Кулен: Шотландияның тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Cullen (Inbhir Cuilinn) – Морейдегі ауыл және бұрынғы корольдік қалашық, бірақ тарихи тұрғыдан Шотландияның Банффширінде, Солтүстік теңіз жағалауында, Элгиннен шығысқа қарай 20 миль (32 км) жерде орналасқан. 2001 жылы ауылдың халқы 1327 адамды құрады. Ауылда демалыс үйлерінің көп болуына байланысты жаз айларында қысқа қарағанда көбірек қозғалыс байқалады. Роберт Брюстің әйелінің ішектері оның Каллен қалыңында қайтыс болғаннан кейін, ескі шіркеуге (ғимаратқа) жерленген деп есептеледі. Роберт Брюс әйелінің денесіне көрсетілген құрмет пен оны оңтүстікке жерлеуге қайтару үшін ауылға жыл сайын төлем жасаған. 2000 жылы үкімет тарапынан осы соманы төлемеуіне қатысты талас туып, ауылдың пайдасына шешілді. Ауыл Cullen skink (тұтқыр балықтан, сүттен, картоптан және пияздан жасалған дәстүрлі сорпа) және бұрынғы теміржол көпірлерімен танымал, олардың екеуі қазір ұлттық велосипед жолының бөлігін құрайды. Бұл көпірлерді салуға, үлкен шығынға түсуге тура келді, себебі теміржол желісінің Каллен үйіне жақын жүргізілуіне қарсылық болды. Ең батыс (және ең ұзын) виадук өте әдемі, көбінесе туристік нұсқаулықтар мен шотланд күнтізбелерінде кездеседі. Калленнің жанында Бин төбесі орналасқан, ол алыстан да көрінеді, мысалы, Лонгман төбесінен.

Тарих

Калленнің тарихы ұзақ, көптеген дереккөздер сақталғандықтан жақсы құжатталған. Бұл екі маңызды кітапта баяндалған: В. Краммондтың «Калленнің жылнамалары» (1904) және В. Робертсонның «Каллен шіркеуінің жылнамалары» (1938). Біріншісі негізінен азаматтық басқару туралы, ал екіншісі – шіркеу басқаруы туралы. Каллен 1153 және 1214 жылдар аралығында Малкольм IV және Вильям I патшалық құрған кезде корольдік борыштама мәртебесін алды. Сондай-ақ, 1455 жылы Джеймс II патшадан жарлық алғандығы белгілі. 1973 жылғы «Жергілікті өкімет туралы» (Шотландия) заңымен 1975 жылы борыштама жойылды. Птолемей шамамен 139-161 жылдар аралығында жазған «Географиясында» Шотландияның солтүстік-шығысындағы Селний өзенін атап көрсетеді. Уильям Форбс Скени және Джордж Чалмерс екеуі де Селнийді Каллен Бёрнмен байланыстырды. Калленнің шотланд тарихындағы алғашқы айқасы 962 жылы болды, онда король Индульф норвегиялықтар (немесе даниялықтар) тарапынан Каллен өзенінің сағасында қаза тапты, бұл шайқас Бодс шайқасы деп аталды. «Кедлич пен теңіздің арасында үш патшаның ұлдары жатыр» деген аңыз бар. Дәстүр бойынша, бұл жерде шотланд, дания және норвегия патшалары жерленген, олар Каллен шығанағындағы үш таспен белгіленген және «Үш патша» деп аталған. Дегенмен, бұл тастардың атауы Калленнің Кулан (Кельн) есімімен ұқсастығынан туындаған болуы мүмкін, өйткені ортағасырлық «Куланның үш патшасы» пьесасында көрсетілген. Шіркеуді Роберт Брюс патша қаптама ретінде салдырған. Роберт Брюс патшаның әйелінің ішектері осы аймақта қайтыс болғаннан кейін оның ескі шіркеуінде жерленген делінеді; патша әйелінің денесіне көрсетілген құрмет үшін ауылға жыл сайын төлем жасады және оны оңтүстікке жерлеуге қайтарды. Калленнің ескі қаласы 1822 жылы бұзылды, ал оның қалдықтары Каллен үйінің жанында сақталған. Қаланы көшіру жоспарлары алғаш рет Джеймс Огилви, 7-ші Финдлэйтер графы кезінде ұсынылды, бірақ оның мұрагері Людовик Огилви Грант, 5-ші Сифилд графы жоспарларды іске асырды. Қала жаңғырту үшін (ескі қаланың үйлері қатты жаңбыр жауғанда жоғары жолдан ағып жатқан судан суға толып кетті) және графқа үлкен жеке өмір беру үшін көшірілді. Жаңа қаланы Джордж Маквильям жоспарлап, 1820-1822 жылдар аралығында салды. Қала алаңындағы базардың орталық кресі бастапқыда ескі қалада тұрды. Жаңа қаланы салу кезінде ол уақытша Каллен Бёрнға (ағысқа) кіреберісті қорғайтын ежелгі бекіністің жоғарғы бөлігіне орнатылды. Бұл ауылдың қазіргі орналасуына әкелді: екі негізгі көше – Сифилд көшесі және Грант көшесі, орталық қала алаңы және «Ситаун» Каллен Бёрнның аузы мен порты арасындағы жалған жағажайда орналасқан. Бұрын қала Каллен Бёрнге параллель және жоғарыда орналасқан жол бойымен, Касл-Хилл мен Каллен үйінің арасында созылған, ал Ситаун Бёрнның аузында, қайықтарды жағажайға көтеріп алып келетін жерде орналасқан. Жаңа қаладағы ең маңызды ғимарат – 1823 жылы аяқталған Каллен қалалық залы. Балық аулау өнеркәсібі 1880 жылдары қарқынды дамыды, порт үлкен желкенді балық аулау кемелерімен толы болды, олар 20 ғасырдың басында бумен жүретін дрифтерлерге жол берді. Өнеркәсіп ірі порттарға шоғырландырылды, кемелер үлкен дизельді қозғалтқыштармен жабдықталды, оларға толқындарға қарсы қатынас қажет болды. Каллен теміржол стансасының орны 1968 жылы станса жабылғаннан кейін қайта құрылды. Каллен үйінің негізгі бөлігі 1543 жылға дейін салынған. 1711 жылы шығыс қанаты қосылды, ал 1858 жылы Дэвид Брайс өзгерістер енгізді. 1983 жылы Кит Мартин үй мен шаруашылық ғимараттарды 14 тұрғын үйге айналдырды. Каллен үйін Сифилд графтары пайдаланғанға дейін, қазіргі уақытта қираған Финдлэйтер қамалы, шығысқа қарай шамамен 2 миль (3 км) жердегі жартасты жағалауда графтың резиденциясы болды.

Cullen has a long history, remarkably well documented thanks to the survival of a number of sources. These are summarised in two key books: the Annals of Cullen by W Crammond (1904) and the Church Annals of Cullen by W Robertson (1938). The first deals primarily with the civil governance and the latter with church governance up to the disruption. Cullen received royal burgh status between 1153 and 1214 AD during the reigns of Malcolm IV and William I. It is also known to have received a charter in 1455 AD from James II. The burgh was abolished in 1975 by the Local Government (Scotland) Act 1973. Writing in around 139–161, Ptolemy in his Geography mentions the River Celnius in the North East of Scotland. Both William Forbes Skene and George Chalmers identified the Celnius with Cullen Burn. The first mention of Cullen in Scottish history was in 962 when King Indulf was killed by the Norwegians (and/or Danes) at the mouth of the river Cullen and referred to as the Battle of the Bauds. "Atween Coedlich and the sea, There lies Kings' sons three." Legend has it that within the vicinity, a Scots, a Danish and a Norwegian King are buried, marked by the three isolated rocks within Cullen Bay and named the "Three Kings". However, it is possible that these rocks derive their name from the similarity of the name Cullen with Culane (Cologne) as in the medieval mystery play "The Three Kings of Culane". The church was founded as a chapel by King Robert the Bruce. The organs of the wife of King Robert the Bruce are said to have been buried in its old kirk (church) after her death in the area; the King then made an annual payment to the village in gratitude for the treatment of his wife's body and its return south for burial. The old town of Cullen was demolished in 1822 and its remains are next to Cullen House. It was under James Ogilvy, 7th Earl of Findlater that plans were first mooted for moving the town, but it was not until his successor Ludovick Ogilvy Grant, 5th Earl of Seafield that the plans were enacted. The town was moved away both to modernise (the houses of the old town flooded from water running down off the raised road when it rained heavily) and to provide the Earl with greater privacy. The new town was planned by George MacWilliam, and built between 1820 and 1822. The central market cross in the town square originally stood in the old town. During the building of the new town it was temporarily erected at the top of the ancient fort structure that guards the entrance to the Cullen Burn (stream), known as the Castle Hill. This resulted in the present layout of the village, a generous cross shape of two major streets, Seafield Street and Grant Street, with a central town square and "the Seatown" sandwiched on the false beach between the mouth of the Cullen Burn and the harbour. In the previous layout the town was spread along a road above and parallel to the Cullen Burn, running between the Castle Hill and Cullen House, the Seatown being at the mouth of the Burn where boats used to be pulled up onto the beach. The most prominent building in the new town is Cullen Town Hall which was completed in 1823. The fishing industry developed quickly in the 1880s and the harbour was crammed with large sailing fishing boats, these giving way to steam drifters at the start of the 20th century. The industry became centralised on larger harbours, the boats became larger diesel engined designs that required non tidal access. The site of Cullen railway station was redeveloped after the station closed in 1968. The main part of Cullen House dates from 1543. An east wing was added in 1711, and there were alterations by David Bryce in 1858. The House and estate buildings were converted into 14 dwellings in 1983 by Kit Martin. Prior to the use of Cullen House by the Earls of Seafield, the castle of Findlater, now a ruin, on a rocky coastal outcrop approximately 2 mile (3 km) to the east, was the Earl's seat.

Ерекшеліктері

Қазір ауылдың халқы 1327 адамды құрайды. Куленде демалыс үйлерінің көп болуына байланысты жаз айларында қысқа қарағанда қыжырлырақ болады. Ауылда әдемі жағажай мен гольф алаңы бар, сондай-ақ Краннох орманынан аймақтың керемет көрінісі ашылады. Бин төбесі немесе Кулен биігі – жақын жерде орналасқан төбе, оның жанында серуендеуге арналған жол бар. Каллен Дорис Дэвидсонның «Үш патша» романының оқиғасының орын алған жері. Бұл роман Каллен жағажайының шығыс жағындағы үш тасқа арналған. Жергілікті жазушы Саймон Фаркуар өзінің алғашқы екі пьесасын – «Candy Floss Kisses» және «Twiggy-мен бірге Elevenses» – осы ауылда қойып, оларды BBC Radio 4 арнасы шығарды. Сэмюэл Джонсонның Калленге деген ықыласы аз болды. Джеймс Босуэллтің «Гебридтерге саяхат журналында» жазғанынша, екеуі Калленді «құнығуға лайық көрінісі бар, бірақ өте шағын қалашық, ал үйлер көбінесе қарапайым ғимараттар» деп санаған. Доктор Джонсон сондай-ақ таңғы асқа берілген «құрғатылған балықты қуырылған» көріп, жиреніп, оны жеуден бас тартқан. Әрине, доктор Джонсонның ашық білдірген пікірлерін ескерсек, бұл өте жұмсақ пікір.