Кіріспе

Қайың түрлері

Шеттелген қайың (Testudo marginata) – Testudinidae тұқымдасына жататын қайыңның бір түрі. Бұл түр Грекия, Италия және Оңтүстік Еуропадағы Балқан жарты аралында ғана кездеседі. Ол Еуропаның ең ірі қайыңы. Шеттелген қайың шөппен қоректенеді және қысқы ұйқыға кетеді.

Таксономия

Маргинацияланған тасбақаны 1789 жылы неміс натуралисі Йоханн Давид Шепф ресми түрде сипаттады; оның түрлік эпитеті marginata латын тіліндегі ‘шекаралы’ деген сөзден тікелей алынған. Номинативті подвиді – грек маргинацияланған тасбақасы, Testudo marginata marginata. Маргинацияланған тасбақалардың тағы үш подвиді аталып кетті:

Сардиния маргинацияланған тасбақасы (T. m. sarda) – Сардиния аралындағы популяцияны бөліп көрсету үшін қолданылатын атау. Бұл тасбақалардың қабығының артқы бөлігіндегі иілімдері аз, ал қабықтың артқы бөлігі T. m. marginata-ға қарағанда тегіс болады. Морфологиялық тұрғыдан анық ерекшеленеді және толық аллопатриялық, бірақ оны мтДНК цитохром b және nДНК ISSR тізбектелген талдауымен ажырату мүмкін емес. Текшелену жеткілікті деңгейде жүргізілмеген; демек, географиялық жағынан оқшауланған Сардиния популяциясының пайда болуы жақын уақытта болған деп есептеуге болады. Шындығында, бұл адамның қасақана енгізуінен туындаған болуы мүмкін. Testudo-дағы митохондриялық 12S рРНК генінің мутация жылдамдығы миллион жылға шамамен 1,0–1,6% құрайды (өйткені бұл палеобиогеографиялық жағдайға ең жақсы сәйкес келеді), бұл молекулалық систематикамен қамтамасыз етілген ажыратымдылықты шектейді. Т. m. cretensis деп сипатталған жойылған подвиді соңғы мұз дәуірі аяқталғанға дейін Критте кездесетін, материктік тасбақалардан ірірек болған болуы мүмкін. Алайда, көптеген қосымша қазбалар осы подвидінің жарамдылығын жоққа шығарды. Пелопоннес жартыаралының оңтүстік-батыс жағалауында, Каламата мен Ступаның оңтүстігі арасында кішкентай және ақшыл маргинацияланған тасбақалардың популяциясы бар. "Кері тасбақа" деп аталған түр Testudo weissingeri жаңа түр ретінде сипатталған, бірақ оның филогенетикалық ерекшелігі байқалмайды. Сардиниялық популяциядан айырмашылығы, ол өте құрғақ ортада өте шектеулі ареалды қамтиды, ал оның апоморфиялары осыған байланысты болуы мүмкін. Мұз дәуірімен байланысты климат пен теңіз деңгейінің өзгеруін ескере отырып, бұл популяция бірнеше мың жылдан аспауы мүмкін; географиялық оқшауланбағандықтан, оны жергілікті форма деп қарастыру керек, тіпті T. m. weissingeri подвиді ретінде де емес. Айта кетейік, осыған ұқсас жағдай осы аймақта тіршілік ететін Герман тасбақаларында да кездеседі. Бірақ биогеографияны ескере отырып, бұл Жерорта теңізі арқылы таралудың (мүмкіндігі төмен) салдарынан немесе болжамды "кладаның" жарамсыздығынан және ұқсастықтың конвергентті эволюцияға байланысты болуы мүмкін.

Сипаттама

Шеттік тасбақа – Еуропаның ең ірі тасбақасы, салмағы шамамен 30-40 кг, ал ұзындығы 60-80 см жетеді. Оның қабығы сопақ келген және денесінің ортасында айқын қалыңдыққа ие. Қабықтың артқы жағында ара тәрізді пішілген, қоңырау сияқты сыртқа қарай кеңейген бөлік бар. Ересек тасбақаның қаптамасы сары түсті жолақтары бар, көбінесе қара түсті болады. Қарын қабығы ашық түсті және жануардың арт жағына қарай бағытталған үшбұрышты белгілердің жұптарын қамтиды. Аяқтардың алдыңғы бөліктері ірі қабықшалармен жабылған. Ескі аналық тасбақаның пластронының артқы жақтары қозғалмалы болып келеді. Құйрығы бойлық жолақтарымен және құйрығының үстіндегі бөлінбеген қаптамасымен ерекшеленеді. Еркек тасбақаның құйрығы аналыққа қарағанда ұзын және түбінде қалың болады. Қарын жағы терең ойықталған. Еркектер көбінесе аналықтардан ірілеу болады. Аналықтары мамыр және маусым айларында қатты қабықты, шар тәрізді жұмыртқаларын топыраққа төседі.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Шеттік тасбақаның табиғи ареалы – Пелопоннес түбегінен бастап Олимп тауына дейінгі Грекияның оңтүстігі. Олар Балқан және Италияның шашыраңқы аймақтарында, сондай-ақ Сардинияның солтүстік-шығысында да кездеседі. Шеттік тасбақа Герман тасбақасына қарағанда таулы жерлерде тіршілік етеді. Оларды осы биіктікте, тіпті жоғарырақ жерлерде де кездестіруге болады. Қабығының қара түсі осы ортада тірі қалуға көмектеседі, себебі ол қысқа мерзімде көп мөлшерде жылуды сіңіріп алып, дене температурасын сақтауға мүмкіндік береді. Ертеңгісін шеттік тасбақалар дене температурасын көтеру үшін күнге жатады, содан кейін тамақ іздейді. Тамақтанғаннан кейін тасбақалар ыстық түстен кейін паналап, кешкі уақытта қайтадан шығады.

Мінез-құлық

Маргиналды тасбақалар көбінесе тыныш және салмақты болады, бірақ жабайы табиғатта аумақтық мінез-құлық танытуы мүмкін. Олардың мінезі баяу және оңай ашуланбайды. Дегенмен, егер оларды тұтқында дұрыс тамақтандырмаса, олар өте агрессивті болып, қорқыныш сезінетін жағдайда қателікпен шабуылдауы мүмкін.

Диета

Маргиналды тасбақалар шөпқоректі, олардың рационы негізінен туған Жерорта теңізі аймағының өсімдіктерінен құралады.

Көбею

Брумациядан оянғаннан кейін бірден жұптасу инстинкті басталады. Аталықтары аналықтарды қатты қызықтырып, оларды қоршап алады, аяқ-қолынан шағып, денесін соғып, мінуге тырысады. Жыныстық қатынас кезінде аталық аузын ашып, қызыл тілін көрсетеді және қатты дауыстайды. Копуляциялық дауысы ұзақ, терең үндермен, тіпті жылап-сықтап, Т. hermanni-ден өзгеше, ол әлдеқайда жоғары тонды, шымшықтай дыбыс шығарады. Жұптасу кезінде аналық қозғалмай тұрып, басын бір жаққа бұрып, аталықтың ашық аузын көру үшін жоғары қарай қарайды. Қызыл тіл, әрине, сигнал беруге арналған. Аналық аталықтың дауысымен бірдей ырғақта солдан оңға қарай басын қозғайды. Содан кейін аналық жұмыртқаларын салуға жарамды жер іздейді. Ондай жер табылған соң, аналық тұрып, екі алдыңғы аяғын жерге берік тірейді. Сосын артқы аяқтарымен сол және оң жаққа кезектеп шұңқыр қазады. Бастапқыда ол жерді ғана қазады, бірақ ақырында шұңқырдың жанына үлкен топырақ үймесін жинақтайды. Шұңқырдың тереңдігі артқы аяқтарының ұзындығымен анықталады. Егер жер тым қатты болса, аналық ішек безінен су шығарып, оны жұмсартады. Шұңқыр қазылғаннан кейін жұмыртқа салу басталады. Әр жұмыртқа ақырындап шұңқырға итеріледі. Соңғы жұмыртқа салынғаннан кейін аналық бірден шұңқырды толтыра бастайды, қайтадан артқы аяқтарын пайдаланады. Соңында ол жердің табиғи қаттылығын қалпына келтіру үшін аяқтарымен шұңқырдың аузын жауып қояды. Ірі жануарлар бір жазда үш рет, әр ретінде 15 жұмыртқадан салады. Табиғи жағдайда инкубация кезеңі шамамен 100 күнге созылады, бұл тасбақалар үшін салыстырмалы түрде қысқа. Көптеген тропикалық тасбақалардың инкубация кезеңі 200 күнге дейін жетеді. Бұл уақыттың салыстырмалы түрде қысқа болуы субтропикалық Жерорта теңізі климатына бейімделуімен байланысты, онда жаздар соншалықты ұзақ емес. Инкубаторда бұл уақыт айтарлықтай қысқа: инкубация температурасында жұмыртқалар 60 күннен кейін жарыла бастайды. Құс жұмыртқаларынан айырмашылығы, бауырымен жорғалаушылар жұмыртқаларының сарысы мен ақуызы мембранамен бөлінбеген. Бірнеше күннен кейін сарының ауыр бөліктері жұмыртқаның түбіне шөгеді. Оның үстінде ақуызбен қоршалған эмбриондық диск жүзеді, сондықтан сарысы тұншыққаннан кейін эмбрионды зақымдамастан немесе өлтірместен жұмыртқаны бұруға болмайды. Жұмыртқалардың дұрыс дамып жатқанын қарумен көруге болады. Жаңа салынған жұмыртқалардың түсі сұр-ақ болады. Көп ұзамай жұмыртқаның ең жоғарғы нүктесінде жарқыраған ақ дақ пайда болады. Бұл дақ бірте-бірте өсіп, бүкіл жұмыртқа ақ түске айналады. Эмбрион жұмыртқада толық дамығаннан кейін жас жануар жұмыртқа тісімен қабығын іштен жарып, кішкентай тесік жасайды және алғаш рет өкпесін ауамен толтырады. Содан кейін ол жұмыртқаға қайта кіріп, қабықты мұңғыршағымен толық ашылғанша жұмыс істейді. Табиғатта жануар алғашқы екі аптада жер астында қалады, онда ол жыртқыштардан қорғалған, бірақ әлі де өсе алады, өйткені сары қабықтан қоректенеді. Жас жануарлар сақтықпен және жасырын өмір сүреді, көбінесе көлеңкеде қалады. Олар қатты күн сәулесінен аулақ жүреді, өйткені қызып кету қаупі зор. Шекаралық тасбақалар өте жылдам өседі. Идеалды биотопта немесе жақсы күтімде болса, олар жыл сайын өседі. Бұл жылдам өсу қарқыны олардың жастық шағында жалғасады. Өмірдің 20 жылынан кейін одан әрі өсу өте аз болады. Ғалымдардың ең жақсы болжамдары бойынша, олар 100-140 жылға дейін өмір сүреді.