Кіріспе

Бағдадтағы Аббасид халифасы (944–946 жж.)

Әбул Қасим ʿАбдаллах ибн Әли (أبو القاسم عبد الله بن علي; 908 – қыркүйек/қазан 949), негізінен билік есімімен әл-Мустакфи билла (المستكفي بالله) деп танылған, 944 жылдан 946 жылға дейін Бағдадтағы Аббасид халифасы болды. Әл-Мустакфи – халифа әл-Муктафидің кіші ұлы, сондықтан 908–944 жылдары билік құрған халифа әл-Муктадир әулетімен бәсекелестікке түсті. Осы кезеңде Аббасид халифаты құлауға айналды, халифалар бәсекелес сардарлардың құлына айналды. Әл-Мустакфидің өзі түрік генералы Тузунның қолымен таққа отырғызылды, ол бұрынғы халифа әл-Муттақиді қызбаңдатып, биліктен құлатты. 945 жылдың тамызында Тузунның қайтысынан кейін пайда болған билік вакуумында әл-Мустакфи өзінің тәуелсіздігін қайтаруға тырысты, шиаларға қарсы шаралар қолданды, бірақ осы вакуум Буйидтерге Бағдадты басып алуға мүмкіндік берді. Әл-Мустакфи Буйидтерді заңды билеушілер деп мойындауға мәжбүр болды және оларға патшалық атақтар берді, бірақ көп ұзамай оларға қарсы қастандық жасады деген айып тағылды және 946 жылдың қаңтарында (немесе наурызында) тақтан түсірілді. Өмірінің соңғы жылдарын түрмеде өткізді. Оның ұлы шамамен 968 жылы халифатқа таласуға тырысты, бірақ сәтсіз болды.

Ерте өмір және мінез-құлқы

Әл-Мустақфи 908 жылы 11 қарашада халифа әл-Муктафи мен грек кәнизағы Гуснның ұлы болып дүниеге келді. Ол туралы тарихшылар спорт пен ойынға құмар, ашытылған сусындарға бейім деп жазады. Ол шиилерге көңіл білдіріп, Бағдадтың (қалалық сарандар мен жауынгерлермен) тығыз байланыста болды. Оның осы топтармен байланысы және "әдепсіз" ойындарға қатысуы қоғамның діндарлық топтарына соққы болды.

Тақырыбы: Аббасид халифалығының құлдырауы

930 жылдарға қарай, бір кездегі қуатты Аббасид халифаты құлдырап кетті: оның шеткі провинциялары жергілікті династиялардың билігіне өтті, қаржысы қирады, ал Мосулдың Хамданидтері, Басраның Баридилері, Батыс Иранның Буийдтері, сондай-ақ түрлі әскери күштілер халифаттың астанасы Бағдадты және Аббасид үкіметін іс жүзінде басқару құқығын беретін (бас қолбасшы) атағын иелену үшін бәсекелесті. Сонымен қатар, Аббасид әулетінің өзі де әл-Мұқтафи ұрпақтары мен оның інісі және мұрагері әл-Мұқтадир ұрпақтары арасындағы бәсекелестік пен ішкі тартыстармен күресті. Әл-Мұқтадирдің ұлы әл-Ради билік еткен кезде әл-Мұқтафидің үш ұлы өлім жазасына кесілді немесе түрмеге қамалды, ал халифа өзінің екі бауырынан және Аббасид князьдерінің басқа да тармақтарынан қарсылық көріп, сынауға ұшырады. Әл-Радидің ағасы әл-Муттақи Бажкам тарапынан таққа отырғызылды. Ол аймақтық соғыс иелерінің бәсекелестігін пайдаланып, өзінің кеңсесінің тәуелсіздігі мен билігін қайтаруға тырысты, бірақ әрекеттері сәтсіз аяқталды және 944 жылдың қыркүйегінде Тузун оны тақтан түсіріп, соқыр етті. 11 ғасырдың тарихшысы әл-Хатиб әл-Бағдади үшін бұл бұрын-соңды болмаған оқиға халифалық биліктің толық құлдырауының белгісі болды. Әл-Муттақи орнына 41 жасында әл-Мустакфи таққа отырды.

Әл-Мустақфидің халифаты

Әл-Мустақфидің билікке көтерілуі 36 жылдан кейін әл-Муктафи әулетінің таққа қайта оралуын білдірді. Жаңа халиф әкесінің есімін әдейілеп еске түсірді: таңдалған патшалық аты әл-Муктафиді еске салды, және ол Бағдадқа кіргенде әкесінің салтанатты бас киімін (the) кигендігі айтылады. Бұл және оның ұлы Әбу'л Хасан Мұхаммедті мұрагер етіп тез тағайындауы, әл-Мустақфидің әкесінің сәтті билігін үлгі етіп алуға ниеттенгенін көрсетеді. Бірақ шындығында, жаңа халиф бос қазынаға тап болған түрік әскерлерінің құрығы болды, ал осының салдарынан туған хаос пен кедейлік тіпті Бағдадты да ашаршылыққа ұшырату қаупін тудырды. Осы кезеңдегі халифтерге қалған жалғыз саяси мүмкіндік – көршілес әскербасылардың қайсысымен одақтасуды шешу болды. Әскербасылар үшін халиф – заңдылықтың көзі болды, ал білгіш халиф өзінің қолдауын түрлі әскербасылар арасында, алдыңғылары бұрынғы уәзірлерін ауыстырғандай, айналдыра алуға тырысатын. Сонымен қатар, әл-Мустақфи әл-Фадль тұлғасындағы әлеуетті қарсыласын қуғынға салды. Әл-Фадль – әл-Муктадирдің қалған ұлдарының басшысы, сондай-ақ әл-Муттақи мен әл-Радидің ағасы. Әл-Мустақфи мен әл-Фадль жас ханзадалар кезінде Тахирид сарайында бір-бірін жек көретін. Әл-Мустақфи таққа отырғанда, әл-Фадль сақтықпен жасырынды, ал кекшіл әл-Мустақфи оның үйін өртеп жіберді. Бағдадтың жаңа режиміне шығыстан және оңтүстіктен Басраның Бариділерімен одақтасқан Буйидтер қауіп төндірді. 944 жылдың көктемінде Буйидтер Васитті басып алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды, ал 944 жылдың жазында Тюзун солтүстікте болғандықтан Бағдадқа шабуыл жасауға әрекет етті. 945 жылдың көктемінде Буйидтер Васитті басып алды, бірақ Тузун Хамданидтермен келісімге келгеннен кейін олар кері шегінуге мәжбүр болды. Тузун Бағдадты бақылауда ұстау үшін түрлі қарсыластарды жеңе алды, бірақ 945 жылдың тамызында қайтыс болды, ал оның орнына әскерге толық билік иеленбеген хатшысы Ибн Ширзад тағайындалды. Ибн Ширзадтың әлсіздігін халиф тез пайдаланып, исламдық басшылыққа деген талабын нығайту үшін «Заңды имам» деген жаңа атақ алды. Ол шииттерге қарсы шаралар қабылдады, шииттердің басшысы әл-Шафииді түрмеге қамап, сыбайлас жемқор судьяларды, соның ішінде бас судья Мұхаммед ибн Әби әл-Шауарибті де қызметтен босатті. Іс-әрекетті бақылауға қабілетсіз екенін түсінген Ибн Ширзад Мосулдағы Хамданид Насыр әл-Дауладан көмек сұрады. Сол кезде Васиттің әкімі Буйид басшысы Ахмад ибн Буяға бас иіп, Бағдадқа шабуылға қосылды. Басшысыз қалған түрік әскерлері қарсылық көрсетуге дайындық жасамады. Ибн Ширзад пен халиф жасырынған, тек түрік әскері Хамданидтерге қосылу үшін қаладан шыққанда ғана пайда болды. Ахмад ибн Буяның елшісі астанаға келгенде, әл-Мустақфи олардың келуіне қуанғандай болды.

Құлау және өлім

Буйид әскері Бағдатқа қарсылықсыз кірді, ал 21 желтоқсанда әл-Мустакфи Буйидтердің билігін мойындауға мәжбүр болды. Ахмадқа Мүғизз әл-Даула ("Династияның даңқын арттырушы") деген құрметті лақап берілді; оның екі бауырына, Хасанға (Рукн әл-Даула, "Династияның тірегі") және Әлиге (Имад әл-Даула, "Династияның сүйегі") да ұқсас лақаптар берілді. Буйидтердің отбасылық жүйесіне сәйкес, лақап Мүғизз әл-Даулаға емес, ең үлкен ағасы Имад әл-Даулаға берілді, ол Буйид әмірінің басшысы еді. Әл-Мустакфи енді Буйидтердің бақылауында болғандықтан, Хамданидтер оны халифа ретінде тануын тоқтатып, бұрынғы халифа әл-Муттақиға адалдықтарын жариялады. Әл-Мустакфи өзі Мүғизз әл-Даулаға қарсы Буйидтердің кейбір дайламит офицерлерімен сөз байласыпты. Соның салдарынан ол Мүғизз әл-Дауланың бұйрығымен 29 қаңтарда (немесе басқа деректер бойынша 9 наурызда) тақтан алынды. Әл-Мустакфинің тақтан түсуіне келтірілген себеп, көбінесе, сылтау ғана болды; тарихшы Гарольд Боуэн бұл әрекетті «саяси қажеттілік» деп атады, сонымен қатар бұл өте символдық болды, биліктің қазір қайда екенін анық көрсетті. Буйидтер мен олардың жақтастары шииттік көзқарастарды ұстанғанмен, Мүғизз әл-Даула шииттік халифаны (немесе исмаилиттердің фатимид халифаларын) тағайындау қаупіне бармады, себебі оның әскері оған емес, халифаға бағынуы мүмкін еді. Оның орнына ол жасырынған әл-Фадлды әл-Мути деген атпен халифатқа көтерді. Жаңа халифаның нақты билігі болмағандықтан, ол Буйид режимін заңдыландыратын қуыршақ билеушіге айналды. 946 жылғы жазда бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін Хамданидтер әл-Мутиді халифа ретінде мойындады, бірақ шығыста Саманидтер әл-Мустакфиді 955 жылға дейін халифа ретінде мойындауын жалғастырды. Әл-Мустакфи соқырланды, бұл әл-Мути бастаған кек алу әрекеті болды, және ол өмірінің соңына дейін халифа сарайында тұтқын ретінде өтті, ол 949 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. Әл-Мутиден халифалықты қайтарып алуға әл-Муқтафи ұрпақтарының бірнеше әрекеттері жасалды, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Әл-Мустакфидің немересі Әбу'л Наср Исхақ 960 жылы Әзербайжанда көтеріліс ұйымдастыруға тырысты, «Алладан қолдау іздеуші» деген мағынада әл-Мустажир би'лла халифалық лақабын алды, бірақ жергілікті Мұсафирид билеушілері тарапынан жеңіліске ұшырады. 967 жылы Мүғизз әл-Дауланың қайтысынан кейін әл-Мустакфидің ұлы және мұрагері Әбу'л Хасан Мұхаммед Иракқа келіп, өзінің кім екенін жасырып, Махди екенін мәлімдеп, көптеген жақтастар жинады, бірақ ақырында оны тауып тұтқынға алды. Ол қашуға үлкергенімен, таққа отыру үміті ешқашан іске аспады. Бұл әл-Мустакфи әулетінің халифалық талаптарының соңына сызық салды.