Кіріспе

Құк аралдарының солтүстігіндегі атолл
Құк аралдарындағы Пукапука

Пукапука, бұрынғы Даңгер аралы, Тынық мұхитындағы Құк аралдарының солтүстік тобындағы мәржән атолл. Бұл Құк аралдарының ең шалғайдағы аралдарының бірі, Раротонгадан шамамен солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Осы кішкентай аралда көп ғасырлар бойы ежелгі мәдениет пен ерекше тіл сақталып келеді. Пукапуканың халқы шамамен 400 адамды құрайды.

Этимология

Атоллдың дәстүрлі атауы – Те Улу о Те Вату («Тастың басы»), ал қазіргі атауы Пукапука (кейде Букабука деп жазылады) бастапқыда атоллдың негізгі аралына қатысты айтылған, ал этимологиясы белгісіз. Қазіргі заманда негізгі арал көбінесе Вале («Үй») деп аталады. Ауызша дәстүр бойынша, аралды Тонгадан келген құдай Тамаэй ашқан, ал Тонганың ата-бабалары оны қоныстандырған. 1765 жылы британдық теңіз экспедициясы, коммодор Джон Байрон басшылығымен, оны қайтадан көреді, ол рифтер мен жоғары толқындардың жағаға шығуды қауіпті еткендігіне байланысты оны «Қауіп аралдары» деп атады. «Барлық нәрсе бізге үш жаңа аралды ашқан құрметті өзімізге тағайындауға құқылы екенімізге көз жеткізді; және осы сеніммен мен оларға кемеміздің аты болған «Суыржан аралдары» («Isles de la Loutre») деген ат бердім. Оларды ажырату үшін шығыстағысын «Перон мен Мюир» [Моту Ко], солтүстіктегісін «Дорр» [Пукапука] деп атадық, ал үшіншісіне [Моту Котава] біздің офицеріміздің құрметіне ат қойдық». Бір ай бұрын болған оқиғаның кек алуы үшін кейбір рулар жаңа келгендерді өлтіргісі келді, бірақ Ялонг руының басшысы Вакаауи оларды қорғады. Келесі күндері арал тұрғындары Луканың христиандық үгілін қабылдады, бұл екі өлген адамның қайта тірілгеніне байланысты болды. 1862 жылы пастор Уильям Уайт Гилл аралдағы көптеген адамдардың христиан дініне өткенін анықтады. 1863 жылы перулік құл саудагерлері 145 ер және әйелді ұрлады, олардың тек екеуі ғана – Колия мен Пилато (Малутутия) қайтып келді. Лондондық миссионерлік қоғамға қарасты «Джон Уильямс» кемесі 1864 жылдың мамыр айында батыс жағында сүңгіп кетті. Гарольд Диксон, Джин Олдрич және Тони Пастула ашық теңізде 34 күн бойы шағын салмен аман қалды, олардың тамақ пен су қоры болмады және азаған құралдары ғана болды. Оларды Лото ауылының қорығындағы Лакулаку Туталаның үйінде Teleuka Iotua тауып, оларға кокос суы берді. Содан кейін ол көмекке шақырды. Олардың келгенінен кейін көп ұзамай аралды циклон шалып, кең ауқымда зардап келтірді. Олардың оқиғасы Роберт Трумбуллдың «The Raft» кітабында баяндалды, ол 1942 жылы Генри Холт және Ко. баспасынан шықты, ал 2014 жылы «Against the Sun» фильмі ретінде көрсетілді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Пукапука 2005 жылдың ақпан айында «Перси» циклонының құрбаны болды. Бұл – бесінші санаттағы циклон, ол таро егістіктерін жойды, мыңдаған ағаштарды құлатты және үштен екі үйге зақым келтірді.

Келісім

1856 жылдан 1980 жылға дейін Америка Құрама Штаттары Гуано аралдары заңы бойынша аралдың егемендігін өзіне қаратып алды. 1980 жылдың 11 маусымында Кук аралдары мен Америка Самоасы арасындағы теңіз шекарасын белгілеуге байланысты Америка Құрама Штаттары Кук аралдары – Америка Құрама Штаттары теңіз шекарасы шартына қол қойды, осы арқылы Пукапуканың Кук аралдарының егемендігінде екенін мойындады.

Экономика

Аралда жақсы күтілген ұшақ қону жолағы болғанымен, Раротонгадан рейстер өте сирек болады. Air Rarotonga әуе компаниясымен Раротонгадан бес сағаттық ұшу, шамамен алты аптада бір рет үкіметтік тапсырыс болғанда ғана орындалады. Арал Кук аралдарының қалған бөлігіне қарағанда Самоаға жақын, сондықтан Жаңа Зеландия мен Австралиядан ұйымдасқан топтармен (теле-кездесулер) келетін пукапука аралдықтары үшін Самоа арқылы жүру әдетке айналуда.

Мәдениет

Пукапуканың өз тілі мен әдет-ғұрпы Кук аралдарының қалған бөлігінен ерекшеленеді. Барлық халқы 17 ғасырда қатты дауыл мен цунамиден аман қалған он жеті ер адам, екі әйел және белгісіз сандағы балалардың ұрпақтары екендігі айтылады. Ауызша тарихқа сүйене отырып жасалған жаңа есептеулер, оқиға шамамен 1590 жылы болғанын көрсетеді. 1870 жылға қарай, қара құстардың шабуылынан кейін атоллдың халқы 340 адамға дейін азайды. 2001 жылғы халық санауы бойынша аралда 664 адам тұрды, бірақ 2005 жылдан бері халық саны 500-ден төмендеді. Америкалық жазушы Роберт Дин Фрисби 1924 жылы Пукапукаға қоныс аударды, жергілікті әйелге үйленді және отбасын осы аралда өсірді. Ол Пукапука мен айналасындағы аралдардағы өмірі туралы бірнеше кітап жазды. Ол сол кезде "цивилизациялық әлемнің шулы дауысынан ең әлсіз эхо да жетпейтін" жерді іздегенін айтқан. Фрисбидің қызы Джонни және оның Пукапукаға оралуы 2021 жылғы "Мендегі арал" атты деректі фильмінде көрсетілген. Пукапука, Азиялық американдықтардың тайпасының аты ретінде "Survivor: Cook Islands" (АҚШ-тың реалити-шоуының 13 маусымы), бастапқыда тайпалардың нәсіл бойынша бөлінгендігін көрсететін аталмыш бағдарламада қолданылды.