Кіріспе
Бағдадтағы Аббасид халифасы (974–991 жж.) Әбу Бәкр ʿАбд әл-Карим ибн әл-Фадл (أبو بكر عبد الكريم بن الفضل; 932 – 3 тамыз 1003), «әл-Тāʾiʿ лиʾllāh/biʾllāh» (الطائع لله\بالله) патшалық атымен көбірек танымал, 974 жылдан 991 жылы тақтан алынғанға дейін Бағдадтың Аббасид халифасы болды. Ол Иракты шииттік Буйид әулеті билеген кезеңде билік құрды, сондықтан көбінесе Буйид әмірлерінің ықпалындағы билігі жоқ тұлға деп есептеледі. Оның билік ету мерзімі бәсекелес Буйид билеушілері арасындағы тартыс және Бағдадтың жиі қолдан-қолға өтуімен де ерекшеленді: әл-Тāʾiʿді көтерілісшіл түрік генералы Сабуктакин таққа отырғызды, ол әл-Тāʾiʿдың әкесі әл-Мутиді құлатқан еді. Мұндай қақтығыстар кезінде әл-Тāʾiʿ белгілі бір саяси тәуелсіздікке қол жеткізді, бірақ күшті билеушілер кезінде ол ығыстырылып, эмирлер Иzz әл-Даула мен Адуд әл-Дауланың қыздарына үйленуге мәжбүр болды. Әл-Тāʾiʿтың мәртебесі әсіресе Адуд әл-Даула тұсында төмендеді, ол заңдылық үшін исламға дейінгі парсы үлгілеріне жүгінді және Иракты Фарстан басқарылатын қарапайым провинция деңгейіне түсірді. Әл-Тāʾiʿ 991 жылдың 22 қарашасында Баха әл-Дауламен құлатты, оның орнына туысы әл-Қадир келді. Ол 1003 жылы қайтыс болғанға дейін қалған өмірін халифа сарайында тұрып өткізді.
Abu Bakr ʿAbd al Karīm ibn al Faḍl (أبو بكر عبد الكريم بن الفضل; 932 – 3 August 1003), better known by his regnal name al Ṭāʾiʿ liʾllāh/biʾllāh (الطائع لله\بالله), was the Abbasid caliph of Baghdad from 974 to his deposition in 991. He was in office during the domination of Iraq by the Shi'a Buyid dynasty, and as a result is generally considered a powerless figurehead under the thumb of the Buyid emirs. His tenure was also marked by strife between rival Buyid rulers and the frequent change of hands of Baghdad: al Ta'i' himself was raised to the throne by a rebel Turkic general, Sabuktakin, who deposed al Ta'i's father, al Muti'. During periods of such strife, al Ta'i' was able to exert some measure of political independence, but under stronger rulers he was sidelined, and was obliged to marry the daughters of the emirs Izz al Dawla and Adud al Dawla. Al Ta'i's status suffered under Adud al Dawla in particular, who turned to pre Islamic Persian models for legitimacy, and relegated Iraq to the status of a simple province ruled from Fars. Al Ta'i' was deposed on 22 November 991 by Baha al Dawla, and replaced with his cousin, al Qadir. He spent the rest of his days, until his death in 1003, confined to the caliphal palace.
Туған жері және ерте өмір
Абдул-Кәрим, болашақ әл-Тайи, 929 жылы Бағдадта халифа әл-Муктадирдің ұлы, Аббасид ханзадасы әл-Фадльдің ұлы ретінде, грек тегіндес Утб есімді бір әйелден дүниеге келді. Ересек шағында әл-Тайидің бетіне шешек іздері қалған, және оның ірі мұрыны замандастарының сатирасына ұшыраған. Оның әкесі 946 жылы Бағдадты Буйидтер әулеті басып алғаннан кейін халифа әл-Мути ретінде таққа отырды. Буйидтер өздері шииттік сенімді ұстанғанмен, саяси ыңғайлылық үшін Аббасид халифаларын сақтап қалды, оларға басқа мұсылман билеушілерінің алдында заңдылық беруді көздеді. Бірақ іс жүзінде әл-Мути' Иракты билейтін Буйид әмірінің құлындай болды. Осы бағыныштылықтың жағымды жағы – халифалық таққа тұрақтылық әкелді: әл-Мути 29 Хижри жыл және төрт ай бойы халифа ретінде билік етті, бұл оның өмірден ерте кеткен ізашарларынан өзгеше, және олар сияқты көптеген халифат талапкерлерімен күресуге тура келмеді.
Таққа отыр .
1 тамыз 974 жылы түркі генералы Сабуктакин Буйид билеушісі Изз әл-Дауладан Бағдадты тартып алды. Төңкеріс болған кезде әл-Мути Бағдадтан Буйид руының қуылған мүшелерімен бірге қашқанмен, Сабуктакин оны кері қайтарып, сарайына қамады. Әл-Мути денсаулығын себеп етіп, тақтан бас тарды, ал оның үлкен ұлы Әбу Бакр Абд әл-Карим 974 жылдың 5 тамызында (хижраның 363 жылы, 13 зуль-қада) әл-Таи’лилла халифа ретінде тағайындалды. Бұл 902 жылдан бері халифат тарихында әкесінен ұлына мұрагерлік болып табылатын алғашқы жағдай еді. Әкесі сияқты, әл-Таи’ді ортағасырлық және қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі әлсіз, ықпалсыз тұлға деп санайды, ол тек тағайындамалар мен ресми хаттарға қолы қоюмен шектеліп, нақты билік басқалардың қолында болды. Ол өз заманындағы көптеген діни дау-дамайстарға қатыспады, оның іс-әрекеттері туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол жиі Қадимейн мешітінде жұма намазын оқыған және халифа сарайының кешеніндегі маңызды қақпалардың бірі – Баб әл-Хассаны қайта салған. Дегенмен, тарихшы Хериберт Бусс әл-Таи’дің Бағдадтағы алты билік алмасуына байланысты он алты жыл бойы өте қиын жағдайда лауазымын сақтап қалғанын, оның саяси көрегендігі мен икемділігін атап көрсетеді. Жаңа халифа Сабуктакинды бас әмір (амир әл-умара) етіп тағайындап, оған Насыр әл-Даула деген құрметті лақап берді. Көп ұзамай Сабуктакин, әл-Таи’ мен әл-Мутимен бірге Васитке жорыққа шықты, онда Фарс билеушісі Адуд әл-Даула мен оның туысы Изз әл-Даула басқаратын Буйид әскері жиналған еді. Сабуктакин жол жүрісінде қайтыс болды, оның орнына басқа түркі ғұламы Алптакин келді. 975 жылдың қаңтарында түріктер Дияла өзенінің жанында жеңіліске ұшырап, Сирияға қашуға мәжбүр болды, ал Буйидтер Бағдадқа кірді. Әл-Таи’дің түркілермен арақатынасы белгісіз. Ол Изз әл-Даулаға губернатор ретіндегі қателіктері мен кемшіліктері үшін айыптаған хаттар жіберген, бірақ кейіннен оларды қарғап, олармен ынғаи суреттегенін мойындады (тақия). Сондықтан тарихшы Джон Донохью «халифаттың түркі бүлікшілерінің билігінде алты ай бойы тәуелсіздікке ие болғанын» жазса, Хериберт Бусс халифті түріктердің дерлік тұтқыны деп сипаттайды. Дегенмен, әл-Таи’ Буйидтердің таластары мен олардың заңдылыққа деген қажеттілігін пайдаланып, қызметін қалпына келтіре алды: Бағдадта Адуд әл-Даула өзінің ағасын құлатып, қаланың билігін өз қолына алды. Тикриттен шыққан әл-Таи’ Бағдадқа оралды, онда Адуд әл-Даула оны құрметпен қарсы алып, оның иеліктерін қайтарды, олар, әрине, тәркіленген (кім тәркілегені белгісіз, бірақ бұл Изз әл-Даула болған болуы мүмкін). Ол әл-Таи’мен әмірлікке ресми келісім жасасу мәселесі бойынша кеңескен деген мәліметтер бар, және оның есімі Ізз әл-Дауладан бұрын жұма намазында айтылды. Адуд әл-Даула әкесі, аға Буйид әмірі Рукн әл-Дауланың қысымына көніп, Иракты Изз әл-Даула басқаратын жеке әмірлік ретінде қалдыруға мәжбүр болды.
while Heribert Busse writes of the caliph as being virtually the prisoner of the Turks. At any rate, al Ta'i' was soon able to recover his position at least somewhat, making use of the Buyids' quarrels and their need for legitimacy: in Baghdad, Adud al Dawla deposed his cousin and assumed rule of the city. Leaving Tikrit, al Ta'i' returned to Baghdad, where Adud al Dawla received him with respect and restored to him his domains, that had apparently been confiscated (it is unclear by whom, likely by Izz al Dawla). There are indications that he consulted with al Ta'i' for a formal investment as emir, and his name was included in the Friday prayer before that of Izz al Dawla. In the event, Adud al Dawla bowed to pressure by his father, the senior Buyid emir Rukn al Dawla, to withdraw and allow Iraq to remain a separate emirate under Izz al Dawla.
Изз әл-Дауланың тұсында
Адуд әл-Даула кеткеннен кейін, Изз әл-Даула өзінің билігін нығайтуға және өзінің туысының гегемониялық амбицияларына қарсы одақтастар жинауға тырысты. Бұл әрекет әл-Тайдың мүддесіне де сай келіп, халифаның аймақтық билеушілерге «әл-Даула» қосымшасы бар бірнеше құрметті атақтар беруімен, сондай-ақ Изз әл-Дауланың уәзірі Ибн Бақияға да қатысты. 976 жылдың қыркүйегінде Рұқн әл-Даула қайтыс болғанда, Адуд әл-Даула Буйидтер мемлекетінің шығыс бөлігін басып алды, ал Ирактағы Изз әл-Даула өзін де-факто тәуелсіз деп жариялады. Әл-Тай екі туыс арасындағы араздықты күшейту мүмкіндігін пайдаланып, амбициялы Изз әл-Даулаға Адуд әл-Дауламен теңестіретін жоғары дәрежелер берді: Ибн Бақия Изз әл-Даула мен халифаның бірлескен уәзірі болып тағайындалды, Изз әл-Дауланың атақтары кеңейтілді, соңында халифаның өзі Буйид әмірінің қызына үйленді. Рұқн әл-Дауланың мұрагері ретіндегі билігіне наразылық білдіріп, Адуд әл-Даула туысына қарсы қимыл жасады. Өзінің тәуелсіздігін көрсету үшін белгілі бір уақыт күткеннен кейін, әл-Тай Хузистан аймағындағы Изз әл-Дауланың лагеріне қосылып, Адуд әл-Даулаға бейбітшілік туралы хат жіберді. Осы ұсыныс қабылданбағаннан кейін, Адуд әл-Даула туысына қарсы жорыққа шықты, өзінің тәуелсіздігін символдық түрде бекітіп, халифа лагерден шығып Бағдатқа қайтып оралды. Адуд әл-Даула 977 жылдың шілде айында Изз әл-Дауланы жеңіп, 23 желтоқсанда Бағдатқа кірді.
Адуд әл-Дауланың тұсында
Ресми салтанатта Әдүд әл-Даула әл-Тайиден әмір әл-умара мәртебесін алды, оған көптеген жаңа құрметтер көрсетілді: оған тәж және қымбат тастармен әшекейленген мойынталдар, «Мұсылман қауымының тәжі» деген құрметті атақ берілді, сондай-ақ өзі мен мұрагері үшін тулар, бұрынғыда тек халифалардың тағайындалған мұрагерлеріне ғана берілетін еді. Әдүд әл-Даула екі ерекше жеңілдік сұрады: халифаның қабылдау залына атпен кіруге рұқсат беру және оның сәжде еткенде бағынуын серіктерінен жасыру үшін перде орнату. Халифа бұл талаптарды қабылдамады, тіпті қабылдау залының алдына тосқауыл қойды, нәтижесінде Буйид билеушісі аттан түсіп, жаяу кіруге мәжбүр болды. Әл-Тайи, алайда, рәсімге ежелгі парсы әдет-ғұрыптарын еске түсіретін кейбір егжей-тегжейлі мәліметтерді қосуға келісті, бұл Буйидтің серіктеріне Әдүд әл-Дауланы халифа патша етіп тағайындағандай көрінді. Әл-Тайи бұл өзгерістердің маңыздылығын білгені белгісіз. Сондай-ақ Әл-Тайи 978 жылдың мамыр айында Самаррада Изз әл-Дауланың күштерінің қалдықтарын жеңген Әдүд әл-Дауланың жорығына қатысты, содан кейін Бағдадқа оралды. Таққа отырғызу рәсімі көрсеткендей, Әдүд әл-Даула және буидтер жалпы, өздерінің беделін нығайту және тәуелсіз заңдылық көзін талап ету үшін исламнан бұрынғы парсы дәстүрлеріне, рәсімдеріне және атақтарына көбірек сүйенді. С.Е. Босворттың айтуынша, Буйид билеушісі «халифат пен монархия арасындағы билікті бөлуді көздеді, бұл ортағасырлық еуропалық шіркеу және империя теорияларына ұқсас», бұл Әл-Тайидің көзқарасына мүлдем жат түсінік. Ирактағы билігін мойындау үшін халифаның наразылығына мойынсұнуға мәжбүр болған Әдүд әл-Даула бастапқыда Әл-Тайиге құрметпен қарады, оған барлық жеңілдіктерін қайтарды және халифа сарайын жаңартуға қаржы бөлді. Бірақ, Изз әл-Даула мен оның Жоғарғы Месопотамиядағы Хамданид одақтастары жеңілгеннен кейін, Әдүд әл-Даула халифаның жақын айналасына қарсы тазалау науқанын бастады, уәзир Ибрахим әл-Сабиді, бас қади Ибн Маъруфты және Бағдад сотының басқа да жоғары лауазымдағы тұлғаларын тұтқындады. Әсіресе Ибн Маъруфты қызметтен босату Буйид билігі кезінде халифаның қалған негізгі құқығын, атап айтқанда Бағдад пен Ирактың бас қадисін тағайындау құқығын бұзды. Ирактың уәзірі мен бас қадиі лауазымдары бос қалдырылды және Буйид астанасы Фарс провинциясының лауазымдарымен ауыстырылды. Осылайша Ирак жаңа императорлық орталықтан басқарылатын Буйид империясының кез келген провинциясына дейін төмендетілді. Әдүд әл-Даула тіпті халифаның соңғы қалған, символдық аспектілерін, атап айтқанда оның атынан лауазымды тұлғалар мен губернаторларды тағайындау құқығын иеленді. 980 жылы шығыс жорықтарынан кейін Бағдадқа оралған Әдүд әл-Дауламен бірге Әл-Тайи жеке өзі Буйид әмірін қалаға кіргізді; бұрын-соңды болмаған оқиға, бірақ Босворттың айтуынша, «халифа өзі қатысып жатқан рәсімнің маңыздылығын түсінбеді». Халифті өзіне жақындату мақсатымен 980 жылдың екінші жартысында Әдүд әл-Даула өзінің қызын Әл-Тайиге үйлендірді. Егер Әдүд әл-Даула, заманауи тарихшы Мискавейдің айтуынша, осы одақтың ұрпақтары Аббасид халифатын Буйид патшалығымен біріктіретін болса, ондай болған жоқ. Әл-Тайи бұл некені ең нашар жағдайда өзіне таңу ретінде, ал ең жақсы жағдайда Буйид әміріне деген құрмет пен қарапайымдық белгісі ретінде қарады және оны аяқтаудан қатаң бас тартты. Бұл Әл-Тайи мен Әдүд әл-Даула арасындағы соңғы жарылысқа әкелді, ол тіпті Иракта да өзінің монеталарына «шаханшах» («Патшалардың патшасы») деген парсы тілінен алынған және мүлдем исламдық емес атақты қосты.
Адуд әл-Дауланың мұрагерлері кезінде
Адуд әл-Даула 983 жылғы 26 наурызда 49 жасында қайтыс болды, өзінен кейін үлкен, бірақ бірікпеген империяны және реттелмеген мұрагерлік мәселесін қалдырды. Бастапқыда Буйид қолбасшылары Адуд әл-Дауланың екінші ұлы Марзубанға, Сасам әл-Даула есімімен адалдық серт берді. Әл-Таи мұрагерлікті мойындап, Самсам әл-Дауланы Шамс әл-Милла титулымен марапаттады. Адуд әл-Дауланың үлкен ұлы Ширдил, Шараф әл-Даула атымен танымал болған, бұған келіспеді және Фарсты басып алып, Самсам әл-Дауланың билігін Иракпен шектеді. Бірақ сонда да ол қарсыластарға тап болды: Жоғарғы Месопотамия курд Бадқа қарады, ал Адуд әл-Дауланың екі кіші ұлы Хузистан мен Басраны иеленді. Буйид империясының шығыс аймақтарында, сол кезде олардың араласқан ағасы Фахр әл-Даула Адуд әл-Дауланың мұрагерлігіне талап қойып, өзі үшін шаханшах атағын жариялады. Буйидтер арасындағы дау-жанжал Әл-Таиге мүмкіндік берді: Адуд әл-Даула қуғынға ұшыратқан шенеуніктер қайта орналастырылды және Ирактың басқа билік етуші провинцияға айналу қаупі сейілді, себебі ол тағы да Буйид әмірлерінің біріне бағынышты дербес саяси бірлікке айналды. Самсам әл-Даула, кемінде ресми түрде, барлық тағайындауларды «Имандылардың басшысының бұйрығымен» жасауға қайта оралды, ал Буйидтердің келіспеушілігі халифаға дауласып жатқан әмірлер арасында төреші ретінде саяси рөл атқаруға мүмкіндік берді. 985 жылы ол Саманидтерге ислам шекараларын қорғау үшін жәрдем берді және Самсам әл-Даула мен Шараф әл-Даула арасында Хузистан мен Басраны басып алғаннан кейін бейбіт келісімге келуге көмектесті. 986 жылғы маусымда жасалған келісімде Шараф әл-Даула бас әмір ретінде мойындалды және оның есімі Бағдадтағы жұма намазында айтылды. Екі тарап та халифаның ресми билігіне бағынды. Бірақ Шараф әл-Даула келісімнен тез бас тартты: Бағдадтағы дайламиттер мен түріктер арасындағы қақтығысты сылтау ретінде пайдаланып, қалаға шабуыл жасады, 987 жылғы қаңтарда ағасын тұтқындап түрмеге қамады және 987 жылғы мамырда халифа оны бас әмір етіп тағайындады. Шараф әл-Дауланың билігі қысқа болды, ол 988 жылғы 7 қыркүйекте Бағдадта қайтыс болды. Оның екі ұлы кәмелетке толмағандықтан, оның орнына кіші інісі Әбу Наср Фирүз, Баха әл-Даула есімімен таққа отырды. Әл-Таи мұрагерлікті мойындап, Баха әл-Даулаға Дия әл-Милла атағын берді. Баха әл-Даулаға Фахр әл-Даула шабуыл жасады, бірақ екі Буйид әмірі халифа төрешілік жасағаннан кейін келісімге келді, бір-бірін тиісті аймақтардың билеушілері ретінде мойындады.
Депозит және мұрагерлік
Әскеріне жалақы төлеуге ақшасы жетпеген Буид әмірі, халифа қазынасын басып алу үшін әл-Таиді тақтан түсіру туралы күшті кеңсе басшысы Әбу әл-Хасан ибн әл-Муалимнің кеңесін қабылдады. 991 жылдың 22 қарашасында (381 жылдың 12 Рамазан айы), аудиенцияға шақыру сылтауымен Баха әд-Дауланың әскері халифті тұтқынға алды. Халифа сарайы тоналғанда, халифке халат жамылып, әмірдің резиденциясына жеткізіліп, тұтқынға алынды. Оның орнына туысы Әбу әл-Аббас Ахмед келді, ол әл-Қадир атымен таққа отырды. Әл-Таи мен оның туысының арақатынасы шиеленіскен еді: 988 жылы соңғысының жарты әпкесі, мүлік дауына байланысты, әл-Таиді халифтің орнынан ығыстыруға тырысқаны туралы хабарлады. Ахмед тұтқындалудан қашу үшін біраз уақыт жасырын өмір сүрді, содан кейін Басра маңындағы Батиха батпақтарының әкімі Мухаддхиб әд-Дауладан үш жылға жуық пана сұрады. Ол жерден Ахмед әл-Таиге қарсы қастандық жоспарлады, Буидтерге адалдығын жиі қайталап, әл-Таидің түркімен орнатылғанын баса көрсетті. Әл-Таи 992 жылдың қыркүйегіне дейін тұтқын күйінде болды, содан кейін халифа сарайына көшуге рұқсат алды. Бұрынғы келіспеушіліктеріне қарамастан, әл-Қадир оған жақсы қатысты. Әл-Таи бұрынғы халифтер сияқты соқыр қылмады, және оған биліктегі халифке лайық құрмет көрсетілді. Әл-Таи 1003 жылдың 3 тамызында сарайда қайтыс болды және Русафада, ол әкесі әл-Мути мен арғы әжесі, әл-Муқтадирдің анасы Шағабтың қабірлеріне қарсы тұрғызған мавзолейде жерленді. Әл-Таидің тақтан түсірілуі ұзаққа созылды: әл-Қадирді Буидтердің құрылығы деп есептеген Саманидтер мен Газнавидтердің шығыс династиялары 999/1000 жылға дейін мұрагерлікті мойындаудан бас тартты, және сол кезге дейін жұма намазында және монеталарда әл-Таидің есімін қолдануды жалғастырды. Сонымен қатар, құлатылған халифтің туысы Абдалла ибн Жафар Бағдадтағы қамаудан қашып, Гиланға қашып кетті, онда ол жергілікті билеушіні өзінің әл-Таи екеніне көндірді. Бағдад осы жалған адам туралы білгеннен кейін ғана оның кім екені анықталды.