Кіріспе
Испания мен Англия патшалықтары арасындағы соғыс – Англо-испан соғысы (1585–1604) – Габсбургтер Испания Корольдігі мен Англия Корольдігі арасындағы үздіріліссіз қақтығыс, ол ешқашан ресми түрде жарияланбаған. Ол 1585 жылы Лестер графының басшылығымен Испанияның Нидерланды аймағына, Испанияның Габсбургтер билігіне қарсы голландтардың көтерілісін қолдау мақсатымен Англияның әскери экспедициясымен басталды. Ірі масштабты науқандар барысында 1588 жылы ағылшындар испандық Армаданы талқан етті, ал Испания ағылшын Армадасын кері қайтарды. 1596 жылғы 2-ші және 1597 жылғы 3-ші испандық Армада да сәтсіз аяқталды. Соғысқа испандық кемелерге қарсы ағылшын каперлерінің көптеген шабуылдары мен бірнеше алыс шайқастар кірді. Соғыс он алтыншы ғасырдың соңына қарай жалғасты; Англия мен Испания 1590 жылдары Францияға, ал 1601 жылдан бастап Ирландияға араласты. Нидерландыдағы науқан жалғасты, нәтижесінде 1600 жылы Ниупорт шайқасында испандық сарбаздар ағылшын-голландиялық әскерлерінен жеңіліске ұшырады. Бір жылдан кейін Испания үш жылдық Остенд қамалын басып алды. Соғыс Испанияның Филипп III мен Англияның жаңа королі Джеймс I арасында келісілген Лондон шартымен (1604) аяқталды. Шарта аясында Англия мен Испания соғысқа дейінгі жағдайды қалпына келтірді, Нидерланды мен Ирландияға сәйкесінше әскери араласуды тоқтатуға келісті және сауданы жаңартты; ағылшындар теңізде каперлікпен айналысуын тоқтатты, ал испандықтар Джеймсті король ретінде мойындады.
The Anglo Spanish War (1585–1604) was an intermittent conflict between the Habsburg Kingdom of Spain and the Kingdom of England that was never formally declared. It began with England's military expedition in 1585 to what was then the Spanish Netherlands under the command of the Earl of Leicester, in support of the Dutch rebellion against Spanish Habsburg rule. In large scale campaigns, the English repelled the Spanish Armada in 1588, whilst Spain repelled the English Armada. The 2nd Spanish Armada in 1596 and the 3rd Spanish Armada in 1597 likewise ended in failure. The war included much English privateering against Spanish ships, and several widely separated battles. The war dragged on towards the end of the sixteenth century; England and Spain intervened in France in the 1590s and in Ireland from 1601. The campaign in the Netherlands continued which saw a Spanish veteran force defeated by the Anglo Dutch at the Battle of Nieuwpoort in 1600. This was followed a year later by the costly three year Siege of Ostend which Spain eventually seized. The war was brought to an end with the Treaty of London (1604), negotiated between Philip III of Spain and the new king of England, James I. In the treaty, England and Spain restored the status quo ante bellum, agreed to cease their military interventions in the Netherlands and Ireland respectively, and resumed trade; the English ended their high seas privateering and the Spanish recognized James as king.
Соғыс
1585 жылы испан порттарында ағылшын сауда кемелерін тартып алғаннан кейін ағылшын-испан соғысы басталды. Осыған жауап ретінде ағылшын патшалық кеңесі Ньюфаундленд және Гранд-Банк аймағында испан балық шаруашылығына қарсы науқанды дереу мақұлдады. Бұл науқан үлкен жетістікке жетті және кейіннен Англияның Америкадағы тұрақты әрекеттерінің бастауы болды. Тамыз айында Англия Испаниядан тәуелсіздік жариялаған голланд протестант біріккен провинцияларының жағына қосылып, сексен жылдық соғысқа қатысты. Сол жылы ағылшыздар Ральф Лейн құрған, қысқа ғұмырлы Роанок колониясы сияқты, Жаңа әлемдегі алғашқы қоныстарын құрды. Королева, Фрэнсис Уолсингхэм арқылы, сэр Фрэнсис Дрейкке испан Жаңа әлеміне шабуыл жасау үшін экспедиция ұйымдастыруды бұйырды. Дрейк қазан айында Батыс Индияға аттанды, ал 1586 жылдың қаңтарында Санто-Домингоны басып алып, тонады. Келесі айда олар Картахена-де-Индиас қаласында да осылай істеді, ал мамыр айында Флоридадағы Сент-Огастинге шабуыл жасау үшін солтүстікке бет бұрды. Дрейк шілде айында Англияға оралғанда ұлттық батыр атанды. Бірақ Испанияда бұл жаңалық апатқа ұшырады, бұл король Филипптің Англияға басып кіруіне одан әрі түрткіс берді. Ал Томас Кавендиш 1586 жылдың 21 шілдесінде үш кемемен Оңтүстік Америкадағы испан қоныстарын шабуылдау үшін жолға шықты. Кавендиш үш испан қонысына шабуыл жасап, он үш кемені басып алды немесе өртеп жіберді. Олардың ішінде ағылшыздардың қолына тиген ең ірі олжа – 600 тонналық байлық галеоны Санта-Ана да болды. Кавендиш 1588 жылдың 9 қыркүйегінде Англияға оралып, жер шарын айналды.
Голландия көтерілісі (15851587)
Роберт Дадли, Лестер графы 1585 жылы құрметті сүйіспеншілер тобымен бірге Біріккен провинцияларға жіберілді және олар ұсынған Біріккен провинциялардың губернаторлығын қабылдады. Алайда, бұл Елизаветаның наразылығын тудырды, өйткені ол голландтарға билік ету ниетін білдірмеген еді. Соғыс басталғалы ағылшын жалдамалы әскері қалып келген және сол кезде тәжірибелі сер Джон Норристің басқаруында болды. Олар күштерін біріктірді, бірақ жеткіліксіз жарақтандырылып, қаржыландырылмады және Еуропадағы ең күшті армиялардың бірімен, атақты Александр Фарнезе, Парма герцогының басшылығымен бетпе-бет келді. Келесі жылы Гравты қоршау кезінде Дадли оны құтқаруға тырысты, бірақ голланд гарнизонының командирі Хадевиж ван Хемерт қаланы испандықтарға тапсырды. Дадли Гравтың күрт құлауын естігенде ашуланып, ван Хемертті өлімге кесті, бұл голландтарды дүрліктерді. Ағылшын күштері кейбір табыстарға жетті, шілдеде Аксельді және келесі айда Досбургті басып алды. Алайда, Дадлидің голландтармен нашар дипломатиясы жағдайды ушықтырды. Оның саяси негізі әлсіреп, әскери жағдай да нашарлады. Зутфеннің сыртында ағылшын әскері жеңіліске ұшырады және көрнекті ақын Филип Сидни қаза тапты, бұл ағылшын әскерінің рухына ауыр соққы болды. Зутфен мен Девентерді католик дінге қайтқан Уильям Стэнли мен Роуланд Йорк сатты, бұл Лестердің беделін одан әрі түсірді. Соңында, 1587 жылдың маусым айында голландтар көмектесуден бас тартқаннан кейін, негізінен ағылшын гарнизонымен Слюйс Парма герцогымен қоршауға алынып, басып алынды. Бұл Лестер мен Штаттар арасындағы өзара айыптауларға әкелді. Лестер жағдайының қаншалықты қиын екенін көп ұзамай түсініп, қайтарылып алуын сұрады. Ол губернаторлық лауазымынан бас тартты, оның әскери және саяси қызметі сәтсіз аяқталды және оның нәтижесінде ол қаржылық жағдайынан айырылды. Лестер кеткеннен кейін голландтар Оранж князінің ұлы, Нассау графы Маурицті штадхолдер және губернатор етіп сайлады. Сол уақытта Перегрин Берти Нидерландыдағы ағылшын әскерін басқаруды өз қолына алды.
Испандық армада
1587 жылдың 8 ақпанында Шотландия королевасы Мэридің өлім жазасы Еуропадағы католиктерді қатты ашуландырды. Мэридің өлім жазасына кесілуіне жауап ретінде Филип Англияны басып алып, оның тағына католик монархын отырғызуға ант берді. 1587 жылдың сәуір айында Фрэнсис Дрейк Кадис портында 37 испандық кемені өртеп жіберген кезде Филиптің дайындықтары сәтсіздікке ұшырады, нәтижесінде Англияға шабуыл жасау бір жылдан астам уақытқа кейінге шегерілді. 29 шілдеде Филипп Елизаветаны құлатуға және оны Папа Пий V экскоммуникациялағаннан кейін, кімді таңдаса, сол адамды Англия тағына отырғызуға Папаның өкілеттігін алды. Ол шамамен 130 кемеден тұратын флотты құрады, онда 8050 теңізші, 18973 әскер және 2088 есуші болды. Бұл жобаны қаржыландыру үшін Папа Сикст V Филипке крест жорықтары үшін салық жинауға рұқсат берді. Сикст испандықтар ағылшын жеріне жеткен жағдайда оларға қосымша көмек көрсетуге уәде берді. 1588 жылдың 28 мамырында Медина Сидония герцогының басқаруымен Армада Нидерландыға қарай жол тартты, онда Англияға шабуыл жасау үшін қосымша әскерлерді жинау жоспарланған. Армада Англия жоғалауынан өтіп бара жатқанда, Чарльз Ховард, Нотингемнің 1-ші графы және Фрэнсис Дрейк басқарған ағылшын флоты Плимуттан Портлендке, содан кейін Солентке дейін испандықтармен қақтығысты жүргізіп, олардың ағылшын портына орналасуына кедері келтірді. Испандықтар Кале қаласына шегінуге мәжбүр болды. Испандықтар жартылай ай тәрізді қорғаныс формациясында тіреліп тұрғанда, ағылшындықтар өртке толы кемелерді пайдаланып, олардың формациясын бұзып, испандық кемелерді шашыратты. Грейвелин шайқасында ағылшын флоты Армадаға шабуыл жасап, оны солтүстікке қарай, қауіпті дауылды сулармен үйіне қарай ұзақ жолға жүзуге мәжбүр етті. Шотландия айналып өту кезінде Армада қатты дауылдан зардап шегіп, көптеген адамдар қаза тапты. Ирландияның батыс жағалауына жақындағанда, одан да күшті дауыл кемелерді жағаға тіреп, ал басқаларын қиратты. Флот соңғы демдерімен портына қайтып келгенде, аурулар көптеген адамдардың өмірін алды. Филиптің шабуыл жоспарларының сәтсіз аяқталуының себебі нашар ауа райы мен оның өзінің басқару қателіктері болды, сонымен қатар ағылшындықтар мен олардың голланд одақтастарының мүмкіндікті пайдаланып жасаған қорғаныс шараларының табысы да маңызды рөл атқарды. Армаданың сәтсіздігі ағылшын теңізшілеріне құнды теңіз тәжірибесін сыйлады. Ағылшындықтар испандықтарға қарсы каперлікпен айналыса алды, сонымен қатар Филипп II-нің Нидерланды мен Франциядағы жауларына көмектесу үшін әскерлерін жіберіп отырды, бірақ бұл күш-жігер көп нәтиже бермеді. Оқиғаның ең маңызды салдарының бірі Армаданың сәтсіздігі Англиядағы протестанттық реформацияны Құдай қолдап отырғанының белгісі ретінде қарастырылды. Ағылшын жеңісін тойлау үшін соғылған медальдардың бірінде латын/еврей жазуы болды (сөзбе-сөз: "Яхве үрді, олар шашырады"; дәстүрлі түрде еркін аударғанда: "Ол желдерімен үрді, олар шашырады").
Голландия көтерілісі (1588-1598)
Армада жеңіліске ұшыраған соң Парма герцогының әскері басып алу жоспарынан бас тартты. Күзде Парма күштерін солтүстікке қарай, Берген-оп-Зумға жылжытты, сосын ағылшын билеген қаланы қоршауға алуға тырысты, онда зор әскер жинаған еді. Бірақ ағылшындар хитромен испандықтарды ығыстырып, Парманың ауыр шығынмен шегінуіне мәжбүр етті, бұл голландтар мен ағылшындардың рухын көтерді. Келесі жылы Берти, Елизавета I-нің бұйрығымен, католик лигасына қарсы күресте протестанттарға көмектесу үшін әскермен Францияға аттанды. Сэр Фрэнсис Вэр содан кейін ағылшын әскерлеріне басшылық етті, ол он бес науқан бойында, дерлік үзіліссіз табысқа жетті. 1590 жылы Морис пен Вере басшылығындағы ағылшын-голландиялық әскерлері Бреданы басып алу мақсатымен науқанға шықты. Таңғажайып оқиға, шағын шабуыл тобы қалаға сәтті шабуыл жасап, оны жаулап алғанға дейін торф салынған баржада жасырынған еді. Испан әскерлері Францияда католик лигасы мен Төмен елдерде де қолдау көрсеткендіктен, Морис мүмкіндігін пайдаланып, Нидерландыны біртіндеп қайта басып алуды бастады, голландтар бұл оқиғаны "Он даналық жыл" деп атады. Бредадан кейін көп ұзамай ағылшын-голландиялық әскерлері Зуфен мен Девентерді қайта басып алды, бұл олардың бұрынғы сатқындықтарынан кейін ағылшын беделін қалпына келтірді. 1591 жылы Кнодсенбергте Парма герцогының басшылығымен испандықтарды жеңгеннен кейін армияда жаңа сенім пайда болды. Осы кезде ағылшын әскерлері голланд әскерінің шамамен жартысын құрады. Қайта басып алу Хюльст, Ниммеген, Гертруиденберг, Штенвик және Коэворден қалаларының алынуымен жалғасты, бұл екі жылдың ішінде орындалды. Осы жетістіктерден кейін Елизавета армияға деген үлкен сенімін білдірді және 1595 жылы штаттармен келісімді жаңартты. Голландтар жоғары бағалаған ағылшын әскерлері шамамен 4000 адамнан тұратын. Олардың жалақысын штаттар төлейтін, ал патшалықтың шығындары бейбіт келісімге қол жеткенге дейін бөліп-бөліп төленеді. 1595 жылы Морис Твенте аймағындағы қалаларды испандықтардан қайтарып алу науқанын қайта бастады. Бұл наурыз айында Хуй қаласының қоршауға алынуынан кейін кешікті, бірақ Морис оның құлауын тоқтата алмады. Морис шабуылға шыққанда, шілдеде Гролды басып алу әрекеті 90 жастағы тәжірибелі әскербасы Кристобаль де Мондрагон басқарған испандық әскерлердің қаланы босатуымен аяқталды. Содан кейін Морис қыркүйекте Рейнберг қаласына шабуыл жасауға тырысты, бірақ Мондрагон Липп шайқасында осы әрекетті жеңді. Морис ағылшын және шотланд әскерлерінің көп бөлігі Кадиске шабуылға қатысу үшін алынғандықтан, жоспарланған шабуылдарды тоқтатуға мәжбүр болды. Жаңа қолбасшысы, Австрияның эрцгерцогы басшылығымен испандықтар бұл тыныштықты пайдаланып, келесі жылы Хюльстті қайта басып алды, бұл науқандағы ұзақ соғысқа әкеліп, қайта басып алуды кешіктірді.
Теңіз соғысы және капертерлік
1588 жылдың қараша айында Филипп II 21 жаңа галеон салуға бұйрық берді, олардың барлығы үлкен болды. Олардың 12-сі Кантабрия порттарында салынды және олардың саны мен алған аттарымен ерекшеленді; олар "он екі апостол" деп белгілі болды. Сонымен қатар, Португалияда 6, Гибралтарда 2 және Винароста 1 кеме салынды; олардың барлығы өте қысқа мерзімде қызметке кірісті. Филипп содан кейін Англияға қауіп төндіретін және 1590 жылдары испан қазына флотына қарсы ағылшын теңіз күштерінің әрекеттерін қиындатқан күрделі конвой жүйесі мен жақсартылған барлау желісін құруға мүмкіндік берген Бретаньде әскери-теңіз базасын құрды. Бұл 1591 жылы Азор аралдарының жанында Эффингем басқарған эскадрильяны кері шегіндіргенімен жақсы дәлелденді, олар қазына флотына тұзақ құруды жоспарлаған еді. Осы шайқаста испандықтар ағылшын флагманы , оның капитаны сэр Ричард Гренвиллдің қаһармандық қарсылығынан кейін басып алды. 1590 жылдары үлкен конвойлар испандықтарға бұрынғы онжылдықтан үш есе көп күміс тасымалдауға мүмкіндік берді. Дегенмен, Елизаветаның "Теңіз итттері" деп аталған ағылшын саудагерлерінің жеке иелері немесе корсарлары көбірек жетістікке жетті. Испан армадасы жеңілгеннен кейінгі үш жылда испандықтардан 300-ден астам жүлде алынды, олардың жалпы құны 400 000 фунт стерлингтен асты. Ағылшын сарайлары өздерінің және басқалардың экспедицияларына қаржы берді, тіпті Елизаветаның өзі де инвестиция жасады. Камберленд графы бірнеше экспедиция жасады, олардың кейбіреуі табыс әкелді, алғашқысы 1589 жылы Азор аралдарына сапар болды. Алайда, басқалары нашар ауа райы салдарынан сәтсіз аяқталды және оның 1591 жылғы сапары Берленга жанында испандық галереяларымен жеңіліспен аяқталды. Камберленд Сэр Уолтер Рэли және Мартин Фробишермен бірге қаржылық күш пен күшті біріктірді, бұл соғыстың ең табысты ағылшын теңіз экспедициясына әкелді. 1592 жылы Флорес аралынан ағылшын флоты үлкен португалдық карак "Мадре де Дьюс"ті жаулап алды және Алонсо де Базан басқарған испандық флотты алдады. Экспедицияның сыйлығы Англия Корольдігінің жылдық патшалық кірісінің жартысына жуық болды және Елизаветаға оның инвестициясы бойынша 20 есе пайда әкелді. Осы байлық ағылшындарды осы сәнді саудаға ынталандырды. 1595 жылы Рэли мифтік Эль-Дорадо қаласын табу үшін Ориноко өзенін зерттеу экспедициясына аттанды; осы процесте ағылшындар Тринидадтың испандық поселенісін тонады. Алайда Англияға оралған соң ол сол жерде табылған байлықты асыра бағалады. Рэлиге оның экспедициясын қолдау үшін Оңтүстік Америкаға Амиас Престон мен Джордж Сомерс басқарған Престон-Сомерс экспедициясы болды. Көптеген экспедицияларды танымал лондондық саудагерлер қаржыландырды, олардың ең танымалдары Джон Уоттс болды. Уоттс қаржылаған экспедиция Джеймс Ланкастер басқарған португалдық Бразилияға Ресифе мен Олинданы басып алып, тонады, бұл екеуі үшін де өте пайдалы болды. Ағылшын сауда кемелеріне қарсы испандықтардың шабуылдарына жауап ретінде испан монархиясы Дюнкеркерлермен ағылшын кемелерін және Англияның айналасындағы қорғалмаған теңіздерде балық аулауды қиратты. Ең табысты ағылшын каперы Кристофер Ньюпорт болды, оны Уоттс қаржылық тұрғыдан қолдады. Ньюпорт 1590 жылы испандық Вест-Индияға шабуыл жасауға аттанды және содан кейінгі шайқаста қарулы испандық конвойды жеңді, бірақ осы процесте оң қолын жоғалтты. Осыған қарамастан, Ньюпорт батыс Кубаны блокадалауды жалғастырды, бұл 1591 жылы соғыста жасалған ең табысты ағылшын пираттық әрекеті болды, содан кейін келесі жылы Гиспаньола мен Гондурас шығанағына тағы бір табысты экспедиция жасады. Дрейк пен Хокинс 1595-96 жылдары Пуэрто-Рико, Панама және испандық теңіздегі басқа да нысаналарға қарсы экспедицияда аурудан қайтыс болды, бұл ағылшындар үшін әскери жеңістеріне қарамастан, сарбаздар мен кемелерде үлкен шығынға әкелді. 1595 жылдың тамызында Карлос де Амескита басқарған испандық әскери-теңіз күштері Корнуоллға келіп, Пензанс пен бірнеше жақын маңдағы ауылдарды басып алып, өртеп жіберді. 1596 жылдың жазында Елизаветаның жас сүйіктісі, Эссекс графының басшылығымен англо-голландтық экспедиция Кадисті тонады, бұл испандық флотқа елеулі шығын келтірді, қаланы қиратуға әкелді және Англияға жоспарланған шабуылды кейінге шегерді. Одақтастар қазынаны ұстай алмады, өйткені испан командирі қазыналық кемелерді портта өртеп, қазынаны порттың түбіне жіберді, кейіннен ол қалпына келтірілді. Қазына флотын басып алудағы сәтсіздігіне қарамастан, Кадистің тонауын ұлттық жеңіс ретінде тойлады, испан армадасынан жеңіске жеткенмен теңестірді, ал Эссекс беделі уақытша Елизаветаның беделімен бәсекелесті. Англия королі өзінің поддандыларын бақылап, салық салудың орнына, олармен жеке пайда үшін бәсекелесті. Ол мұнда сәттілікке жете алмады, өйткені теңіз экспедицияларының көпшілігі табыссыз болды. 1597 жылы соңғы үлкен ағылшын теңіз экспедициясы Эссекс графы басқарды, ол "Аралар сапары" деп аталды. Мақсаты испандық флотты жою және Азор аралдарында қазына флотын тоқтату болды. Екеуі де орындалмады және экспедиция қымбат сәтсіздікке ұшырады, ал Эссекс Англия жағалауын қорғамағаны үшін патшайымнан сөккі алды. Соғыс ағылшын қазынасына үлкен салмақ салса, ол бірқатар ағылшын каперлері үшін пайдалы болды. Соғыстың соңғы жылдарында испандық теңіз конвойларын күшейтуге қарамастан, ағылшын каперлігі жалғасты – Камберлендтің 1598 жылы Кариб теңізіне жасаған соңғы экспедициясы Сан-Хуанды басып алды және Дрейктің сәтсіз аяқталған жерінде сәттілікке жетті. Ньюпорт 1599 жылы Тобаскоға шабуыл жасады, ал Уильям Паркер 1601 жылы Портобеллоға сәтті шабуыл жасады. 1603 жылы Кристофер Клив Сантьяго-де-Кубаға шабуыл жасады, ал соғыстың соңғы шабуылында Ньюпорт Пуэрто-Кабальос тонады. Соңында, 1604 жылдың тамызында бейбіт келісімге қол қойылғаннан бірнеше күн бұрын болашақ адмирал Антонио де Окендо Кадис шығанағында ағылшын каперін жеңіп, тұтқынға алды. Соғыстың соңында ағылшын каперлігі испандық жеке теңіз сауда флотын қиратты. Ағылшын әдебиеті мен пропагандасымен мақтаған ең танымал пираттар испандық тәж үшін аз құнды балық аулау кемелеріне немесе қайықтарға шабуыл жасады. Дегенмен, испандық жүлделер азайту деңгейінде алынды; соғыс аяқталғанға дейін шамамен 1000 жүлде алынды, ал соғыстың әр жылы үшін шамамен 100 000–200 000 фунт стерлингтік құн жарияланды. Сонымен қатар, әрбір испандық жүлде қайтарылған сайын, тағы біреуі өртеліп немесе батырылды, ал көптеген ағылшын корсарларының болуы кейбір испандық саудагерлерді теңізге шығудан алды. Бұл испандық және португалдық сауданың көп бөлігінің голланд және ағылшын кемелерінде жүзеге асырылуына әкелді, бұл өзі бәсекелестік тудырды. Дюнкеркке ешқашан тырыспады, өйткені голланд командасындағы даулар республиканың қалған бөлігіндегі испандық қалаларды басып алуға басымдық берді. Сондықтан, Мауриц күштері Остендті испандық қоршауға қарсы қорғау үшін Веренің басшылығына қалдырды. Остендтің қоршауы басталғаннан кейін Мауриц 1600 жылдың жазында Рейн шекарасында шабуылға шықты. Рейнберг пен Мёрс испандықтардан қайта басып алынды, бірақ қыс айларында с'Гертогенбосқа жасалған тырысқан шабуыл сәтсіз аяқталды. Остендте 1602 жылдың қаңтарында күшейтілгеннен кейін, Вере Архдукс Альберт ұйымдастырған үлкен испандық майдандық шабуылға тап болды және ащы шайқаста ол ауыр шығындармен жеңіліске ұшырады. Вере қаладан көп ұзамай шығып, Маурицке қосылды, ал Альберт армия командирлерінен тактикасы үшін көп сынға ұшырады және талантты Амброджио Спиноламен ауыстырылды. Испандықтар Остендтің мықты бекіністерін қымбат азайту соғысында басып алуға тырысқан кезде қоршау тағы екі жылға созылды. Осы уақытта Мауриц Рейн шекарасындағы шабуылдарын жалғастырды.
Франция
Нормандия соғысқа жаңа майдан ашты және канал арқылы тағы бір шабуыл қаупін тудырды. 1590 жылы испандықтар француз католик лигасына көмек көрсету үшін Бретаньға елеулі күш жіберіп, ағылшындар мен гугеноттарды аймақтың көп бөлігінен ығыстырды. 1593 жылы Генрих IV католиктік дінге кіргеннен кейін, оның таққа талап етуіне, әсіресе Парижде (оны келесі жылы таққа отырғызған), 1590 жылы сәтсіз қоршауға алған қалада кең қолдау тапты. 1594 жылы ағылшын-француз күштері Форт-Крозонды басып алып, үлкен Брест портын Англияға шабуыл жасау үшін бастапқы нысан ретінде пайдалану ниетіндегі испандықтардың үмітін тоқтатты. Францияның дін соғыстары Франция католик лигасының радикалына қарсы бұрылыс жасады. 1596 жылы Франция, Англия және Голландия арасында үштік одаққа қол қойылды, содан кейін Елизавета испандықтар Каледі басып алғаннан кейін Францияға тағы 2000 әскер жіберді. 1597 жылдың қыркүйегінде Генрих басқаратын ағылшын-француз күштері Амиенді қайта басып алды, испандықтар қаланы басып алғаннан кейін алты ай өткен соң, испандық жеңістер тізімін тоқтатты. Шындығында, француз және испан тәждері арасындағы бейбітшілік туралы алғашқы әреңке келіссөздер шайқастан бұрын басталған еді, ал Лиганың радикалы өкілдері Генрихтің Рим католиктігіне қайта оралуынан кейін Францияда оған деген қолдауды жоғалтып жатты. Сонымен қатар, Испанияның қаржысы Францияда, Нидерландыда және Англияға қарсы соғыстардың салдарынан қиын жағдайға түсті. Сондықтан, ауыр сырқатқа шалдыққан Филип Лигаға қолдау көрсетуді тоқтатып, Генрихтің француз тағына отыруын заңды деп мойындады. Испанияның қолдауысыз, Лиганың соңғы радикалы жеңіліске ұшырады. 1598 жылдың мамырында екі патша Вервен бейбіт шартына қол қойды, осымен соңғы діни азамат соғысы мен испандық араласу аяқталды.
Ирландия
1594 жылы Ирландияда Тоғыз жылдық соғыс басталды, осы кезде Ольстер лордтары Хью О’Нилл мен Қызыл Хью О’Доннелл ағылшын үкіметіне қарсы көтеріліс жасады, оларға испандықтардың көмегі аз болды, бұл голландтардың көтерілісіне ағылшынның қолдау көрсетуімен саяхаттасты. Англия әскерлері Ирландиядағы көтерілісшілерді басып ұстауға көптеген адамдар, жалпы қиындықтар мен қаржы шығындарына ұшырағанда, испандықтар 1596 және 1597 жылдары тағы екі флот жіберуге тырысты: біріншісі Испанияның солтүстігіндегі дауылда қирады, ал екіншісі ағылшын жағалауына жақындағанда қолайсыз ауа райына тап болды. 1598 жылы Филипп II қайтыс болды, ал оның мұрагері Филипп III соғысты жалғастырды, бірақ бұрынғыдай ынтасы болмады. 1601 жылдың соңында испандықтар соңғы флотты солтүстікке жіберді, бұл жолы көтерілісшілерге көмек көрсету үшін Ирландияға әскерлерді түсіруді көздеді. Флоттың жартысы ғана дауылдың салдарынан келді, ол оны шашыратып жіберді, ал келгендер ирланд көтерілісшілерінен қашық жерге қонды. Испандықтар 3000 әскермен Кинсейл қаласына кірді және бірден ағылшындармен қоршауға алынды. Біраз уақыттан кейін олардың ирланд одақтастары қоршауға алған күшті толық қоршауға алды, бірақ көтерілісшілермен байланыс болмауы Кинсейл шайқасында ағылшындардың жеңіске жеткеніне әкелді. Қоршаудағы испандықтар ұсынылған капитуляция шарттарын қабылдап, үйлеріне қайтты, ал ирланд көтерілісшілері 1603 жылы, Елизавета қайтыс болғаннан кейін ғана басылды.
Соғыстың аяқталуы және келісім
Франциядағы соғыс аяқталғаннан кейін, Филип III Англиямен де бейбітшілік орнатуға тырысты. 1598 жылға қарай Испания үшін соғыс ұзаққа созылып, қымбатқа түсті. Англия мен Голландия Республикасы да соғыстан шаршап, екі тарап та бейбітшілікке зәру болды. Алайда, 1600 жылы Булоньдегі бейбіт келіссөздерде испандықтардың талаптары ағылшындар мен голландтар тарапынан қатаң түрде қабылданбады. Дегенмен, Австрияның эрцгерцогы мен оның әйелі Инфанта Изабелла (Филиптің қарындасы) арасындағы дипломатиялық байланыс үзілген жоқ, олар Филиппен саясаты бойынша келіспейтін. Филип испан империясының гегемониясын сақтап қалуды қаласа, эрцгерцог пен Изабелла бейбітшілік пен достық қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Келесі жылы Ирландияда жеңіске жеткеннен кейін, Ричард Левесон басқаратын ағылшын флоты Испанияны блокадаға алды, бұл осындай блокаданың алғашқысы болды. Португалия жағалауында олар Сесимбра шығанағына жетіп, Федерико Спинола (Амброджионың бауыры) мен Альваро де Базан басқаратын сегіз испандық галерасының алдынан шықты. Спинола Фландриядағы Слюисте өзінің базасын құрып, Англияға қарсы шабуылға дайындалып, күштерін жинақтады. 1602 жылдың маусым айында Левесон испандықтарды жеңіп, екі галераны батырып, бай португалдық карраканы қолға түсірді. Испанияның басты мақсаты енді Англияны басып алу емес, Остендтің құлауы болды. 1603 жылы Елизавета қайтыс болғаннан кейін, Джеймс I Англияның жаңа королі болды. Ол католик Марияның протестант ұлы және мұрагері болды, Шотландия королевасы, оның өлімі соғыстың тікелей себебіне айналды. Джеймс өзін Еуропаның бейбітшілігін орнатушысы деп санады, ал оның идеалистік сыртқы саясатының басты мақсаты – христиан әлемін қайта біріктіру еді. Джеймс ұзаққа созылған және қиын соғысты аяқтауды қаласа, Филип III де осыны қалады. Джеймс жеке қарақшылықты тоқтатуға бұйрық берді, ал Филипп жауабында Хуан де Тассис басқаратын испандық Фламанд комиссиясын Лондонға соғысты аяқтау мүмкіндіктерін зерттеу үшін жіберді. Шамамен бір жылға созылған келіссөздерден кейін, 1604 жылдың 28 тамызында Вестминстердегі Сомерсет Хаусында екі ел арасында бейбітшілік шарты жасалды. Остенд пен Слюистің қоршауы осы науқандар аяқталғанға дейін жалғасты.
Салдары
Келісімде бұрынғы жағдай қалпына келтірілді; шарттар Испания мен Англияға да тиімді болды. Бұл келісім Испанияның әлемдегі маңызды держава ретіндегі беделін нығайтты. Испания конвой жүйесін жақсарту арқылы қазына флотын қорғап, Жаңа әлемдегі отарларын сақтап қалды. Испан патшасына қарсы Нидерланд көтерілісіне, соғыстың бастапқы себебіне, Англияның қолдауы тоқтатылды. Испаниялықтар енді Нидерландты бағындыруға күш-жігерін жұмылдыра алды. Дегенмен, келісімде Нидерланд мәселесінен толығымен бас тарту туралы уағдаласқан жоқ. Остенд пен Слюистің қоршауы тиісті әскери науқандар аяқталғанға дейін жалғасты. 1607 жылға қарай Нидерланд жеңіске жетті; испандықтар күткендей күйрете соққы беруге қол жеткізбеді, ал он екі жылдық бітім Республиканың тәуелсіздігін де-факто мойындады. Англия үшін бұл келісім дипломатиялық табысқа және экономикалық қажеттілікке жауап берді. Сонымен қатар, келісім ағылшын халқының арасында кеңінен наразылық тудырды, көптегендер оны ұятты бейбітшілік деп есептеді. Көптегендер Джеймс Испанияның ықпалына бағыну үшін Англияның одақтасы Нидерландты тастап кеткенін ойлады, бұл Джеймстің беделіне нұқсан келтірді. 1605 жылғы маусымда келісім ратификацияланған испан астанасы Вальядолиде кең ауқымды мерекелік шаралар өтті, оған лорд-адмирал Чарльз Ховард басқаратын үлкен ағылшын елшілік делегациясы қатысты. Дегенмен, католик шіркеуінің кейбір өкілдері ІІІ Филипптің «еретик билікпен» келісімге қол қоюға дайындығын сынады. Келісімнің шарттары екі елдің саудагерлері мен әскери кемелеріне бір-бірінің порттарын пайдалануға рұқсат берді. Англияның Испаниялық Нидерландпен (әсіресе Антверпен қаласы) және Иберия түбегімен саудасы қайта жанданды. Сондай-ақ, Фландрияға әскер тасымалдау мүмкіндігі де болды. Соғыс Тюдордың отарлық саясатын баяулатты, бірақ соғыс кезінде каперлік экспедицияларға инвестиция салған ағылшындар үлкен пайдаға ие болды, бұл оларды жаңа жобаларды қаржыландыруға қолайлы жағдайға жеткізді. 1600 жылы Шығыс Индия компаниясының құрылуы Англияның (кейін Ұлыбританияның) отарлық держава ретінде өсуіне ықпал етті. 1603 жылы Явадағы Бантенде фабрика ашылды, ал Компания испан және португалдық монополияны табысты түрде бұзды. Испанияның отарларымен заңсыз сауда тоқтатылды, бірақ Шығыс және Батыс Индияда сауда жасау құқығы туралы ағылшын талаптарына қатысты келіспеушіліктер сақталды, Испания оған қатаң қарсылық көрсетті. Нәтижесінде, келісімде бұл мәселе жазылмады. Жасырын сауданың ашыққа шығуынан кейін туған католиктерге қарсы толқу, Испаниямен бейбітшілікке келудің нәтижесінде иезуиттер мен католиктердің басып кіруіне алып келеді деген протестанттардың қорқынышын сейілтті, өйткені Елизаветаның бас тарту заңдары Парламент тарапынан қатаң сақталды. Англия мен Испания 1625 жылға дейін бейбіт қарым-қатынаста болды.