Хуэй Ши: Есімдер мектебінің философы және парадокстар әлемі
Hui Shi
Хуэй Ши (370-310 б.ж.с.) – көне қытай философы, «Есімдер мектебінің» өкілі. Парадокстар, уақыт пен кеңістік туралы ойларымен танымал. Өкімет басшысы болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
4 ғасырдағы қытай философы, Атаулар мектебінің философы Хуй Ши (; 370–310 б.з.д.), немесе Хуйзи (; "Мырза Хуй"), Соғысқан мемлекеттер дәуіріндегі қытай философы. Атаулар мектебінің (логиктер) өкілі ретінде, ол уақыт пен кеңістіктің салыстырмалылығы туралы он парадокспен белгілі, мысалы: "Бүгін Юэге (оңтүстік-шығыс Қытайға) аттандым, ал кеше сонда болдым". Хуэй заңдар жинағын жазған деген аңыз бар. Ол Вэй мемлекетінің премьер-министрі болған.
4th century BCE Chinese philosopher of the School of Names
Hui Shi (; 370–310 BCE), or Huizi (; "Master Hui"), was a Chinese philosopher during the Warring States period. A representative of the School of Names (Logicians), he is famous for ten paradoxes about the relativity of time and space, for instance, "I set off for Yue (southeastern China) today and came there yesterday." Said to have written a code of laws, Hui was a prime minister in the state of Wei.
Философия
Иуэньчжи Хуй Шиге философиялық еңбек жатқызады, бірақ ол қазір жоқ, мүмкін, Тан әулетінен бұрын жоғалған. Осы себепті оның философиясы туралы білім оған сілтеме жасайтын бірнеше қытай классикалық мәтіндерге, соның ішінде Чжан Го Цзэ, Люши Чунцю, Хан Фейцзы, Сюньцзы және ең көп кездесетін Чжуанцзыға негізделген. Чжуанцзының тоғыз тарауында Хуй Ши туралы айтылады, оны 26 рет «Хуйцзы» және 9 рет «Хуй Ши» деп атайды. «Аспан астында» (33-тарау), Соғысқан мемлекеттердің философиясын қорытындылай келе, соңғы 9 сілтеменің барлығын атап көрсетеді. Атаулар мектебінің өкілі Хуй Шидің философиясы теңдік (同) және айырмашылық (異) ұғымдарының салыстырмалылығына негізделген аргументтермен сипатталады. Ең үлкен нәрсенің сыртында ештеңе жоқ, оны «үлкендіктің Бірегейі» деп атайды. Ең кішкентай нәрсенің ішінде ештеңе жоқ, оны «кішкентай Бірегей» деп атайды. Қалыңдығы жоқ нәрсені үйіп қоюға болмайды, бірақ оның өлшемі мың лиге жетеді. Аспан жермен тең, таулар мен батпақтар бір деңгейде. Ортаңғы күн – батқан күн. Туған нәрсе – өлген нәрсе. Үлкен ұқсастықтар кішкентай ұқсастықтардан өзгеше, оларды кішкентай ұқсастықтар мен айырмашылықтар деп атайды. Он мың нәрсе бірдей де, әртүрлі де, оларды үлкен ұқсастықтар мен айырмашылықтар деп атайды. Оңтүстік аймақтың шегі жоқ, бірақ шекарасы бар. Бүгін Юэге аттандым, кеше сол жерге жеттім. Байланысты сақиналарды ажыратуға болады. Мен әлемнің ортасын білемін: ол Яньнің солтүстігінде және Юэдің оңтүстігінде. Барлық нәрсені махаббатпен қабылдасын, аспан мен жер – бір дене. Бірақ бұл тізім Хуй Шидің осы тезистерді қалай дәлелдегенін түсіндірмейді. Теориялар ренсіз көрінсе де, тізім логикалық құрылымға ие болмаса да, Крис Фрейзер оларды төрт табиғи топқа бөлуге болады дейді: бірақ Фрейзер бұл атом емес, геометриялық нүкте болуы мүмкін деп ұсынады. 5-тезис теңдік пен айырмашылықтың салыстырмалы және перспективаға тәуелді екенін, екі нәрсе бір жағынан бірдей, екінші жағынан әртүрлі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Соңында, 10-шы тезис онтологиялық элементпен қатар этикалық элементті де қамтиды, егер барлық нәрсені, бізді қоса алғанда, бір бүтін деп санасақ, барлық нәрсеге өзімізге көрсеткендей махаббатпен қарауымыз керек. Инфинитезимальдар мен бөліктің бүтінмен қатынасының парадокстары (2 және 8 тезистер) – 2-тезис нәрселердің өлшемсіз, шексіз кішкентай нүктелерге (1-тезистен «ең кішкентай нәрселерге») шексіз бөлінуінің парадоксын ұсынады, бірақ өлшемсіз объектілерді бір-біріне қосып, ешқандай қалыңдық бермейтіндей көрінеді. 8-тезис түсініксіз, бірақ Фрейзер оны 2-тезис арқылы түсіндіруге болады деп болжайды: егер сақиналар толығымен кеңістік алмайтын шексіз кішкентай нүктелерден құралса, онда сақиналардың бір-бірінен өтуіне ешқандай кедергі болмауы керек. Ғарыштық қатынастардың парадокстары (3, 6 және 9 тезистер) – 3-тезис 5-тезистің салыстырмалылығын ғарыштық қатынастарға қолданады: егер «он мың нәрсе бәрі бірдей және бәрі әртүрлі болса», онда аспан мен жер арасындағы үлкен арақашықтық белгілі бір масштабта немесе перспективада жоққа шығарылады. 6 және 9 тезистер негізгі бағыттардың индекстігіне қатысты, яғни «оңтүстік» мағынасы оңтүстікке қарай жылған сайын өзгереді. Уақыт қатынастарының парадокстары (4 және 7 тезистер) – 4-тезис перспективалардың көптігі арқылы түсіндірілуі мүмкін: күн мұнда жоғары көрінсе, шығысқа қарай біреуге ол батып бара жатқандай көрінуі керек. Сол сияқты, дүниеге келгеннен бастап, өскен сайын адам өлімге жақындайды. 7-тезис анық емес, бірақ уақыттың салыстырмалылығымен де байланысты сияқты.
The Yiwenzhi attributes a philosophical work to Hui Shi, but it is no longer extant, probably being lost prior to the Tang dynasty. For this reason, knowledge of his philosophy relies on the several Chinese classic texts that refer to him, including the Zhan Guo Ce, Lüshi Chunqiu, Han Feizi, Xunzi, and most frequently, the Zhuangzi. Nine Zhuangzi chapters mention Hui Shi, calling him "Huizi" 26 times and "Hui Shi" 9 times. "Under Heaven" (chapter 33), which summarizes Warring States philosophies, contains all of the latter 9 references by name. Belonging to the School of Names, Hui Shi's philosophy is characterised by arguments centred around the relativity of the concepts of sameness (同 ) and difference (異 ). The largest thing has nothing beyond it; it is called the One of largeness. The smallest thing has nothing within it; it is called the One of smallness. That which has no thickness cannot be piled up; yet it is a thousand li in dimension. Heaven is as low as earth; mountains and marshes are on the same level. The sun at noon is the sun setting. The thing born is the thing dying. Great similarities are different from little similarities; these are called the little similarities and differences. The ten thousand things are all similar and are all different; these are called the great similarities and differences. The southern region has no limit and yet has a limit. I set off for Yueh today and came there yesterday. Linked rings can be separated. I know the center of the world: it is north of Yen and south of Yueh. Let love embrace the ten thousand things; Heaven and earth are a single body. The list in the does not, however, explain how Hui Shi argued these theses. Though the theses seem haphazard, and the list laking in logical structure, Chris Fraser argues that they can be divided into four natural groups: but Fraser proposes that it might be a geometrical point rather than an atom.) Thesis 5 represents the claim that sameness and difference are also relative and perspective dependent, and that two things can be the same in one way while differing in another. Finally, thesis 10 contains an ethical element alongside an ontological one, suggesting that, if all things can be considered to form one whole, us included, we should treat all things with the same love with which we treat ourselves. The paradoxes of infinitesimals and part whole relations (theses 2 and 8) – Thesis 2 presents the paradox of the infinite divisibility of things into dimensionless, infinitesimal points (the "smallest things" from thesis 1) despite the seeming impossibility of adding together dimensionless objects to yield anything with thickness. Thesis 8 is obscure, but Fraser suggests it could be explained through thesis 2: if the rings are formed entirely of infinitesimal points, which take up no space, then there should be nothing there to prevent the rings from passing through each other. The paradoxes of spatial relations (theses 3, 6, and 9) – Thesis 3 applies the relativism of thesis 5 to spatial relations: if "the ten thousand things are all similar and are all different", then there is a certain scale or perspective from which the apparently great distance between heaven and earth is reduced to nothing. Theses 6 and 9 concern the indexicality of the cardinal directions, i. e., the meaning of "south" changes the further one travels south. The paradoxes of temporal relations (theses 4 and 7) – Thesis 4 can be explained through the multiplicity of perspectives: while the sun appears high here, to someone further east it must appear to be setting. Similarly, from the moment a thing is born, even as it grows, it is at the same time approaching its death. Thesis 7 is unclear, but also seems to relate to the relativity of time.
Түрлі парадокстар
Аталған кітаптың тағы бір бөлімі Хуй Ши мен Атаулар мектебінің басқа өкілдеріне қатысты тағы 21 парадокс келтіреді, оларды олар пікірталастарында пайдаланған делінеді. Жоғарыда тізілген он тезиске қарағанда, бұл парадокстар одан да абсурдты және шешілмейтіндей көрінеді:
Another passage from the attributes 21 more paradoxes to Hui Shi and other members of the School of Names, which they are said to have used in their debates. Compared to the Ten Theses listed above, they appear even more absurd and unsolvable:
Атап айтарлықтай, соңғы тұжырым, "егер бір футтық таяқтан күн сайын жартысын алып отырсаңыз, онда сансыз ғасырлар бойы ол толыққандай таусылмайды" дегені, Елеялық Зенон сипаттаған Дихотомия парадоксына өте ұқсас. Зенонның парадоксы шекті ұзындықтағы жарыс жолындағы жүгірушінің мысалын келтіреді, себебі жүгіруші финиш сызығына жеткеннен бұрын ортасынан өтуі керек, ал жолдың ұзындығы шексіз рет екіге бөлінеді, сондықтан оның шектеулі уақытта финиш сызығына жетуі мүмкін емес. Мохист каноны осы парадокстың шешімін ұсынады, өлшенген ұзындықты басып өту кезінде қашықтық ұзындықтың бір-бірінен кейін бөліктерімен емес, бір ретте өтіледі деп дәлелдейді. Қалған жұмыстардың жетіспеуіне байланысты, тізімдегі көптеген парадокстарды түсіндіру қиын.
The last statement in particular, "if from a stick a foot long you every day take the half of it, in a myriad ages it will not be exhausted" is notable for its resemblance to the Dichotomy paradox described by Zeno of Elea. Zeno's paradox takes the example of a runner on a finite race track, arguing that, because runner must reach the halfway point before they can reach the finish line, and the length of the track can be divided into halves infinitely many times, it should be impossible for them to reach the finish line in a finite amount of time. The Mohist canon appears to propose a solution to this paradox by arguing that in moving across a measured length, the distance is not covered in successive fractions of the length, but in one stage. Due to the lack of surviving works, most of the other paradoxes listed are difficult to interpret.
Чжуанцзимен байланысы
Басқа Чжуанцзи мәтіндерінің көпшілігі Хуй Шиді (Хуйзи) Чжуанцзидің достық бәсекелесі ретінде көрсетеді. Хуй Ши – балама пікірді қорғайтын, даосистік көзқарасқа сын айтатын, көбінесе қызық сәттермен толы интеллектуалдық серіктес рөлінде. Чжуанцзи мен Хуй Ши арасындағы ең белгілі әңгімелер бақыттың жекелейлігіне арналған. Осы ежелгі даосистік әңгімелерде Чжуанцзи мен Хуй Ши өмір бойы достық қарым-қатынаста болған. Чад Хансен (2003:146) бұл қайғыны "бірдей ойлы, бірақ келіспейтін екі интеллектуалдық серіктестің философиялық ынтымағының жоғалуы, олардың жемісті философиялық пікірталасқа деген құштарлығының азаюы" деп түсіндіреді.
Most of the other Zhuangzi passages portray Hui Shi (Huizi) as a friendly rival of Zhuangzi Hui Shi acts as an intellectual foil who argues the alternative viewpoint, or criticizes the Daoist perspective, often with moments of humor. The best known of the Zhuang Hui dialogues concerns the subjectivity of happiness. According to these ancient Daoist stories, Zhuangzi and Hui Shi remained friendly rivals until death. Chad Hansen (2003:146) interprets this lament as "the loss of a philosophical partnership, of two like minded but disagreeing intellectual companions engaged in the joys of productive philosophical argument."