Кіріспе
Британдық шығыстанушы, аудармашы, сөздікші және бейбітшіл Эдвард Уильям Лейн (17 қыркүйек 1801 – 10 тамыз 1876) – британдық шығыстанушы, аудармашы және сөздікші. Ол «Қазіргі египеттіктердің мінез-құлқы мен әдет-ғұрыптары» және «Арабша-ағылшынша сөздік» еңбектерімен, сондай-ақ «Мың бір түн» және «Құраннан таңдаулар» аудармаларымен танымал. Өмірінде Лейн Мысыр және оның ежелгі ескерткіштері туралы толыққанды мәліметтер жазды, бірақ «Мысыр сипаттамасы» атты кітабы оның өлімінен кейін жарық көрді. Ол алғаш рет 2000 жылы Каирдегі Америка университетінің баспасында жарияланды және содан бері бірнеше рет қайта басылды. 1814 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Лейн Бат және одан кейін Херефордтағы грамматикалық мектепке жіберілді, онда ол математикаға қабілетті екенін көрсетті. Ол Кембриджге барды, бірақ оның ешбір колледжіне қабылданбады. Оның орнына Лейн ағасы Ричардқа қосылып, Лондонға барып, онымен бірге гравюраны оқыды. Сонымен бірге Лейн араб тілін өздігінен үйрене бастады. Бірақ денсаулығы тез нашарлады. Денсаулығын жақсарту және жаңа мансап табу үшін ол Мысырға сапар шекті.
Edward William Lane (17 September 1801 – 10 August 1876) was a British orientalist, translator and lexicographer. He is known for his Manners and Customs of the Modern Egyptians and the Arabic English Lexicon, as well as his translations of One Thousand and One Nights and Selections from the Kur án. During his lifetime, Lane also wrote a detailed account of Egypt and the country's ancient sites, but the book, titled Description of Egypt, was published posthumously. It was first published by the American University in Cairo Press in 2000 and has been republished several times since then. After his father's death in 1814, Lane was sent to grammar school at Bath and then Hereford, where he showed a talent for mathematics. He visited Cambridge, but did not enrol in any of its colleges. Instead, Lane joined his brother Richard in London, studying engraving with him. At the same time Lane began his study of Arabic on his own. However, his health soon deteriorated. For the sake of his health and of a new career, he set sail to Egypt.
Мысырдағы саяхат
Лейннің Мысырға баруының бірнеше себебі болды. Ол ұзақ уақыт бойы араб тілін оқыған және Бельцонидің Мысыр залындағы көрмесі мен Виван Денонның «Жоғарғы және Төменгі Мысырдағы саяхаттары» (генерал Бонапарттың сол елдегі 1803 жылғы науқаны кезінде жазылған) Англияда египтоманияның күшеюіне себеп болған еді. Лондонда тұрғанда Лэйннің денсаулығы нашарлап, қатал қыс айларында жылы климатқа көшу қажеттігін сезінді. 19 ғасырда араб тілін білетін және Таяу Шығыспен таныс адамдар Ұлыбритания үкіметінде жұмыс табуға оңай мүмкіндік алатын. Лэйн 1825 жылдың 18 шілдесінде Мысырға жол тартты. 1825 жылдың қыркүйегінде Александрияға келген Лэйн көп ұзамай Каирге аттанды. Ол екі жарым жыл бойы Мысырда болып, жергілікті халықпен араласып, сол кездегі үстем Осман империясының этносы саналатын түрік киімімен жүрді, өзінің тәжірибесі мен байқауларын жазып отырды. Ескі Каирде Баб әл-Хадид маңында тұрып, шейх Мұхаммед Аяд әл-Тантавиден (1810–1861) араб тілін оқыды, кейіннен ол Санкт-Петербург қаласында (Ресей) сабақ беруге шақырылды. Мысырда Лэйн кофеханаларға, жергілікті тұрғындардың үйлеріне барып, мешітке қатысып, ислам дінімен танысты. Ол сол кезде Мысырда болған басқа британдық саяхатшылармен, оның ішінде Каирде тұратын Джон Гарднер Уилкинсонмен де достық қарым-қатынас орнатты. Лэйн Нил өзенімен Нубияға саяхат жасап, көптеген тарихи жерлерді аралап, байқауларын жазды. Бұл саяхатында Абидос, Дендера, Луксор, Ком-Омбо, Фила, Абу-Симбел және тағы да көптеген ежелгі орындарга барды. Лэйн 1828 жылдың 7 сәуірінде Мысырдан қайтып кетті.
Мысырдың сипаттамасы
Лейннің ежелгі Мысырға деген қызығушылығы Джованни Баттиста Белцонидің презентациясын көргеннен кейін оянған болуы мүмкін. Оның бастапқы ниеті – ежелгі Мысырдың қалдықтары туралы еңбек жариялау еді. Лондондық баспагер Джон Мюррей жобаға қызығушылық танытты (бұл жоба «Мысыр сипаттамасы» деп аталды, бұл 1800 жылдар басындағы «Description de l'Égypte» басылымына жасалған құрмет), бірақ кейіннен бас тартты. Бұл бас тартудың себебі кітапта Мысыр туралы толыққанды мәліметтер, көптеген иллюстрациялар, сондай-ақ араб, ежелгі мысыр (иероглифтер) және ежелгі грек тілдеріндегі мәтіндер болды, бұл басып шығару құнын едәуір арттыратын еді. Ірі басылымдар сәннен шығып қалған еді, ал Лейн өзін белгілі автор ретінде таныстыра алмады. Қаржылық қиындықтарға байланысты Лейн кітапты өзі жариялай алмады, сондықтан ол 2000 жылға дейін жарияланбады. «Мысыр сипаттамасында» Лейн Мысырдағы өзі сапарлаған жерлердің сипаттамаларын және тарихын келтірді. Ол қалалық географияға берілген адам еді, бұл оның кітаптың бес тарауын Қайыр қаласына арнауынан көрінеді: қалаға жақындағандағы көрінісі, Ескі Қайыр туралы толыққанды мәлімет, қаладағы ескерткіштер, оның төңірегіндегі табиғат және т.б. Ол сондай-ақ ауылдық аймақтар туралы да жазды. Лейн Мысырдың ландшафты мен географиясын, оның ішінде шөлдерін, Ніл өзенін және оның қалай пайда болғанын, мысырлық егіншілік пен климатты талқылады. Кітаптың бір тарауы Мысырдың саяси тарихына, әсіресе Мұхаммед Әли тарихына арналды. Лейннің «Мысыр сипаттамасы» негізінен ежелгі Мысырға қатысты. Лейн өмірінде египтолог ретінде танылмаса да, оның мәтіні египтологияның қағидаларын сақтайды. Кітапқа «Ежелгі мысырлықтар туралы» атты қосымша енгізілді, онда Лейн мысырлықтардың тегі мен физикалық ерекшеліктері, олардың өркениетінің бастауы, иероглифтер, ежелгі мысыр діні мен заңдары, мысыр дін қызметкерлері, мысырлық патшалығы, касталық жүйе, жалпы әдет-ғұрыптар, қасиетті сәулет және мүсін, егіншілік және сауда туралы мәліметтер келтірді. Досы Гарриет Мартиноға жазған хатында Лейн ежелгі Мысырдан алшақтау үшін көп күш жұмсауға тура келгенін айтты; ол соңғы сегіз жылда осы тақырыпта ең бір кітапты оқи алмағанын, себебі ол оны қатты қызықтырып, жұмысынан алаңдататын еді. Лейн Гиза пирамида кешенінде 32 күн бойы суреттер салып, эскиздер жасап, жұмысы үшін жазбалар түсірді. Кешенде Лейн жұмысшылардың Ұлы Сфинкстің тас қабырғасының бір бөлігін алып тастап, оны қазіргі заманғы ғимараттар салу үшін пайдаланғанын көрді. Ол 15 күн Патшалар аңғарында болды, Рамзес X қабірінде ұйықтады және әр қабірдің егжей-тегжейлі сипаттамасын жасады, аңғарда тағы да жасырылған қабірлер болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Лейннің жазбаларына 160 иллюстрация қоса берілді.
Қазіргі египеттіктердің әдептері мен әдет-ғұрыптары
Лейн өзінің "Египет сипаттамасын" жариялауда қиындықтарға тап болғандықтан, Джон Мюррейдің ұсынысы бойынша ол бастапқы жобаның бір тарауын жеке кітапқа кеңейтті. Нәтижесінде оның "Қазіргі египеттіктердің мінез-құлқы мен әдет-ғұрыптары" (1836) кітабы жарық көрді, оны "Пайдалы Білімді Тарату Қоғамы" басып шығарды. Бұл еңбек Александр Расселдің "Алеппоның табиғи тарихы" (1756) кітабына ұқсас еді. 1833 жылы Лейн қоғам басылымды қабылдағаннан кейін, жұмысты кеңейту және қайта қарау үшін материалдар жинау мақсатымен тағы да Египетке сапар шекті. Кітап бестселлерге айналды (қазір де басылып шығарылуда), және Лейн шығыстану саласында танымал болды. Лейн 19 ғасырдағы Египеттегі күнделікті өмірдің егжей-тегжейлі сипаттамаларын қалдырды, бұл кейінгі зерттеушілерге пайдалы болар еді. Артур Джон Арберри Лейннен бір ғасыр өткен соң Египетке сапар жасады және Лейн жазған нәрселердің ешқайсысы да жоқ, басқа планетаға барғандай сезім тудырды деді. Лейн зерттеулерінің жыныстық сегрегация салдарынан египет әйелдерін жақыннан зерттеу мүмкін болмағанын, ал египеттік өмірдің осы аспектісі оқырмандары үшін ерекше қызығушылық тудырғанын түсінді. Ол египеттік еркектерден алынған ақпаратқа сүйенуге мәжбүр болды, ол былай деп түсіндірді: "Орта таптың көптеген күйеулері және кейбір жоғары дәрежедегілер, егер олар аудармашы арқылы сөйлеспесе, жалпы моральдық көзқарастарында олармен келісетінін білдіретін адаммен харем істері туралы ашық әңгімелеседі". Дегенмен, толыққанды ақпарат алу үшін ол кейіннен әпкесі София Лейн Пулді шақырды, оның мақсаты харемдер мен моншалар сияқты әйелдерге ғана арналған жерлерге кіріп, ол тапқандар туралы есеп беру болды. Нәтижесінде "Египеттегі ағылшын әйелі: Каирден хаттар" (1842, 3 және 4 жылдары Каирде тұрып жазған, "Қазіргі египеттіктер" авторы Е. У. Лейн Эск., оның әпкесі) жарық көрді. (Пулдің аты-жөні басылымда көрсетілмеген). "Египеттегі ағылшын әйелінде" Лейннің жарияланбаған еңбектерінің үлкен бөлігі бар, олар Пулдің көзқарасынан жазылғандай өңделген (мысалы, "Мен" деген сөз "Менің ағам" деп ауыстырылған). Алайда, кітап Пулдің ер адамдарға жабық харемдерге жасаған сапары туралы жеке тәжірибесін де қамтиды.
Мың бір түн
Лэйннің келесі маңызды жобасы «Мың бір түн» кітабын аудару болды. Оның нұсқасы алғаш рет 1838 жылдан 1840 жылға дейін ай сайынғы серия ретінде жарық көрді және 1840 жылы үш томдық кітап ретінде басылды. 1859 жылы түзетілген басылымы жарыққа шықты. Алғашқы басылымдағы энциклопедиялық түсініктемелер 1883 жылы оның үлкен немере інісі Стэнли Лэйн Пул тарапынан «Орта ғасырлардағы араб қоғамы» деген атпен жеке жарияланды. Лэйннің нұсқасы цензураланған және Уильям Харвидің суреттерімен безендірілген. Лэйннің аудармасының сапасы туралы пікірлер әртүрлі. Стэнли Лэйн Пул: «Егер дәлдік және түпнұсқаның мәні мен формасын адал және қарапайым ниетпен қайта жазу мүмкіндігі артықшылық деп есептелсе, Лэйннің аудармасы ағылшын тілінде жарық көрген басқа барлық аудармалардан айқын түрде жоғары» деп мәлімдеді. «Мың бір түн» зерттеушісі және жазушысы Роберт Ирвин Лэйннің «стилінің әдетте пафостыққа және библейлік сөздердің ретін жиі және себепсіз өзгертуге бейім екенін» айтады. Стилі жоғарыпарлы болмаған жағдайда, ол көбінесе ауыр және шабыттандырмайтын сөзбе-сөз аударма болып келеді. Сондай-ақ, ол латын тілінен алынған сөздермен толы. Лэйннің өзі «Мың бір түн» кітабын білім берушілік еңбек ретінде қарастырды, өйткені ол бұрынғыда «Әдеп-ғұрыптар» кітабына жазған алғы сөзінде айтқандай, арабтардың, әсіресе египеттіктердің әдеп-ғұрыптарының көркем бейнесін көрсететін еңбек болды: «Егер ағылшын оқырманы оның толыққанды аудармасына және жеткілікті иллюстрациялық түсініктемелеріне ие болса, мен осы жобаға жұмсаған еңбегімнен құтылуым мүмкін еді».
Сөздіктер және басқа да еңбектер
1842 жылдан бастап Лэйн өзін монументалды арабша-ағылшынша лексиконына арнады, бірақ ол Deutsche Morgenländische Gesellschaft журналына бірнеше мақала жазуға уақыт тапты. Ол 1842 жылы әйелі, екі баласы және "Египеттегі ағылшын әйел" атты кітабын жазып жүрген әпкесі София Лейн Пулмен бірге Египетке барды. Бұл жолы Лэйн Египетте 7 жыл болды, аптасына алты күн лексиконы үстінде жұмыс істеді. Оған жергілікті ғалым Ибрагим әл-Диски көмектесті. Әл-Диски Лэйнге қолжазбаларды табуға және оларды тексеруге көмектесті. Осы кезеңде екеуі жақын дос болып, лексиконды аяқтағаннан кейін де достығын сақтады. Лэйннің "Құраннан таңдаулар" атты еңбегі 1843 жылы жарық көрді. Ол сыншылар тарапынан да, коммерциялық тұрғыдан да сәтті болмады. Сонымен қатар, Лэйн үшінші рет отбасымен бірге Египетке арабша-ағылшынша лексиконға материалдар жинауға барған кезде, кітап басылып шығу кезінде көптеген қателерге толы болды. Лэйн сөздігін толық аяқтауға үлкермеді. Ол араб әліпбиінің 21-ші әрпі – Qāf әрпіне жеткенде, 1876 жылы Уортингте (Сассекс) қайтыс болды. Лэйннің шөбересі Стэнли Лейн Пул оның толық емеске жазбаларына сүйене отырып, жұмысты аяқтады және оны қайтыс болғаннан кейін жиырма жыл ішінде жариялады. 1854 жылы Лэйннің шөбересі Реджинальд Стюарт Пул редакциялаған "Жер мен адамның пайда болуы" атты анонимді еңбек жарық көрді. Кейбір зерттеушілер бұл еңбекті Лэйнге жатқызады.
Сын
Лэйн Мысырдың копт христиан азшылығын бейімсіз бейнелегені үшін сынға ұшырады, бұл сипаттаманың бір бөлігі өзін Лэйнге копт ретінде таныстырған мысырлықтың сөздеріне негіделген. Алайда, басқа ғалымдар осы сұхбаттасушының шындығында мұсылман болғанын хабарлаған. Ол копттарды "көңілсіз, ең көп ашкөздік танытатын, жамандыққа бой ұсынатын, жағдайға қарай мойынсұнушы немесе үстемдік танытушы" деп сипаттайды. С. Х. Лидер сияқты зерттеушілер "копттарға деген жағымсыз көзқарастың көп бөлігі" Лэйннің жазбаларынан туындағанын айтады.
Жеке өмір
Лэйн белгілі шығыстанушылар отбасынан шыққан. Оның әпкесі София Лейн Пул, ал немере інісі Реджинальд Стюарт Пул да шығыс ғалымы болған. Оның ағасы Ричард Джеймс Лейн – Виктория дәуірінің танымал гравюрашысы және литограф, ол портреттерімен әйгілі болған. 1840 жылы Лейн Нафисаға үйленді, ол грек-египеттік әйел болған және бастапқыда оған сегіз жасында құл ретінде сыйға тартылған немесе сатып алынған, оны тәрбиелеуді Лейн өз міндеті деп санаған. Лейн 1876 жылғы 10 тамызда қайтыс болды және Батыс Норвуд зиратында жерленді. Оның қолжазбалары мен суреттері Оксфорд университетінің Гриффит институтының архивінде сақталады.
Өмірбаяндары
Ахмед, Лейла (1978). Эдвард У. Лейн. Лондон: Лонгман. Лэйн Пул, Стэнли (1877). Эдвард Уильям Лейннің өмірі. Лондон: Уильямс және Норгейт. Томпсон, Джейсон (2010). Эдвард Уильям Лейн: Қадамын бастаған египтолог және шығыстанушының өмірі, 1801-1876 жж. Каир: Каирдегі Америка университеті баспасы.