Кіріспе

Сапарды бөлу (немесе бағытты таңдау немесе аймақтық алмасу талдауы) – дәстүрлі төрт сатылы көлік болжау моделінің екінші компоненті (сапарды жасаудан кейін, бірақ көлік түрін таңдаудан және бағытты белгілеуден бұрын). Бұл қадам саяхат жасайтындардың бастапқы және соңғы нүктелерін сәйкестіріп, «сапар кестесін» құрайды, ол әр бастапқы нүктеден әр соңғы нүктеге жасалатын сапарлар санын көрсететін матрица. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл компонент көлік жоспарлау моделінің ең аз дамыған бөлігі болды. +Кесте: Сапар кестесінің мысалы. Бастапқы нүкте \ Соңғы нүкте 123Z1T11 T12T13 T1Z2T21 3T31ZTZ1 TZZ Мұнда: T ij = i бастапқы нүктесінен j соңғы нүктесіне жасалған сапарлар. Ескеріңіз, диагональдағы сапарлардың, мысалы, 1-аймақтан 1-аймаққа жасалатын сапарлардың нақты құны нөлге тең, себебі аймақ ішінде сапарлар жасалмайды. Жұмысқа бару сапарының бөлінуі – бұл сапар сұранысы модельдерінің адамдардың жұмысқа қалай баратынын түсіну тәсілі. Азық-түлік сатып алу сияқты басқа (жұмысқа қатысты емес) іс-әрекеттер үшін де сапарды бөлу модельдері бар, олардың құрылымы ұқсас.

Тарих

Жылдар бойы модельдеушілер сапарлар үлестірілімінің бірнеше түрлі формулаларын қолданды. Алғашқысы – Fratar немесе Өсу моделі (сапарларды мақсатына қарай ажыратпаған). Бұл модель базалық жылғы сапарлар кестесін болашаққа қарай өсуге негізделіп экстраполяциялады, бірақ ұсыныстың артуынан немесе саяхат үлгілері мен кептелістердегі өзгерістерден туындаған кеңістіктік қолжетімділіктің өзгеруін ескермеді. (Жай өсу коэффициенті моделі, Furness моделі және Detroit моделі бірдей кезеңде жасалған модельдер).

Содан кейін гравитациялық модель және аралық мүмкіндіктер моделі әзірленді. Қазіргі кезде ең көп қолданылатыны – гравитациялық модель. Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы трафик ағынын зерттеген Алан Вурхис жерді пайдалануға негізделген трафик үлгілерін болжау үшін математикалық формула жасады. Бұл формула әлемдегі көптеген көлік және инфрақұрылымдық жобаларды жобалауда маңызды рөл атқарды. Ол «Жол қозғалысының жалпы теориясы» (Voorhees, 1956) атты еңбегінде гравитациялық модельді сапарлар үлестіріліміне қолданды, ол белгілі бір аймақтан шыққан сапарларды әр бастапқы нүктеден әр мақсаттық нүктеге дейінгі сапарлар санын анықтайтын матрицаға түрлендіреді, одан кейін оны желіге жүктеуге болады. 1960 жылдары бірнеше модельдерді бағалау нәтижесінде «гравитациялық модель және аралық мүмкіндіктер моделі 1948 және 1955 жылдарға қатысты Вашингтон, округтік округтің сапарлар үлестірілуін модельдеуде шамамен бірдей сенімділік пен тиімділік көрсетті» (Heanue және Pyers, 1966). Fratar моделі жерді пайдалануда өзгерістер болатын аймақтарда нашар екені анықталды. Модельдерді салыстыру көрсеткендей, олардың екеуі де байқалған жағдайларға сәйкес келу үшін калибрленуі мүмкін болды, бірақ есептеудің қарапайымдығына байланысты гравитациялық модельдер аралық мүмкіндіктер модельдерінен кеңінен таралды. Уиткер және Уэст (1968) аралық мүмкіндіктер моделімен байланысты кейбір теориялық мәселелерді талқылады, оның аймақта туындаған барлық сапарларды есепке алмау қабілетінің салдарынан калибрлеу қиынға түседі, бірақ Руитер (1967) бұл шектеулерді еңсеру әдістерін әзірледі. Логит және басқа да дискретті таңдау әдістерінің дамуымен саяхат сұранысына жаңа, демографиялық тұрғыдан егжей-тегжейлі тәсілдер қолданылды. Саяхат жасау ықтималдығын анықтауда саяхат уақытынан басқа факторларды қосу арқылы саяхат мінез-құлқының жақсы болжамын күтуге болады. Вильсон (1967) логит модельі мен гравитациялық модельдің статистикалық механикада қолданылатын энтропияны максимизациялау моделімен бірдей формада екенін көрсетті. Бұл модельдерді қолдану тұжырымдамасы бойынша ерекшеленеді, себебі гравитациялық модель сапар жасау ықтималдығын анықтау үшін саяхат уақытының кедергісін пайдаланады, бұл кедергі әлеуметтік-экономикалық факторлармен де ескерілуі мүмкін, ал дискретті таңдау әдісі осы факторларды пайдалылық немесе кедергі функциясының ішіне енгізеді. Дискретті таңдау модельдері бағалау үшін көбірек ақпарат пен есептеу уақытын қажет етеді. Бен Акива және Лерман (1985) жұмыс және жұмыстан тыс сапарлар үшін логит формуласын қолдана отырып, мақсатты таңдау мен көлік түрін таңдаудың біріктірілген модельдерін жасады. Есептеудің күшті болуына байланысты, бұл модельдер көлік аймақтарын үлкен аудандарға немесе шеңберлерге біріктіруге бейімді. Қазіргі уақытта кейбір модельдер, мысалы, Орегон штатының Портленд қаласында қолданылатын көлік жоспарлау моделі, мақсатты таңдау үшін логит формуласын қолданады. Аллен (1984) сапарлар үлестірімі үшін күрделі кедергілерді анықтау үшін логит негізіндегі көлік түрін таңдау моделінің пайдалылықтарын қолданды. Алайда, бұл тәсіл, көлік түрін таңдаудың логикалық сомаларын пайдалану, мақсатты таңдаудың көлік түрін таңдаумен бірдей факторларға байланысты екенін білдіреді. Левинсон және Кумар (1995) көлік түрін таңдау ықтималдығын салмақ коэффициенті ретінде қолданады және жұмыс және жұмыстан тыс сапарлар үшін әрбір көлік түрі үшін нақты кедергі функциясын немесе «f қисығын» әзірлейді.

Тоқтама

Көптеген алғашқы модельдерді қолданудың басты кемшіліктерінің бірі – екі нүкте арасындағы саяхат ету ықтималдығын анықтағанда жол желісіндегі қозғалмалы уақыттың тығырылуын ескере алмауы болды. Воль 1963 жылы кері байланыс механизмі, яғни тағайындалған немесе бөлінген көлем, саяхат уақыты (немесе саяхат кедергісі) және маршрут немесе жүйелік сыйымдылық арасындағы өзара байланыс туралы зерттеулер жүргізгенімен, бұл жұмыс әлі де конвергенцияның қатаң сынақтарымен немесе «тепе-теңдік» немесе «біріктірілген» шешіммен кеңінен қабылдануда (Boyce et al. 1994 ж.). Ханей (1972) сұранысты дамыту үшін қолданылатын саяхат уақыты туралы ішкі болжамдар, осы сұраныстың маршруттап тағайындауының нәтижесінде алынған саяхат уақытына сәйкес болуы керек екенін ұсынады. Базалық жыл жағдайларын бағалау кезіндегі әдістемелік сәйкессіздіктер мәселе тудыратын болса, сұраныс пен ұсыныс арасындағы кері байланысты түсінбеу болжамдарды одан да сенімсіз етеді. Алғашқыда Ирвин, Фон Кубе және басқалар эвристикалық әдістерді әзірледі, ал кейіннен Сюзан Эванс формалды математикалық бағдарламалау әдістерін құрды.

Жол жүру уақытының тұрақтылығы

Кері байланысты талдаудың маңызды тұсы – бұрынғы зерттеулерде үй шаруашылығының табысы, жерді пайдалану жоспары, отбасы құрылымы және еңбекке қатысу деңгейі айтарлықтай өзгергеніне қарамастан, Вашингтон астаналық аймағында соңғы тридцать жылда жол жүру уақытының тұрақты болғаны туралы мәлімет. Ұқсас нәтижелер екі қала аймағында да (Twin Cities) табылды.

Соңғы үш онжылдық бойында саяхат уақытының және таралу қисықтарының тұрақтылығы, салыстырмалы ұзақ мерзімді болжамдар жасау үшін жиынтық саяхат тарату модельдерін қолдануға жақсы негіз береді. Бұл саяхат уақытының бюджетінің өзгермейтінін білдірмейді.