Кіріспе
Бағдадтағы Аббасид халифасы (946–974 жж.) Абу әл-Қасим әл-Фадл ибн әл-Муқтадир (أبو القاسم الفضل بن المقتدر; 913/14 – қыркүйек/қазан 974), «әл-Мутиʿ ли ʾllāh» (المطيع لله) патшалық атымен әйгілі, 946 жылдан 974 жылға дейін Бағдадтағы Аббасид халифасы болды және Буйид әмірлерінің бақылауында билік жүргізді. Әл-Мутидің билеуі Аббасид халифатының билік пен мәртебесінің төмендеген кезеңін білдірді. Алдыңғы онжылдықтарда халифалардың дүниелік билігі Иракпен шектелді, тіпті онда да ықпалды әскербасылар оны шектеді. Буйидтердің Бағдадты басып алуымен ол толығымен жойылды. Әл-Мути Буйидтердің таққа отырғызғандығы сондықтан, Ирактағы сот және діни қызметтерге қатысты белгілі бір өкілеттіктермен бірге, тек резеңке мөр сияқты ғана саналды. Оның бағыныштылығы мен әлсіздігі халифалық институттың тұрақтылығын қалпына келтіруге көмектесті. Өмір бойы қысқа ғана болған және зорлықпен құлатылған алдыңғы халифалардан өзгеше, әл-Мути ұзақ және салыстырмалы түрде тыныш билік құрды және тақты ұлы әл-Таиʿге табыстады. Әл-Мутидің мұсылман әлемінің номиналды басшысы ретіндегі беделі оның билеу кезеңінде күрт төмендеді. Буйидтердің аймақтық қарсыластары әл-Мутидің халифалығын мойындауды кешіктірді, оны тек Буйидтердің құрылығы деп қарады. Византияның шабуылына тиімді жауап бере алмауы оның абыройын түсірді. Ең маңыздысы, Шиа үкіметтерінің Таяу Шығыста көтерілуі Сүнни және Аббасидтердің үстемдігіне тікелей қарсы келді. Буйидтердің өзі Шиалар болғанымен, олар Аббасид халифатын пайдалы себептермен сақтап қалды. Батысқа қарай кеңейген Фатимид халифаты Аббасидтерге тікелей идеологиялық және саяси қарсылық көрсетті. Әл-Мути билеген кезеңде Фатимидтер Мысырды жаулап алды және Левантқа қарай кеңейе бастады, соның салдарынан Бағдадтың өзіне қауіп туды.
Abū ʾl Qāsim al Faḍl ibn al Muqtadir (أبو القاسم الفضل بن المقتدر; 913/14 – September/October 974), better known by his regnal name of al Mutīʿ li ʾllāh (المطيع لله), was the Abbasid caliph in Baghdad from 946 to 974, ruling under the tutelage of the Buyid emirs. Al Muti's reign represented the nadir of the Abbasid caliphate's power and authority. In previous decades, the secular authority of the caliphs had shrunk to Iraq, and even there had been curtailed by powerful warlords; with the Buyid conquest of Baghdad, it was now abolished entirely. Al Muti' was raised to the throne by the Buyids and was effectively reduced to a rubber stamp figurehead, albeit with some vestiges of authority over judicial and religious appointments in Iraq. The very fact of his subordination and powerlessness helped restore some stability to the caliphal institution: in stark contrast to his short lived and violently deposed predecessors, al Muti' enjoyed a long and relatively unchallenged tenure, and was able to hand over the throne to his son al Ta'i'. Al Muti's prestige as the nominal leader of the Muslim world sharply declined during his tenure. Regional rivals to the Buyids delayed their recognition of al Muti's caliphate, seeing in him only a Buyid puppet, and his inability to respond effectively to Byzantine advances tarnished his reputation. More importantly, the rise of Shi'a regimes across the Middle East directly challenged Sunni and Abbasid predominance. The Buyids themselves were Shi'a, but they retained the Abbasid caliphate out of expedience. Further west, the expanding Fatimid Caliphate posed a direct ideological and political challenge to the Abbasids. During al Muti's reign, the Fatimids conquered Egypt and started to expand into the Levant, threatening Baghdad itself.
Ерте өмір
Болашақ әл-Мути 913/14 жылы Бағдадта әл-Фадл деген атпен, Аббасид халифасы әл-Муктадирдің және славяндық қызметшісі Машаланың ұлы болып дүниеге келді. Ол халифалар әл-Ради және әл-Муттақидің ағасы болды. Әл-Муктадирдің билігі фракциялық таластар, қарматтардың шабуылдары, экономикалық құлдырау және кіріс жетіспеушілігімен сипатталды, бұл әскери тәртіпсіздікке алып келді және 932 жылы халифтің қазасына соқты. Әл-Ради мен әл-Муттақи билік еткен кезеңде Аббасид орталық үкіметі провинцияларды аймақтық әскери күштердің бақылауынан шығарды. Тіпті Аббасидтердің Ирактағы астаналық аймағында да әскери күштер халифаларды нақты биліктен айырды және Бағдадтағы Аббасид үкімет аппаратын бақылау үшін, сондай-ақ (бас қолбасшы) атағы үшін бір-бірімен күресті, бұл оларға өздерінің наразы әскерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік беретін еді. Ал-Муттақинің өзі Байжамның тағына отырғызғанымен, өзінің кеңсесінің тәуелсіздігі мен билігін қайтару үшін аймақтық соғыс басшыларын, әсіресе Мосулдың Хамданидтерін пайдалануға тырысты. Бұл әрекеттер сәтсіз аяқталып, 944 жылдың қыркүйегінде Тузунның қолынан көзін жоюмен аяқталды. Әл-Муктадирдің қалған ұлдарының басшысы және бұрынғы екі халифаның ағасы ретінде әл-Фадл таққа ең лайықты үміткер болды. Бірақ Тузун халифа әл-Муқтафидің ұлы әл-Мустафиді таңдады. Ортағасырлық деректерде әл-Мустафи мен әл-Фадл бір-бірін жек көретіні және жас ханзадалар кезінде Тахирид сарайында да дауласып отырғаны айтылады. Олар екі бәсекелес әулеттің мүшелері ғана емес, сонымен қатар мінездері де түбегейлі түрде өзгеше болды: әл-Фадл, әкесі сияқты, дінге берілгендігімен танымал болса, ал әл-Мустафи кедей қалалық топтардан құралған жасақтарымен байланысы үшін діншілдерді ренжітті, оларды тәртіпсіздік тудырушылар деп айыптады және суфилер сияқты әртүрлі және сектанттық топтармен байланысы үшін күдік тудырды, сондай-ақ "әдепсіз" ойындарға қатысты. Әл-Мустафи таққа отырғаннан кейін, ол әл-Мутиді ұстау үшін өзінің адамдарын жіберді, бірақ ол одан бұрын жасырынғандықтан, халифа оның үйін қиратумен ғана қанағаттанды. Бұл бекергі әрекет әл-Фадлды қанаушы қарсылас ретінде көрсетті; осы жаңалықты естігенде, тәжірибелі уәзір Әли ибн Иса: "Бүгін ол [әл-Фадл] тақтың мұрагері ретінде мойындалды" деді.
Таққа отыр .
945 жылдың желтоқсан айында Буйид билеушісі Муизз әл-Дауланың дайламит әскерлері Бағдадты басып алды. Муизз әл-Даула Аббасид халифасының іс жүзіндегі "қорғаушысы" болды, бірақ атағы оның үлкен ағасы Имад әл-Даулаға берілді, ол бас Буйид әмірі саналды. 946 жылдың 29 қаңтарында (немесе 9 наурызда, басқа мәліметтер бойынша) әл-Мустакфи тақтан түсірілді, сол күні Муизз әл-Даула әл-Фадлды халифатқа көтерді. Әл-Мутидің күтпеген оралуы және таққа отыруы замандастарына таңғалыс тудырды, содан кейін ол әл-Муктафи билікке келген сәттен бастап Буйидтермен құпия келісімде болды деген әңгімелер тарады. Ортағасырлық дереккөздер бұл өзгерісті діни тұрғыдан ақтауға тырысты. Буйидтер мен олардың жақтастары шиалыққа жақын болды, кейіннен екі тарихшы – Мұхаммед ибн Абд әл-Малик әл-Хамадани (1127 жылы қайтыс болды) және Ибн әл-Атир (1233 жылы қайтыс болды) Муизз әл-Даула Аббасидтерді бірден құлатып, Бағдад тағына Әлидті орнатуды ойлағанын, бірақ оның хатшысы Әбу Жафар әл-Саймари оны тоқтатып, шиа халиф пен өзі арасындағы қақтығыста дайламит әскерлері соңғысына жақтасатынын ескерткенін айтты. Бұл анық түрде кейінірек қосылған анахронизм, ал тарихшы Джон Донохью әл-Мустакфинің тақтан түсірілуінде діни себептердің болмауын мәлімдейді. Басқа тарихшылар халифаның Хамданидтермен жасаған сыбырласуы немесе әл-Фадлдың жасырынып, Буйид билеушісін өзінің туысына қарсы қоздыруы сияқты басқа да себептерді келтіреді, бірақ басты себеп, әлдеқанда Муизз әл-Даула сыртқы қолдау көздері жоқ, толық бақылаудағы халифті қалағанын болды. Тақтан түсірілген әл-Мустакфиге әл-Мутидің бұйрығымен көздері жойылды, және ол өмірінің соңына дейін халифа сарайында тұтқын ретінде өмір сүрді, ол 949 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды.
Буйидтермен қарым-қатынасы
Әл-Мути әлсіз тұлға болды, барлық ниеттер мен мақсаттар үшін Ирактың Буйид билеушісінің қуыршақ билеушісі, алдымен Муизз әл-Даула, содан кейін оның ұлы Изз әл-Даула. Нақты билігі болмағандықтан, әл-Мутидің өзі билік еткен кезеңінің жылнамаларында елеулі орын алады. Орта ғасыр тарихшылары оның билігін жалпы алғанда Аббасид халифатының ең төменгі деңгейі деп санайды, бұл пікірді қазіргі ғалымдар да бөліседі. Теориялық тұрғыдан алғанда, Буйидтер және олардың Ирактағы барлық лауазымды адамдары Аббасид халифасының атынан әрекет етуді жалғастырды, және барлық тағайындаулар мен заң актілері оның атынан жасалды. Ал, іс жүзінде әл-Мути' кез келген маңызды биліктен айырылды. Ол халифалық сарайларда жайлы әрі қауіпсіз өмір сүруге мүмкіндік алу үшін, мұсылман әлемінің көзінде Буйидтер режимін заңдылыққа ие етті. Халифатты жою немесе Алидті халифа етіп тағайындау нұсқалары, егер олар шынымен көңіл көтеретін болса, тез қабылданады: мұндай әрекет кеңінен қарсылыққа әкелуі мүмкін, басқа бір сунни халифаты басқа жерде оңай құрылуы мүмкін, бірақ Буйидтер бақылауындағы мойынсұнғыш халифа сунниттер көпшілігінің жаңа режимге мойынсұнуын сақтауға көмектеседі, сондай-ақ Буйидтерге басқа мұсылман княздерімен қарым-қатынаста өзінің символикалық салмағын береді. Сонымен қатар, лайықты Алид кандидаттары жетіспейді: Буйид домендеріндегі шииттердің негізгі желісін білдіретін он екі шииттің соңғы имамы жетпіс жыл бұрын жасырындыққа түсті деп саналды, ал Зайди ілімі бойынша, егер олар заңды болса, имамдар билікті өздері қолға алуы керек еді. Буйидтер өздерін дәстүрлі Аббасид жүйесіне тез кіріктірді және халифаның құрметті атақтар мен губернаторлық дипломдар түрінде немесе келісімдерге қол қою арқылы берген заңдылығын ынтамен іздеді. Сонымен қатар, әл-Мути' жалақылы мемлекеттік қызметкерге айналдырылды, ал оның жауапкершілігі сот жүйесіне, діни мекемелерге және кеңінен Аббасид тайпасының мүшелерінің істеріне бақылау жасауға қысқартылды. Халифаның бас хатшысы бұдан былай "визир" деп аталмайды, тек "хатшы" деп аталады, ал оның рөлі халифаның мүлкін басқаратын бөлімнің басқаруымен, халифаның атынан атақтар мен лауазымдар мен куәліктер берумен, судьялар мен қазылар алқасын тағайындаумен шектелді. Шын мәнінде, сот тағайындаулары да Буйид әмірінің қарамағында болды, бірақ кем дегенде Бағдадтың басшысы сияқты жоғары лауазымды адамдар үшін халифа өз келісімін, құрметті киімін және қажетті дипломды береді деп күтілді. Бір ғана ерекше жағдаймен әл-Мути әмірдің тапсырмасын орындады. Буйидтер халифаны, әсіресе Хамданидтермен мерзімді қақтығыстар кезінде, әл-Муттақи сияқты оларға қарсы шығуға тырыспауы мүмкін деп мұқият бақылады. 946 жылы жазғы шайқастар кезінде Хамданидтер Шығыс Бағдадты қысқа уақытқа басып алған кезде, ол Бағдадтың батысындағы шіркеуде үй қамауында ұсталды және ол Буйидтерге адалдық ант бергенге дейін босатылмады. Мүғізз әл-Даула Бағдадтан оңтүстікке қарсы көтерілісшілерге қарсы жорық жүргізген сайын, әл-Мути бағдадтық билеушіге еріп жүруге мәжбүр болды, әйтпесе ол солтүстікке Хамданидтерге қарай кетеді. Ал, керісінше, Буйидтар солтүстіктегі Хамданидтерге қарсы жорыққа аттанғанда, әл-Мути Бағдадта қалды. 948/49 жылдары Мүғізз әл-Дауланың қайын інісі Испахдост әл-Мутимен (немесе аты аталмаған Алидпен) сөз байласты деген күдікпен тұтқындалды. Билікті қолға алғаннан кейін Мүғізз әл-Доула бұрынғы халифалық тақтың иеліктерін армияны ұстау үшін бөлді, ал әл-Мути күн сайынғы жалақысы 2000 күміс дирхаммен қанағаттандыруға мәжбүр болды. Басра Бариди отбасынан алынады, оған үлкен мүлік беріледі, оның табысы жылына 200 000 алтын динарға дейін көтеріледі. Ирактың жалпы құлдырауы кейіннен оның табысын бастапқы құнының төрттен үш бөлігіне дейін азайтса да, бұл халифаға мұқтаж Аббасид тайпасының мүшелерін қаржылай қолдау және Қағбаға бай сыйлықтар беруге мүмкіндік берді. Келесі қақпақтар қаланың сарай аумағында бірнеше павильон салуға жеткілікті болды: Тың иті сарайы, Сегізбұрыш үйі және Площадь үйі. Халифа мен Буйидтер арасындағы қиын-қыстау қарым-қатынас біртіндеп тұрақты және тыныш сипатқа ие болды: Буйидтер кем дегенде халифаның қалған міндеттерін ресми түрде құрметтеді, ал әл-Мути оның бағынышты рөлін қабылдады, іс-әрекет еркіндігін қайтарып алды және Мүғізз әл-Дауламен достық қарым-қатынасты сақтады. 955/56 жылдары Мүғізз әл-Даула тіпті өзінің 13 жасар ұлын, болашақ Изз әл-Дауланы халифаның жеке бөлмесінің бастығы етіп тағайындады. Халифа мен Буйидтер арасындағы жақсы қарым-қатынасқа ең елеулі ерекшелік – 961 мен 963 жылдар арасында Абдалла ибн Әби әл-Шауарибке Бағдадтың басшысы лауазымын жалға беруға тырысқандары болды, оның құны жылына 200 000 дирхамды құрады. Бұл суннит және шиит ғалымдары заңсыз деп қарсы шықты, және әл-Мути осы кезеңде Мүғізз әл-Даула жасаған тағайындауларға қол қоюдан бас тартты. Бұл сонымен қатар әл-Мутидің діни немесе сот саласындағы қызметіне қатысты көздердегі жалғыз сілтеме болып табылады; әйтпесе оның билігі туралы ештеңе айтылмайды. Осы бағынудың оң жағы – тұрақтылық болды. Денесі нашар болғанына қарамастан, әл-Мути 29 хижри жыл және төрт ай халифа болып биледі, бұл оның өмір бойы қысқа ғұмырлы болып өткен алдыңғыларынан өте өзгеше, және олар сияқты халифатқа қарсы көптеген қарсыластармен күресуге тура келмеді. 960 жылы әл-Муқтафидің немересі Арменияда көтеріліс жасап, әл-Мустажир Биллаһ ретінде халифалыққа талапкер болды, бірақ жергілікті Салларид билеушілері тарапынан жеңіліске ұшырады. 968 жылы, Мысырдағы Икшидид сарайына қашқан әл-Мустакфидің ұлы Әбу'л Хасан Мұхаммед, өзінің кім екенін жасырып, Иракта Махди (Ислам мессиясы) ретінде үлкен қолдауға ие болды. Оның ісіне басшылық еткендердің бірі – түркі Субүктэгин әл-Ажам, Буйид қолбасшысы, оған қорғау берді және оның аты ашылғанша оның атынан төңкеріс жасауға дайындалып жатты, содан кейін ол әл-Мутиге тапсырылды. Халифа оны тым қатты жазаламады, тек оның мұрагерлікке құқығын жоятын мұрынды кесіп тастады; Әбу'л Хасан Мұхаммед ақыры қашуға ұлысқанмен, таққа отыру үміті ешқашан іске аспады, ал халифалық мұрасы одан бері әл-Муқтадир ұрпақтарымен бекітілді.
The troubled relations between the caliph and the Buyids gradually assumed a more regular and tranquil character: the Buyids at least formally respected the caliph's remaining responsibilities, and al Muti' apparently accepted his subservient role, regained some freedom of action, and maintained cordial relations with Mu'izz al Dawla. In 955/56, Mu'izz al Dawla even appointed his 13 year old son, the future Izz al Dawla, as the caliph's chamberlain. The most notable exception to the good relationship between the caliph and the was the latter's attempt to rent out the appointment of chief of Baghdad to Abdallah ibn Abi al Shawarib for 200,000 dirhams per year between 961 and 963. This was opposed by both Sunni and Shi'a scholars as illegal, and al Muti' refused to sign the appointments made by Mu'izz al Dawla during this period. This is also almost the only reference in the sources to al Muti's activity in the religious or judicial sphere; otherwise his reign is passed over in silence. A positive corollary of this subservience was stability. Although of a sickly disposition, al Muti' reigned as caliph for 29 Hijri years and four months, in stark contrast to his short lived predecessors, and unlike them had to contend with remarkably few rival pretenders to the caliphate. A grandson of al Muktafi rebelled in Armenia in 960 and claimed the caliphate as al Mustajir Billah before being defeated by the local Sallarid rulers. In 968, Abu'l Hasan Muhammad, a son of al Mustakfi, who had fled to the Ikhshidid court in Egypt, gained considerable support in Iraq by hiding his identity and posing as the Mahdi (the Islamic messiah). The leading convert to his cause was a Buyid commander, the Turk Sübüktegin al Ajami, who gave him protection and was preparing to mount a coup in his name, before his identity was uncovered and he was handed over to al Muti'. The caliph did not severely punish him, other than ordering his nose cut off, thereby disqualifying him from the succession; although Abu'l Hasan Muhammad eventually managed to escape, his hopes of seizing the throne were never realized, and the caliphal succession henceforth firmly remained with the line of al Muqtadir.
Шииттер мен Византияның қарсылықтары
Буйидтер билеуінің шегінен тыс, Аббасид халифасының мұсылман әлеміндегі беделі төмендеді. 955 жылы буидтермен бейбіт келісімге келгенге дейін Хурасандық Саманидтер оның халифалығын мойындаудан бас тартты, ал батыста бәсекелес Исмаили шииттерінің Фатимид халифаты күшейе берді, 969 жылы Мысырды жаулап алып, Левантқа қарай кеңейе бастады. Бағдадта да буидтердің шииттерге деген ықыласы шииттердің, сандық тұрғыдан аз болғанымен, ықпалын арттырды. Қалаға шииттік амалдар енгізілді, мысалы, Омейя халифасы Муавияны айыптау рәсімі немесе 963 жылдан бері куәлік етілген Гадир Хумм мейрамын тойлау. Әлидтер жыл сайынғы хаж керуендеріне жетекшілік етті, ал осы кезеңде сүнни және шиит жақтастары арасындағы көшедегі қақтығыстар тіркелді. Сонымен қатар, әл-Мути, әл-Хасан әл-Асам басқаратын қарматтар мен Мосулдың Хамданид билеушісі Әбу Тағлибті, буидтердің қолдауымен, Фатимидтерге қарсы коалиция құруда делдалдық рөл атқарды. Бұл коалиция Фатимидтердің Левантқа қарай кеңеюін 973/74 жылға дейін тоқтата алды. Осы процесте қарматтар әл-Мутидің билігін өздерінің монеталарында мойындап, Фатимидтерді жалғаншылар деп айыптады. 951 жылы қарматтар Қара тасты Меккедегі Каабаға қайтарды, оны 930 жылы алып кеткен еді, және әл-Мути оларға Тастың құны ретінде 30 000 алтын динар төлеген деген әңгіме бар. Қауіптің тағы бір көзі – Жоғарғы Месопотамия мен Солтүстік Сириядағы Хамданидтерге қарсы византиялықтардың шабуылы болды. 960 жылдары византиялықтар Тавр тауларындағы ғасырлар бойғы шекараны бұзып, Киликия мен Антиохияны басып алды, нәтижесінде Хамданидтердің Әлеппо әмірлігі салық төлейтін вассалға айналды. 972 жылы византиялық шабуылдар Нисибис, Амида және Эдессаға жетті. Бұл қалалардан мұсылман қашқындары Бағдадқа ағылып келіп, қорғау сұрады. Изз әл-Даула көмектесуге дайын болмады және көмектесе алмады, себебі джихад әлі де халифаның міндеті болғандықтан, оларды әл-Мутиге бағыттады. Әскери немесе қаржылық ресурстары жоқ әл-Мути оларға көмектесе алмады, сондықтан оның беделі төмендеді; Кархтың шииттік ауданы көтерілістерге толы болып, өртке түсті. Изз әл-Даула бұл мүмкіндікті пайдаланып, әл-Мутиден құнды заттарын сатуға және 400 000 дирхам беруге мәжбүр етті, бұл ақша византиялықтарға қарсы әскерлерді жалдауға жұмсалатынын айтты. Әл-Мути көп рет сілтеме жасалған хатында наразылық білдірді, бірақ бас тартуға болмады; ақшаны көп ұзамай ысырапқор буид билеушісі ысырап етті. Бұл әрекет Изз әл-Даула үшін қымбатқа түсетін саяси қателік болды, ол Бағдадтағы сүнниттердің ықыласын одан әрі жоғалтты, онда оның билігі одан да нашарлады.
Абдикация және өлім
Жылдар өте келе, Изз әл-Даула түркі сарбаздарын, олардың қолбасшысы Сабуктакинге қарсы одан сайын ажыратылып, бұл оған жасалған сәтсіз қастандық әрекетімен аяқталды. 972 жылы Бағдадтағы көтерілістерді басу арқылы түріктер Бағдадтағы сүнни халқының қолдауын алды. Осының нәтижесінде, 1 тамыз 974 жылы Сабуктакин Изз әл-Дауладан Бағдадты тартып алды. Төңкеріс болған кезде әл-Мути Буйи әулетінің мүшелерімен бірге Бағдадтан шығып кетті, бірақ Сабуктакин оны кері қайтарып, сарайына қамады. 970 жылы инсульттан соң оң жағы парализге ұшыраған және қарт жасында, әл-Мути денсаулығының нашарлығын сылтау етіп, 5 тамызда тақтан бас тарды, оның орнына ұлы Абдул Карим, әл-Таи, келді. Бұл 902 жылғы әл-Мұқтафиден бері халифат тағында әкесінен ұлына ауысқан алғашқы жағдай болды. Сабуктакин өзін жаңа халифа етіп тағайындады және әл-Мути мен әл-Таимен бірге Буйилерге қарсы жорыққа шықты. Әл-Мути 974 жылғы 12 қазанда Дейр әл-Акулда қайтыс болды. Ол Бағдадтың әл-Русафа ауданындағы анасы Шағабтың мазарында жерленді, оның інісі әл-Ради де сол жерде жерленген еді.