Кіріспе
Кук аралдарының екінші үлкені – Мангая (дәстүрлі атауы А’уа’у Энуа, «террасалы» деген мағынаны білдіреді). Бұл Кук аралдарының ең оңтүстігінде орналасқан және Раротонгадан кейін екінші үлкені. Аралдың пішіні шамамен дөңгелек, ауданы – 57 шақырым квадрат километр. Бастапқыда тығыз қоныстанған Мангаяның халқы соңғы 50 жылда 75%-ға азайды, мұның басты себебі – 1980 жылдары ананас өндірісінің төмендеуі және одан кейін 1996 жылғы экономикалық дағдарыс болды.
Mangaia (traditionally known as A'ua'u Enua, which means terraced) is the most southerly of the Cook Islands and the second largest, after Rarotonga. It is a roughly circular island, with an area of , from Rarotonga. Originally heavily populated, Mangaia's population has dropped by 75% in the last 50 years, mainly due to the decline of the pineapple industry in the 1980s and a subsequent economic crisis in 1996.
География
Бастапқыда Ауау немесе Ауау Энуа ("террасалы") деп белгілі болған аралды 1775 жылы Айтутакиден келген Тамаэу Мангая (немесе Мангаянуи Ненева, "Мангая зор, құдіретті") деп атады. Бұл тарихи түрде паналауға және жерлеу рәсімдеріне пайдаланылған кең үңгірлер желісіне алып келді. Аралдың ең биік нүктесі – Ранги-Мотия, теңіз деңгейінен 169 метр биіктікте, аралдың орталық бөлігіне жақын орналасқан. Оңтүстікте Тириара көлі – тұщы сулы көл жатыр.
Тарих
Тангаттау үңгіріндегі қазба жұмыстары Мангаяның шамамен 1000 жылы шамасында алғашқы болып қоныстанғанын көрсетіп тұр. Ауызша дәстүрге сәйкес, арал жаңадан ашылмаған, ал Авайки жер асты әлемінен халқы бар күйінде пайда болған. Кейіннен Раротонга, Айтутаки, Атиу, Тонга және Таитиден одан әрі қоныстандырылған. Тәтті картоп бұрын Тынық мұхитында егіс дақылы ретінде өсірілгенімен, Тангаттау үңгіріндегі археологиялық орын қазіргі таңда Полинезияда тәтті картоп өсірудің ең ерте тіркелген жері болып табылады. Алғашқы қоныстану жағалаудағы елді мекендерге шоғырланған, бірақ 16 ғасырға қарай ол ішкі аймаққа қарай жылжыды және аралдар арасындағы сауда дерлік тоқтады. Осы кезеңнің ауызша тарихтарында жер мен мәртебе үшін бәсекелес амірлер туралы айтылады. 1823 жылы Лондон миссионерлік қоғамының өкілі Джон Уильямс келгенге дейін, оған тағы екі кеме келді, олардың бірі HMS Bounty болған болуы мүмкін. Соңғы мангая басшысы Пангемиро миссионерлер келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал христиандық дінге көшу арқылы соғыстың тоқтатылуы 1823 жылғы билік құрылымын және жер мен атақтардың бөлінуін тоқтатты. Нумангатини Арики екі тармақ арасында кезектесіп, үстемдік құрды. 1946 жылы ананас өсіру енгізілді, ал 1960 және 1970 жылдары Мангаяда экспорт өнеркәсібі гүлденді. 1980 жылдары осы өнеркәсіптің құлдырауы және 1996 жылғы келесі экономикалық дағдарыс арал халқының біртіндеп азаюына әкелді. 2001 жылдың желтоқсанында Мангаяға «Трина» даулы циклоны қатты зиян келтірді. Баяу жылдамдықпен қозғалған циклон сегіз күн бойы қатты жаңбыр жаудырып, 50 жылдағы ең ауыр су тасқынына себеп болды. Аралдың бір бөлігі суға батты, тәтті картоптың 95% және малдың 60% жойылды. Соның салдарынан туған азық-түлік тапшылығынан МҚК арал тұрғындарының барлығына азық-түлік таратты. «Трина» келтірген зақымның ауырлығына байланысты оның атауы кейіннен қолданудан шығарылды.
Демографиялық мәліметтер және қоныстану
Мангая алты ауданға (Пуна) бөлінеді: Тамаруа, Вейтатей, Кеи’а, Таваэнга, Каранга және Ивируа. Аудандар аралдың ортасына жақын ең биік нүктеде, Ранги мотияда қиылысатын секторларға ұқсайды. Аудандар, Оңтүстік Кук аралдарындағы басқа аралдардағыдай, 38 дәстүрлі кіші ауданға – Тапереге бөлінеді. Елордасы – батыс жағалаудағы Онероа ауылы, онда халықтың шамамен жартысы тұрады. Онероа, іс жүзінде, үш ауылдан тұратын біріккен ауылдық аймақ: Таваэнга, Каумата және Темакатеа. Онероаның барлығы Кеи’а ауданының шегінде орналасқан, оның ішінде солтүстікке орналасқан Таваэнга ауылы да бар, ол атымен күткендей Таваэнга ауданында емес. Оңтүстікте Тамаруа, солтүстік-шығыста Ивируа мен Каранга тағы үш ауыл бар. 1823 жылы Джон Уильямс Мангая халқын екі-үш мың адам деп бағалаған. Көші-қон мен аурулар салдарынан 1867 жылы халық саны 2237 адамға, ал 1892 жылы 1700 адамға дейін азайды. ХХ ғасырда халық саны өсіп, 1966 жылы 2002 адамға жетті. Ананас өнеркәсібінің құлдырауы және одан кейінгі экономикалық дағдарыс одан әрі көші-қонға алып келді, нәтижесінде халық саны ең жоғары көрсеткіштен 75% төмендеп, 2016 жылы 499 адамды құрады. Бір антрополог, Дональд Маршалл, еуропалықтар келгенге дейін Мангая тұрғындарын «көрсетілген ең жыныстық белсенді мәдениет» деп сипаттады, ер адамдар «жасөспірім шағы мен 20 жасында аптасына орташа есеппен 21 оргазм (жылына 1000-нан астам рет) алатын» еді.
Экономика
Мангая экономикасы үкімет тарапынан көп қолдауға ие, жұмыс күшінің 50% мемлекеттік секторда жұмыс істейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, экономикасы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген, бұл Жаңа Зеландия нарығына ерекше қол жеткізу арқасында пайда тапқан. Осы қол жеткізуді жою және тасымалдаудың үзілуі осы саланың құлдырауына әкелді. Соңғы жылдары халық санының азаюы аралдағы негізгі қызметтердің жетіспеушілігіне, дәрігер мен тіс дәрігерінің болмауына себеп болды. Қазіргі экспортқа құс шаянының қабығынан жасалған EIS әшекейлері кіреді.
Флора
Мангаяның флорасын бес экологиялық аймаққа бөлуге болады. Па-тай, яғни жағалау аймағы, негізінен кокос пальмасы, Панданус текториус, Баррингтония азиатка және басқа да бұталы өсімдіктермен жабылған. Раутуиту, немесе жоғарғы макатеа – бұл туған жердің орман зонасы, онда Elaeocarpus tonganus, Hernandia moerenhoutiana және Guettarda speciosa сияқты ендік түрлер басым. Ауылдар мен жолдар маңында кокос жаңғағы, шамшаңырақ және Morinda citrifolia өседі. Макатеяның қиын жағдайлардағы бөліктері панданус және эндемикалық Geniostoma sykesii сияқты бұталармен жабылған. Пуна (батыр жазықтар) аралдағы ең құнарлы топыраққа ие және онда таро, кокос және Hibiscus tiliaceus сияқты әкелінген және өсірілген түрлер өседі. Раутуануэ (еңістер) және Маунга (таулар) көп өзгертілген және ананас, кокос, бұталар, папоротниктер мен шөппен жабылған.
Фауна
Адамдардың келуі жергілікті жануарлардың жойылуына әкеп соқты. Құрлықта сақталған түрлерге аралдық ұшқыш түлкі, Тынық мұхитының рифтік балықшысы, Тынық мұхитының қара үйрек, дақсыз сутас, жылаушы балықшы, Кук қамыстық торғайы, сондай-ақ 12 түрлі теңіз құсы жатады. Келтірілген түрлерге қызыл жартас тауығы, Полинезия тышқаны, Океания геконы және күңгірт гекон жатады. Арал BirdLife International ұйымы тарапынан Маңызды құс аймағы (IBA) деп белгіленген.