王) in 1304. When Chapar attacked Duwa, Temür helped the latter and sent an army under Khayishan. In 1306 Khayishan forced Melig Temür, a son of Ariq Böke, who was aligned himself with Kaidu to accept a surrender in the Altai Mountains and pushed Kaidu's successor Chapar westward. For these military achievements he gained a high reputation among Mongol princes and non Mongol corps. Since his uncle Temür Khan did not have a male heir, he was considered a major candidate for the emperor.
Таққа отырғызу
1307 жылы Темір хан қайтыс болғаннан кейін, Күлүг хан шығысқа қарай Қарақорумға оралып, жағдайды бақылады. Темірдің Баяуд руынан шыққан жесірі Булуган, Хайшан мен Аюрбарваданың Хунгирад анасынан туған бауырларын алыс ұстап, Темірдің мұсылман туысы, Анкси ханзадасы Ананданы таққа отырғызуға тырысты. Оның одағын солшыл канцлер Ақтай басқарған Секретариаттың жоғары лауазымды шенеуніктері қолдады. Олар Булуганды регент етіп тағайындап, Ананданы таққа көтеруді жоспарлады. Ананда – Юань хандығын Өгедей және Шағатай әскерлерінен сәтті қорғаған, Анксидегі императорлық әскердің көп бөлігіне басшылық еткен танымал ханзада болды. Алайда, ол императорлық астанада әскери күшке ие болған жоқ, сондай-ақ Юань моңғолдарының көпшілігінен өзгеше, мұсылман болды. Дархан Харгасун, Шағатай ханның шөптесі Тура және Толуи ұрпағы Яхуту, Дармабаланың ұлдарының кандидатурасын қолдап, оларға қарсы күресті. Дармабала жақтастары төңкеріс жасап Ананда мен Булуганды тұтқындады, Аюрбарвада мен Дагиді Хэнаньнан шақырды. Сосын Хайшан өзінің арғы атасы Кублай хан істегендей, Шандуда таққа отыру рәсімін өткізуге шешім қабылдады. Ол Аюрбарвадамен амалдасып, императорлық тақтан бас тартып, таққа отырды, мұның алдында Ананда мен Булуганды өлімге кесті. Арық Бөкенің ұлы Мелиг Темір де Ананданы қолдағандықтан өлім жазасына кесілді. 1307 жылғы 21 маусымда Шандуда өткен Хайшанның таққа отыруы құрултайда дұрыс түрде салтанатты түрде өтті. Одан кейін ол кіші інісі Аюрбарваданы мұрагер етіп тағайындады және олардың ұрпақтары бір-бірінен кейін таққа отыруға уәде берді.
In 1307 when Temür Khan died, Külüg Khan returned eastward to Karakorum and watched the situation. Temür's widow Bulugan of the Bayaud tribe had kept away the Khunggirad mothered brothers of Khayishan and Ayurbarwada and attempted to set up Ananda, a Muslim cousin of Temür, who was the prince of Anxi. Her alliance was supported by some senior officials of the Secretariat under Aqutai, the Chancellor of the Left. They made Bulugan regent and intended to put Ananda on the throne. Ananda was a popular prince who had successfully defended the Yuan against the Ögedeid and Chagatayid armies and had a bulk of the imperial army under him in Anxi. However, he lacked military power in the imperial capital city and was a Muslim, as opposed to the majority of the Yuan Mongols. The Darkhan Harghasun, Tura, a great great grandson of Chagatai Khan, and Yakhutu, a descendant of Tolui, fought for the candidacy of Darmabala's sons against them. The pro Darmabalaid faction arrested Ananda and Bulugan by coup and recalled Ayurbarwada and Dagi from Henan. Then, Khayishan decided to hold the coronation ceremony in Shangdu just as his great grandfather Kublai Khan did and advanced southward with thirty thousand soldiers from Mongolia. He was welcomed by Ayurbarwada, who gave up emperorship, and ascended to the throne, having executed Ananda and Bulugan prior to his succession. Ariq Böke's son, Melig Temür, was also executed because of his support for Ananda. Khayishan's enthronement at Shangdu on June 21, 1307, was performed properly at a kurultai. After that, he made his younger brother Ayurbarwada the heir apparent, and they promised that their descendants would succeed each other in relay.
Билік
Хайшан билікке келгеннен кейін көп ұзамай, Конфуцийге жатқызылатын шығармалардың бірі – «Сындық құдайшылдықтың классикасы» (Сяо Цзин) монғол тіліне аударылып, империяның барлық аймақтарына таратылды. Ол салтанатына келген князьдар мен шенеуніктерге бұрынғы император белгілеген мөлшерде жомарт сыйлықтар берді. Сонымен қатар, Даду мен Шандуда будда ғибадатханаларын салуға зор қаражат жұмсалды. Ескі дананың есімін құрметтеу жаңа дәрежеге көтерілді және оның лақап атына «Да Цин» сөздері қосылды. Хайшанның билігі оның кіші інісі Аюрбарвада мен анасы Хунгирад руынан шыққан Даги арасындағы тұрақсыз тепе-теңдікке негізделген. Хайшан Аюрбарваданы хан тағына отырғызу шартымен хан тағына мұрагер етіп тағайындады, одан кейін оның ұлына осы мәртебені беруге келісім берді. Ол ханзадалар мен моңғол аристократтарына жомарт сыйлықтар беріп, олардың арасында беделді болды. Хайшан лауазымдар мен шендерді кең қолданыспен тарата берді және үкіметті артық жұмыспен қамтылғандармен толтырды. Құбылай ханның тек хағандардың ұлдары ғана бірінші дәрежелі князь бола алатыны туралы жазбасыз заңына мән бермей, ол Шыңғыс ұрпақтарына және Боржигин емес рулардан шыққандарға көптеген князьдік шендер берді. Оның басқаруындағы қаржылық қиындықтар еркін жұмсау саясаты мен ұзақ жылдар бойы соғысқа жұмсалған қаражаттан туды. Сондықтан ол қаржы мәселелері үшін Мемлекеттік істер департаментін (Шаншу Шенг) және әкімшілік мәселелер үшін Орталық хатшылықты (Жонгшу Шенг) қайта құрды. Тұз және басқа да тауарларға монополияны күшейту үшін Орталық хатшылықтың филиалдарын Мемлекеттік істер департаментіне ауыстырды және «Жиюань чао» орнына «Жида инчао» деп аталатын жаңа банкноттарды (Жяочао) шығарды. Оның инфляцияға қарсы жоспарлары қысқа билік мерзімінде тиісті нәтижелер бермеді, соның салдарынан хан қытайлық шенеуніктер мен қара халықтың наразылығын тудырды. Ол жаңа айырбасталмаушы күміс валютасын енгізуге тырысты, бірақ халықтың қарсылығына тап болды. Ол Аюрбарвадамен Конфуцийшіл ғалым Ли Менгтің тәрбиесін бөліскенмен, Конфуций мәдениетінің оған тигізген әсері шамалы болды. Ол үлкен үлес қосқан Харғасунды Лин Пей филиалдық хатшылығының сол жақ қанатының бас кеңесшісі ретінде Моңғолияға жіберді. Хайшан өзімен Моңғолиядан әкелген қолбасшылары мен сардарларына көп сенді. Ол оларға маңызды лауазымдар берді және моңғол емес корпустарға, соның ішінде қыпшақтарға, асудтарға (аландарға) және қаңлыларға жақсылық жасады. Ал Булуғанға қарсы төңкеріс жасаған Хунгирад фракциясын ол лайықты марапаттамады. Тула ашумен күдікті бірдеңе айтқандықтан, Хайшан оның тағы бір мақсаты бар деп күдіктенді, оны сотқа тартып, өлім жазасын берді. Хайшан буддизмді қатты құрметтеді, сондықтан Тибет ламасы Чогди Осорға Будданың қасиетті кітаптарын аударуды бұйырды. Буддизмнің монахтары Юань әулетінің мүдделеріне қатысты емес жағдайларда қателік жасағанда, оларды жазалаудан бас тартты. Ламаны ұрған адам тілін жоғалтады деген заң қабылданды, бірақ Аюрбарвада оны бұрынғыдан өзгеше деп жойды. Дегенмен, Хайшан буддалық монахтар мен даосизмнің ізбасарларына тиесілі жерлерге салық салуға бірінші хаган болды. Юань бюрократиясын ұстау шығындарын азайту үшін ол 1307 жылы артық жұмыспен қамтылғандарды босату және шенеуніктердің жалпы санын оның ағасы Темір хан белгілеген квотаға сәйкес келтіру туралы жарлық шығарды. Бұл жарлық ешқандай нәтиже бермеді; бюроның бас шенеуніктерінің саны Кублай тұсында 6 адамнан 32 адамға дейін өсті. Сонымен қатар, ол Даду мен Чжундуда (Чжанбэй округіндегі Чжунду қираған жерлері бүгінге дейін көрінеді) сарай шенеуніктерінің ғимаратын және жаңа сарай қаласын салдырды. 1308 жылы Кореяның Горё патшасы Чунгнёль қайтыс болды, ал Хайшан оның мұрагері Чунгсонға патент жіберді. Сол жылы Чапар және Огедей хандығының басқа да князьдары Хайшанға келіп, бағыныштылықтарын білдірді, бұл Хайду ұлдарынан Чагатай хандығына және Юань әулетіне төнген қауіпті толығымен жойды. Оның билігінде Юань Сахалинді бағындырып, 1308 жылы айнуларды өзінің үстемдігін мойындауға мәжбүр етті. Ақша құны соншалықты төмендеді, 1309 жылы оның орнына жаңа ақша шығарылды, бірақ ол да тез құнсызданып, император Хайсан ежелгі ақшаға қайта оралуға бел буды, сондықтан 1310 жылы монғол жазулары бар екі түрлі мыс монета соғылды. Біреулерінде «Жида дәуірінің бағалы ақшасы», ал екіншілерінде «Ұлы Юаньның бағалы ақшасы» деген жазулар болды. Бұл мыс монеталар үш өлшемде болды: 1 лиге тең, 2 он лиге тең және 3 Тан және Сун династияларының бірнеше монетасына тең. Хайшанның сарайы қаржылық қиындықтарға тап болды. Мысалы, 1307 жылғы үкіметтің жалпы шығыны 10 миллион тин қағаз ақша және 3 миллион дан астық құрады. 1310 жылға қарай, ағымдағы шығындар үшін резервтен 10 603 100 тин қарыз алынды. Туланың ұлы Көкөчү 1310 жылы императорға қарсы жоспар құрды, оған жоғары сарай шенеуніктері мен будда монахтары да қатысты; бірақ олардың жоспарлары ашылып, монахтар тиісті жазаланды, ал Көкөчү Кореяға жер аударылды. Дадудың әкімі және кешиктің бас қолбасшысы Арслан да конспираторлардың тағдырына ұшырады. Ол бірнеше серіктерімен бірге өлім жазасын алды. Хайшан билігінде барлық филиалдық хатшылықтар Мемлекеттік істер департаментінің филиалдық бөлімдері болып қайта аталды. Жаңа ірі мемлекеттік істер департаменті Тохта, сол жақ қанатының бас кеңесшісі, Санпану және Юэ Ши, үкімет істерін басқарушылар, және Паопа, оң жақ көмекші әкімшісінің басшылығында болды. Мемлекеттік монополия аясында шығарылған тұз лицензияларының бағасы 1307 жылғы бағадан 35 пайызға өсті. Чиангнанның бай отбасыларына астық салымына 2 пайызтық үстеме салық салынды. Салық жинаушылардың еңбегі Темір ханның билігінің соңында белгіленген салық квотасын арттыру пайызының негізінде бағаланды. Инфляциямен күресу үшін Хайшанның әкімшілігі жергілікті жерлерде астық қоймаларын құрды және Янцзы өзенінен астық теңіз жолымен тасымалдау квотасын күрт арттырды, 1310 жылы 2,9 миллион шиға жетті. Хайшан Хатшылықтағы, Цензуралық басқармадағы, Әскери істер бюросындағы және Тарату бюросындағы бас шенеуніктердің санын және түрлі кеңселердегі артық жұмыспен қамтылғандардың санын азайтты.
Soon after Khayishan's accession the Classic of Filial Piety (Xiao Jing), one of the works attributed to Confucius, having been translated into the Mongolian language, was distributed throughout the empire. He granted the princes and officials who attended his ceremony lavish gifts in accordance with the amounts set by the previous emperor. Huge amounts, moreover, were spent on the construction of Buddhist temples at Dadu and Shangdu. Fresh honors were decreed to the memory of the old sage, and the characters Da Qing were added to his titles. His administration was founded on the unstable balance between Khayishan, his younger brother Ayurbarwada and their mother Dagi of the Khunggirad clan. Khayishan appointed Ayurbarwada as Crown Prince on the condition that he would pass the status to Khayishan's son after his succession. He generously gave bonuses to imperial princes and Mongol aristocrats and enjoyed popularity among them. Khayishan freely gave away noble and official titles and filled the government with supernumeraries. Having little regard for the unwritten law of Kublai Khan that only the sons of Khagans could be made princes of the first rank, he granted the Genghisids and the non Borjigins many princely titles. Meanwhile, his administration was plagued with financial difficulties caused by free spending policies and longstanding military spending, so he brought back the Department of State Affairs (Shangshu Sheng) for financial affairs in parallel with the Central Secretariat (Zhongshu Sheng) for administrative affairs. He changed the branch offices of the Central Secretariat to those of the Department of State Affairs to strengthen the monopoly in salt and other goods and issued new bills (Jiaochao) called Zhida yinchao to replace Zhiyuan chao His anti inflation plans did not achieve adequate results in his short reign and dissatisfied Han Chinese officers and commoners. He attempted to push through a new nonconvertible silver currency but was defeated by public resistance. Although, he first shared with Ayurbarwada the tutorship of the Confucian scholar Li Meng, he apparently was little affected by Confucian culture. He transferred Harghasun to Mongolia as the grand councillor of the left wing of Branch secretariat of Lin pei despite his great contribution. Khayishan heavily relied on his retainers and commanders he had brought from Mongolia. He gave key posts to them and favored non Mongol corps including the Kipchak, the Asud (Alans) and the Qanglï. In contrast, he did not reward abundantly the Khunggirad faction who had carried out a coup against Bulughan. Because Tula said something suspicious in rage, Khayishan suspected that he had a further object, and had him tried and put to death. Khayishan greatly favored Buddhism, so that he ordered the Tibetan Lama Chogdi Osor to translate the sacred books of Buddha. When the Buddhist monks made mistakes except in cases affecting the Yuan dynasty, he refused to punish them. A law was passed that whoever struck a Lama should lose his tongue, but Ayurbarwada repealed it as entirely contrary to precedent. However, Khayishan was the first Khagan to tax the lands held by the Buddhist monks and the followers of Taoism, hitherto exempt. In order to reduce the cost of supporting the Yuan bureaucracy, he issued an order in 1307 to dismiss the supernumeraries and to bring total number of officials in line with the quota that had been set by his uncle Temür Khan. The order produced no practical results; the number of bureau's chief officials jumped from 6 in Kublai's reign to 32. He also had the building of court officials and a new palace city built at Dadu and Zhongdu (the ruins of Zhongdu in Zhangbei County can be seen until today). In 1308 the Goryeo king Chungnyeol of Korea died, and Khayishan sent a patent for his successor Chungseon. That year Chapar and other princes of the Khanate of Ögedei came to Khayishan with their submission, permanently ending the threat against the Chagatai Khanate and the Yuan dynasty by Khaidu's sons. During his reign, the Yuan completed the subjugation of Sakhalin, forcing its Ainu people to accept their supremacy in 1308. The paper became so depreciated in value that in 1309 there was a fresh issue, made to replace that which was the discredited paper, but this also sank rapidly in value, and at length the Emperor, Khaissan, determined upon a recurrence to the ancient money, and accordingly, in 1310, there were struck two kinds of copper coins, having Mongol characters upon them. Some with the inscription, precious money of the Zhida period; and others with this legend, precious money of the Great Yuan. These copper coins were of three sizes: 1 of the value of one li; 2 of the value of ten li; and 3 of coins worth several of those of the dynasties Tang and Song dynasties. Khayishan's court encountered financial difficulties. For example, the total government expenditure for the year 1307 was 10 million ting of paper notes and 3 million dan of grains. By 1310, 10,603,100 ting had been borrowed from the reserves for current expenditures. Tula's son Kokechu conspired against the Emperor with the high court officials and Buddhist monks in 1310; but their plans were discovered, the monks were duly executed, and Kokechu was exiled to Korea. Arslan, the governor of Dadu and commander of the kheshig, shared same fate with the conspirators. He was executed with several of his companions. During Khayishan's reign, all Branch Secretariats were renamed Branch Departments of State Affairs. The new major department of state affairs came under Toghta, the grand councillor of the left, Sanpanu and Yueh shi, managers of the government affairs, and Paopa, the assistant administrator of the right. The selling price of salt licences issued under the state monopoly was raised by 35 percent over the price in 1307. A grain tax surcharge of 2 percent was imposed on the wealthy families of Chiang nan. The merits of tax collectors were evaluated on the basis of the percentage increase in the taxes they collected the tax quota at the end of Temür's reign. To fight against inflation, Khayishan's administration established granaries in localities and drastically increased the quota for the maritime shipment of grain from Yangtze valley, reaching 2.9 million shih in 1310. Khayishan reduced the number of chief officials in the Secreatariat, the Censorate, the Bureau of Military Affairs, and the Bureau of Transmission as well as supernumeraries in various offices.
Өлім
4 жылдан аз билік құрған Хайшан 1311 жылғы 27 қаңтарда күрт қайтыс болды. 1311 жылы Аюрбарвада таққа отырғаннан кейін, қанағаттандырмайтын Хунггират тобы Хайшанның анасы Дагидің басшылығымен бірігіп, Хайшанның жақтастарын қуып шықты. Сондай-ақ, Аюрбарвада Хайшанның ұлын мұрагерлікке тағайындау туралы уәдесін бұзды. Оның сарайы Хайшанның ұлдары Кушала мен Туг Темірді орталық биліктен шеттетуге тырысты. Хайшанның жақтас генералдары 1328 жылға дейін ашуларын сақтап, Хайшанның тағы бір туысы Рағибақты құлатып, Туг Темірді билікке келтірді.
After a reign of less than 4 years, Khayishan suddenly died on January 27, 1311. Immediately after his death and Ayurbarwada's succession in 1311, the unsatisfactory Khunggirad faction came together under his mother Dagi and purged pro Khayishan officials. It also broke Ayurbarwada's promise to appoint Khayishan's son as Crown Prince. His court drove Khayishan's sons Kuśala and Tugh Temür out of the central government. Pro Khayishan generals cherished grievances until they managed to set up Tugh Temür in 1328 after overthrowing another of Khayishan's relatives, Ragibagh.