Кіріспе

Бутан ламасы (1594–1651)

Нгаванг Намгьял (1594–1651), бұл тілде "Сақалды лама" деп белгілі, тибет буддизмінің Друкпа Кагью мектебінің Ринпочесі және Бутанды ұлттық мемлекет ретінде біріктіруші. Кейін оған "Жабдрунг Ринпоче" құрметті лақабы берілді, шамамен "аяқтарына бағынушы" (; басқаша жазылуларында Жабдрунг Нгаванг Намгьел). 1630 жылдары бұрынғы соғысқан феодалдық иеліктерді алғаш рет біріктіргеннен бөлек, ол Тибет мәдениетінен бастау алған Бутанның ерекше мәдени ерекшелігін қалыптастыруға ұмтылды. Жабдрунг Нгаванг Намгьел – 4-ші Гьелванг Друкпа Куэнкхен Пема Карпоның тікелей және нағыз қайта тууы. Гуру Ринпоче Нгаванг Намгьел есімді ұлдың дүниеге келетіні және оның ізі бүкіл әлемге жайылатыны туралы көптеген болжамдар жасаған.

Ралунгта туылған және таққа отырған

Жабдрунг Нгаванг Намгьял Тибеттегі Ралунг монастырында, Друкпа Кагью дәстүрінің иесі Мифам Тенпаи Нима (1567–1619) мен Тибеттің Кишо аймағының патшасының қызы Сонам Пелги Бутринің ұлы ретінде дүниеге келді. Әкесі тарапынан Нгаванг Намгьял, Друкпа дәстүрін қалаған Цангпа Гьяренің (1161–1211) әулетінен тарады. Жастығында Нгаванг Намгьял он сегізінші Друкпа, яғни тақ мұрагері және Ралунгтың дәстүрлі Друкпа орталығының «мұрагерлік ханзадасы» ретінде таққа отырғызылды. Ол сонда төртінші Друкчен, «Барлығын білетін» Кункхен Пема Карпоның (1527–1592) тікелей жаңғыртуы ретінде танылды. Оның Ралунгте Друкпаның жаңғыртуы ретінде танылуы мен таққа отырғызуына Друкпа Пема Карпоның ықпалды шәкірті Лхацева Нгаванг Зангпо қарсылық көрсетті. Ол бәсекелес үміткерді тануды жақтады. Лхацева мен Чонгдже патшасының қолдаушылары Таши Тонгмен монастырында Паксам Вангпоны Кюнхьен Пема Карпо мен Гьялванг Друкпаның жаңғыртуы ретінде таққа отырғызу рәсімін өткізді. Содан кейін Чонгдже патшасы Цанг патшасын (немесе Депа Цангпаны), Тибеттегі ең қуатты жергілікті патшалардың бірі және бәсекелес Карма Кагью дәстүрінің демеушісі, Паксам Вангпоны Гьялванг Друкпа және Кюнхьен Пема Карпоның жаңғыртуы ретінде тануға көндірді. 1612 жылға қарай Цанг патшасы Карма Пунтсок Намгьял Тибеттің Ү және Цанг аймақтарын бақылауына алды. Біраз уақытқа дейін Жабдрунг Нгаванг Намгьял Друкпаның негізгі резиденциясы Ралунгте тұруын жалғастырды, себебі Кункхен Пема Карпоның нағыз жаңғыртуы кім екеніне қарамастан, Нгаванг Намгьял Друкпаның негізгі мұрагері және Ралунг монастырындағы Друкпа дәстүрінің дәстүрлі орталығындағы заңды тақ иесі болды.

Тибеттен Бутанға дейін

Алайда, Жабдрунг Ринпоче мен оның серіктері маңызды Карма Кагью ламасы Паво Цугла Гьяцшомен (1568–1630) арадағы түсініспеушілікке байланысты, Цанг Деси өтемақы төлеуді және Ралунгтың қасиетті діни мүліктері – Ранджунг Харсапани сияқты – оған тапсырылып, бәсекелес Гьялванг Друкпаның жаңа туған нұсқасы Гьялва Пагсам Ванпоға берілуін талап етті. Цанг Деси Жабдрунг Ринпочені тұтқындау және талаптарын орындау үшін құпия қарулы күзетшілерді жіберуге әзірленді. 1616 жылы тұтқындалу қаупі мен көріністерден кейін (онда Бутанның бас қорғаушылары оған мекен бергендігі айтылады), Жабдрунг Нгаванг Намгьял Тибеттен шығып, Гаса Дзонгхагы арқылы батыс Бутанда жаңа бекініс құрды, Тымпху аңғарының басында Чери монастырын салды. 1629 жылы ол Тымпху аңғарына кіреберісте Симтоха дзонгін салды; осы дзонгтан ол батыстағы күшті Паро аңғары мен шығыстағы Тронгса аңғары арасындағы жол жүруді бақылай алды.

Бутанның бірігуі

Жабдрунг Ринпоче батыс Бутанға бақылауын нығайтып, Лапаға жататын бәсекелестерді бағындырды. Лапа – Дрикунг Кагью сектасының бір тармағы, олар Бутандағы алғашқы дзонгтардың бірін, 1637–1638 жылдары Пунаха дзонгын салған. Друкпа Кагью, Лапа Кагью және Неньингпа секталары XII ғасырдан бері батыс Бутанның бөліктерін басқарып келді. Кейін Жабдрунг Ринпоче бүкіл Бутанды жаулап біріктірді, бірақ ежелгі Ньингма сектасының орталық және шығыс Бутанда әрекет етуіне рұқсат берді (қазіргі таңда Ньингмапа Бутан монахтарының шамамен отыз пайызын құрайды, олар жеке қаржыландырылатын болса, Оңтүстік Друкпа Кагью Бутанның мемлекеттік діні ретінде қолдауға ие). 1627 жылы Бутанға алғаш рет келген еуропалықтар – португалдық иезуиттер Эстевао Качелла мен Жоао Кабрал Жабдрунгты мейірімді, зиялы, жоғары энергиялы және өнер мен жазуға құштар мейман деп тапты. Жоғары лама ретінде ол медитациямен шұғылданды және үш жылдық үнсіз шегінісін аяқтаған еді. Жабдрунг иезуиттерді сарайының қонағы ретінде құрметтеді және оларға кетуге рұқсат беруге кедергі келтірді – олардың миссионерлік қызметін қолдауға адам күші мен шіркеу салуға қаржы бөлуге ұсыныс жасады, бірақ олар Орталық Азияның терегінде оқшауланған деп есептелетін адасқан шіркеуді іздеу үшін Тибетке бет бұрды (Несториандық стеле туралы қараңыз).

Екілік басқару жүйесі

Жабдрунг Бутанның ерекше екі басқару жүйесін Tsa Yig заң кодексі негізінде құрды, онда елді бақылау діни институттарға жетекшілік ететін рухани көшбасшы (Дже Кхенпо) мен әкімшілік істердің басшысы (Друк Дези) арасында бөлісті. Бұл саясат, өзгертілген түрінде, бүгінге дейін сақталып келеді.

Ладахпен қарым-қатынастар

1616-1623 және 1624-1642 жылдар аралығында Ладакхты басқарған Сенгге Намгьял Друкпа мектебінің Ралунг тармағының ізбасары болды. Бутан сияқты, Ладакх та сол кезде Тибеттегі бесінші Далай Лама құрған жаңа Гаден Фоторанг үкіметімен келіспеушіліктерге тап болды, ол Ладакхты қоса annexтеуге тырысты. Бутанға Жабдрун Нгаванг Намгьялдың мемлекеттік бас діни қызметкер болып тағайындалуын сұрап шақыру жіберілді. Жабдрун Тибеттен келген шапқыншылыққа қарсы тұрып, жаңа Бутан мемлекетін бекітумен айналысқандықтан, ол Чодже Мукзинпаны Ладакх сарайына өзінің өкілі ретінде жіберді. Қазіргі Ладакх, Зангскар және батыс Тибет (Нгари Корсум [mga' ris bskor gsum]) аймақтарында, сол кезде Ладакх құрамына кірген, бутандықтарға бірнеше діни иеліктер ұсынылды. Олардың бірі – Чодже Мукзинпа құрған Стакна монастыры немесе «Жолбарыс мұрыны» Ладакхтағы Оңтүстік Друкпа Кагью дәстүрінің негізгі ортасына айналды. Бұл монастырда Бутанмен байланысты жәдігерлер мен құжаттар сақталып келеді, олардың кейбіреулері Жабдрун Нгаванг Намгьялдың сыйы деп есептеледі.

Өлім

1651 жылы Жабдрунг Нгаванг Намгьял қайтыс болды, бірақ билік Жабдрунгтың мұрагеріне емес, пеналоптарға (жергілікті басшыларға) көшті. Династиялық тартыс пен соғыс астындағы билікке оралуды болдырмау үшін, басшылар Жабдрунгтың өлімін елу төрт жыл бойы жасырын ұстауға келісті; осы кезеңде олар оның атынан бұйрықтар шығарып, ол ұзақ үнсіз оқшаулықта екенін түсіндірді. Қазір Жабдрунгтың қайтыс болған күні Бутанның ұлттық мерекесі ретінде тойланады, ол Бутан күнтізбесінің үшінші айының он күніне сәйкес келеді.