Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Финн тіліндегі діни термин
Finnish religious term
Юмала, Юмал немесе Джумо (мари) сөзі финн тілдерінде және Волга финдерінің тілдерінде (мари, эрзя және мокша тілдері) "құдай" деген мағынаны білдіреді, христиан құдайына да, кез келген діннің басқа да құдайына да қатысты. Бұл сөздің ежелгі финн тілінде сөйлейтін халықтардың аспан құдайының аты болғаны ойдағыдай. Юмала аспан құдайы ретінде эстондық Юмаламен, мари Джумомен байланысты және финн-ұйғыр халықтарының ежелгі дәстүрінен тараған деп саналады.
Jumala , Jumal or Jumo (Mari) means "god" in the Finnic languages and those of the Volga Finns (Mari, Erzya and Moksha languages), both the Christian God and any other deity of any religion. The word is thought to have been the name of a sky god of the ancient Finnic speaking peoples. Jumala as a god of the sky is associated with the related Estonian Jumal, Mari Jumo and is thought to stem from an ancient tradition of the Finno Ugric peoples.
Этимология
Фин және мари тілдеріндегі "құдай" сөзі әдетте Finno Permic түбірінен – *juma шыққан деп есептеледі. Бұған байланысты сөздер мордвин тілдерінде де кездеседі: ёндол – "найзағай", "Жұманың оты" деген ескі мағынадағы күрделі сөз ретінде түсіндіріледі (сағ. тол – "от"). Мордвин тіліндегі XVII ғасырға жатқан бір деректе Джумишипас христиан дінінен бұрынғы құдайдың аты ретінде айтылады. Дегенмен, бұл сөздің нақты мағынасы әлі анық емес (сағ. ши – "күн", пас – "құдай"). Сөздің ертерек пайда болуына қатысты түрлі теориялар бар. Атаудың индоирандық тегін қарастыратын болсақ, мысалы, санскрит тіліндегі dyumān – "аспанды", "жарықты" сөздерімен салыстырылады, бірақ оның дұрыс еместігіне байланысты кейбір дереккөздерде дау тудырады. Тағы бір мүмкін шығу тегі – Балтық тілдері (сағ. Jumis – латыш тілінде мәңгі жасыл әлемнің құдайы, және оның қарындасы/әйелі – Jumala). Бұл атау фин-угр тіліндегі "көк" сөзін (*ilma) ығыстырды, ол саам және перм тілдерінде сақталған, бірақ фин тілінде мағынасы "ауа" болып өзгерді. Бұрынғы мағынасы фин құдайы Ильмаринен атында сақталған. Угр тілдерінде нақты баламалары табылмады, алайда азшылық пікір бойынша "жақсы" мағынасын білдіретін сөздермен байланысты болуы мүмкін, мысалы, венгр тіліндегі jó, Солтүстік манси тіліндегі ёмас. Бұл сөздердің бастауы *juma емес, *jomV ретінде анықталған.
The Finnic and Mari terms for 'god' are usually considered to derive from a common Finno Permic root *juma. Related terms have been proposed to be found also in the Mordvinic languages: ёндол "lightning", interpretable as an old compound meaning "fire of Juma" (cf. тол "fire"). A single 17th century source on Mordvinic moreover mentions Jumishipas as the name of a pre Christian deity. The exact meaning of this however remains unclear (cf. ши 'sun', пас 'god'). There are different theories concerning the earlier origin of the word. An Indo Iranian origin for the name has been proposed, comparing e. g. Sanskrit dyumān "heavenly", "shining", accepted in some sources but disputed in others due to the inexact meaning. A different possible origin is Baltic languages (cf. Jumis — Latvian god of the evergreen Otherworld, and his sister/wife Jumala). This name replaced the original Finno Ugric word for "heaven" (*ilma), which is preserved in the Sámi and Permic languages but whose meaning was shifted to "air" in Finnic. The older sense remains in the Finnish divine name Ilmarinen. No certain equivalents are found in the Ugric languages, though a minority view proposes a connection with words meaning 'good', such as Hungarian jó, Northern Mansi ёмас The source of these words has been reconstructed as *jomV rather than *juma.</blockquote>
Кейіннен аспан таивас деп атала бастады, ал аспан құдайы – Укко Йлижумала, яғни "Ұлы әке" немесе "Ескі әке құдай" деп сипатталды. Бірақ орта ғасырларда христиан діні фин діни өмірінде үстемдік құрғанда, ескі құдайлар пантеоннан қуылды немесе біріктірілді, сонда Джумала христиан құдайының фин атына айналды.
Later on, the sky itself was called taivas and the sky god Ukko Ylijumala, literally Grandfather or Old Man Overgod. However, when Christianity came to dominate Finnish religious life in the Middle Ages and the old gods were ousted or consolidated away from the pantheon, Jumala became the Finnish name for the Christian God.
Жомали
Ежелгі скандинав тіліндегі екі мәтін Биярмаландта құлшылық етілген Жомали атты құдайды еске алады: Олаф сагасы гельганың 133-тарауы және Боса сагасының 8-10-тараулары. Боса сағасындағы мәлімет, көбінесе, ертерек Олаф сагасынан алынған болып саналады. Бұл құдайдың аты финн тілдерінен қабылданған сөз деп жорамалданады.
Two Old Norse texts mention a god called Jómali, worshipped in Bjarmaland: Óláfs saga helga chapter 133 and Bósa saga chapters 8 10. The attestation in Bósa saga is probably borrowed from the earlier Óláfs saga. The name of this god is generally assumed to be a loanword from a Finnic language.