Андроново мәдениеті – б.з.д. 2000-900 жж. қазақ даласында гүлденген қола дәуірінің археологиялық кешені. Индоиран тілдерімен байланысты, мал шаруашылығы дамыған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бронза дәуірі мәдениеттерінің тобы, б.з.д. 2000–900 жж.
Group of Bronze Age cultures, 2000–900 BC
Андронов мәдениеті – б.з.д. 2000–1150 жылдар аралығында гүлденген, ұқсас жергілікті кеш бронза дәуірі мәдениеттерінің жиынтығы. Кейбір зерттеушілер оны археологиялық кешен немесе археологиялық горизонт деп атауды ұсынады. Бұрын Андронов мәдениетінің құрамына кірген, бірақ қазір ерте Андронов мәдениеттерінен бөлек қарастырылатын Синташта мәдениеті (б.з.д. 2200–1900 жж.) сәл ертерек. Андронов мәдениетінің алғашқы кезеңі б.з.д. 3-мыңжылдықтың соңында, мал жаю арқылы басталған болуы мүмкін, өйткені жайылымдардағы табиғи жем қоныстарға жақын жерде табу оңай болды. Көптеген зерттеушілер Андронов горизонтын ертедегі индоиран тілдерімен байланыстырады, бірақ ол солтүстік шекарасындағы ертедегі урал тілдерін сөйлейтін аймаққа және шығыс шекарасындағы енисей тілдерін сөйлейтін аймаққа қатысты болуы мүмкін. Allentoft және авторлар (2015) жүргізген генетикалық зерттеулерінде Андронов мәдениеті мен оған дейінгі Синташта мәдениетінің Еуропаның ертедегі шаруаларына сәйкес келетін ата-тегінің үлесі жоғары екенін ескере отырып, Қиыншыл ыдыс мәдениетінен ішінара шыққандығын көрсетті.
The Andronovo culture is a collection of similar local Late Bronze Age cultures that flourished 2000–1150 BC, Some researchers have preferred to term it an archaeological complex or archaeological horizon. The slightly older Sintashta culture (c. 2200–1900 BC), formerly included within the Andronovo culture, is now considered separately to Early Andronovo cultures. Andronovo culture's first stage could have begun at the end of the 3rd millennium BC, with cattle grazing, as natural fodder was by no means difficult to find in the pastures close to dwellings. Most researchers associate the Andronovo horizon with early Indo Iranian languages, though it may have overlapped the early Uralic speaking area at its northern fringe and Yeniseian speaking area to its eastern fringe. Allentoft et al. (2015) concluded from their genetic studies that the Andronovo culture and the preceding Sintashta culture should be partially derived from the Corded Ware culture, given the higher proportion of ancestry matching the earlier farmers of Europe, similar to the admixture found in the genomes of the Corded Ware population.
Ашылу
Бұл атау Сибірдің Красноярск өлкесінің Ужурский ауданындағы Андроново ауылынан шыққан, онда 1914 жылы орыс зоологы Аркадий Тугаринов алғашқы қалдықтарын тапқан. Бірнеше қабірлер табылды, олардың ішінде әсем безенділген керамикалық ыдыстармен бірге бүгілген күйде жерленген қаңқалар болды. Андронов мәдениетін алғаш рет 1920 жылдары орыс археологы Сергей Теплоухов сипаттады.
The name derives from the village of Andronovo in the Uzhursky District of Kranoyarsk Krai, Siberia, where the Russian zoologist Arkadi Tugarinov discovered its first remains in 1914. Several graves were discovered, with skeletons in crouched positions, buried with richly decorated pottery. The Andronovo culture was first identified by the Russian archaeologist Sergei Teploukhov in the 1920s.
Мал шаруашылығы, жылқы шаруашылығы және ауыл шаруашылығы
Андроново малдарына сиыр, жылқы, қой, ешкі және түйе кірген. Андроново экономикасында егін шаруашылығы маңызды рөл атқармады.
Andronovo livestock included cattle, horses, sheep, goats and camels. Agriculture did not play an important role in the Andronovo economy.
Металлургия
Андронов мәдениеті металлургиядағы аймақтық табыстарымен ерекшеленеді. Қоладан жасалған заттар көптеп кездесетін, мыс өңдеу шеберханалары да болған. Бұл мәдениет Оңтүстік Уралдан Қашғарға дейін, Еуразияның кең аумағында тараған, соңғы қола дәуірінің көшпелі халықтары жасаған қыш ыдыстармен байланысты.
The Andronovo culture is notable for regional advances in metallurgy. Bronze objects were numerous, and workshops existed for working copper. spread over much of Eurasian region, from Southern Urals to Kashgar, a pottery made by late Bronze Age nomads.
Соғыс жүргізу
Новалинский 2 қорымында, атқа міну және жауынгерлік дағдылары арқылы тайпаластары мен көршілерін физикалық тұрғыдан бақылауға негізделген билікке ие әскери элитаның жерленген болуы мүмкін. Атты әскердің жаяу әскерге қарағанда айқын артықшылығы бар. Мүмкін, басқа да түсіндірме бар: бұл элита коллектив ішіндегі қақтығыстарды шешумен айналысқан, сондықтан билікке және жоғары әлеуметтік статуске ие болған. Метафоралық тұрғыдан алғанда, мұндай элитаны Қола дәуірінің шерифтері деп атауға болады, – деді Игорь Чечушков.
"It is likely that militarized elite, whose power was based on the physical control of fellow tribesmen and neighbors with the help of riding and fighting skills, was buried in the Novoilinovsky 2 burial ground. The rider has a significant advantage over the infantryman. There may be another explanation: These elite fulfilled the function of mediating conflicts within the collective, and therefore had power and high social status. Metaphorically, this kind of elite can be called Sheriffs of the Bronze Age" said Igor Chechushkov.
Жерлеу
Андроновтық өлгендер ағаш немесе тас камераларда дөңгелек және төртбұрышты кургандар (тумули) астында жерленген. Жерлеулерде мал, дөңгелекті көліктер, жылқының ернеуі, қару-жарақ, керамика және әшекейлермен бірге қойылған. Ең маңызды табыстардың арасында шамамен б.з.д. 2000 жылға дейін, тіпті одан да ертерек мерзімге жататын күймелердің жерлеулері бар. Күймелер жұп аттармен табылған, сондай-ақ жылқыны "басы мен аяқтары" бойынша діни ғұрыппен жерлеу салты да анықталған. Ресейде, Моңғолия мен Қазақстан арасында орналасқан Китмановода (1746–1626 ж.б.д.), бір әйел мен екі баланың ортақ қабірінен алынған тіс қығылынан Yersinia pestis бактериясының штаммы табылды. Бұл штаммның гендері флагеллин өндіреді, ол адам иммундық жүйесін белсендіреді. Дегенмен, басқа тарихқа дейінгі Yersinia pestis бактерияларынан өзгеше, бұл штамм флагеллин өндірісін нашарлатады; ал кейінгі тарихи оба ауруы флагеллин өндірмейді, осының нәтижесінде оның қауіптілігі артады. Сондықтан Китманово штаммы обаға айналуға қарай эволюциялап жатқан (дегенмен ол оба емес еді). Бұл қабірдегі үш адам да бір уақытта қайтыс болған, ал зерттеуші оларды осы обаға ұқсас жұқпалы аурудың өлтіргенін болжайды.
The Andronovo dead were buried in timber or stone chambers under both round and rectangular kurgans (tumuli). Burials were accompanied by livestock, wheeled vehicles, cheek pieces for horses, and weapons, ceramics and ornaments. Among the most notable remains are the burials of chariots, dating from around 2000 BC and possibly earlier. The chariots are found with paired horse teams, and the ritual burial of the horse in a "head and hooves" cult has also been found. At Kytmanovo in Russia between Mongolia and Kazakhstan, dated 1746–1626 BC, a strain of Yersinia pestis was extracted from a dead woman's tooth in a grave common to her and to two children. This strain's genes express flagellin, which triggers the human immune response. However, by contrast with other prehistoric Yersinia pestis bacteria, the strain does so weakly; later, historic plague does not express flagellin at all, accounting for its virulence. The Kytmanovo strain was therefore under selection toward becoming a plague (although it was not the plague). The three people in that grave all died at the same time, and the researcher believes that this para plague is what killed them.
Үнді-ирандықтармен этнолингвистикалық байланыс
Ғалымдар арасында Андронов мәдениетінің индоирандық болғаны туралы көбінесе келісім бар. Егер Синташта мәдениетін де ескерсек, онда ең көне соғыс күймелері осы мәдениеттен табылды. Андронов мәдениеті мен индоирандықтардың арасындағы байланысты Андронов аймағындағы иран тілдес жер-атауларының таралуы және бірінші мыңжылдықта сақтар (скифтер), сарматтар және аландар сияқты түрлі иран тілдес халықтардың үстемдігі туралы тарихи деректер растайды. Бұл тілдің әлі де прото-индоирандық кезеңінде болған деп болжанады. Андроновтың археологиялық және индоирандықтардың мәтіндік деректемелері (яғни Ведалар мен Авеста) арасындағы салыстырулар Андроновтың индоирандық тегін қолдау үшін жиі жасалады. Үлкен Иран мен Үндістан субконтинентінің индоирандануына қатысты қазіргі түсіндірмелер Андроновтың Орталық Азияға оңтүстікке қарай кеңейгендігі немесе кем дегенде, аймақтың қола дәуірі қалалық орталықтарында, мысалы Бактрия-Маргиана археологиялық кешенінде тілдік үстемдікке жеткендігі туралы болжамға көп сүйенеді. Андронов мәдениетінің алғашқы кезеңдері индоирандық тілдік біртүтастықтың соңғы кезеңімен сәйкес келеді деп есептелсе, кейінірек олар ирандықтардың бір тармағын құраған болуы мүмкін. Малори Андроновтан Солтүстік Үндістанға дейінгі кеңеюді дәлелдеудің қиындықтарын мойындайды және индоарийлерді Бешкент және Вахш сияқты орындармен байланыстыруға тырысу "индоирандықтарды Орталық Азияға жеткізеді, бірақ мидиялықтардың, парсылықтардың немесе индоарийлердің отанына емес". Ол индоирандықтардың Бактрия-Маргиана мәдениетінің ерекшеліктерін қабылдап, бірақ Иран мен Үндістанға қоныс аударғанда өз тілі мен дінін сақтап қалғандығын көрсететін "мәдени дөңгелек" (Kulturkugel) моделін жасады. Митанни мен Ведалық Үндістанда индоарийлер қолданған, бірақ Таяу Шығыста және Хараппа Үндістанында бұрын кездеспеген күймелердің Синташтада б.з.б. 17-16 ғасырларда табылу фактісін Кузьмина (1994) Андроновтың индоирандық екенін растайды деп санайды. Клейн (1974) және Брентжес (1981) Андронов мәдениетінің индоирандық идентификациясы үшін тым кеш екенін айтты, себебі күймелерді қолданатын арийлер Митанниде б.з.б. 15 ғасырда пайда болды. Алайда, Кривое көліндегі күймелі жерлеу б.з.б. 2000 жылға дейін даулануда. Евгений Гелимский Андронов халқы индоирандық тілдердің жеке тармағында сөйлегенін болжады. Оның пікірінше, финно-угор тілдеріндегі қарыз сөздер осы көзқарасты қолдайды. Владимир Напольских финно-угор тілдеріндегі қарыз сөздер тілдің индоарийлік типке жататындығын көрсетеді деп ұсынды. Индоирандық сөздердің ескі формалары урал және прото-енисей тілдеріне сіңгендіктен, Андронов аймағының бір бөлігінде, яғни урал және енисей тілдерінде басқа тілдердің (соның ішінде жоғалған тілдердің) болуы мүмкін емес деп толығымен айтуға болмайды. Расмус Г. Бьёрн (2022) Андронов мәдени кешенінің тілдік мұрасын "индоирандық диалект континуумы" деп сипаттайды, кейіннен ирандық және индикалық тілдерге бөлінген. Ертедегі ирандық тіл Андронов аймағының кейінгі кезеңдерімен байланысты болуы мүмкін. Андронов мәдени кешені арқылы алынған индоирандық қарыз сөздер прото-урал тілінде де, кейіннен прото-түрік тілінде де кездеседі, бұл Алтай тауларында (әсіресе Минусинск ойпатында) және Моңғолияда белгілі бір байланыс болғандығын көрсетеді. Ежелгі қытай тілінде де жылқы шаруашылығымен байланысты қарыз сөздер кездеседі.
It is almost universally agreed among scholars that the Andronovo culture was Indo Iranian. if we include the Sintashta culture, where the oldest known chariots have been found. The association between the Andronovo culture and the Indo Iranians is corroborated by the distribution of Iranian place names across the Andronovo horizon and by the historical evidence of dominance by various Iranian speaking peoples, including the Saka (Scythians), Sarmatians and Alans, throughout the Andronovo horizon during the 1st millennium BC. It is conjectured that the language spoken was still in the Proto Indo Iranian stage. Comparisons between the archaeological evidence of the Andronovo and textual evidence of Indo Iranians (i. e. the Vedas and the Avesta) are frequently made to support the Indo Iranian identity of the Andronovo. The modern explanations for the Indo Iranianization of Greater Iran and the Indian subcontinent rely heavily on the supposition that the Andronovo expanded southwards into Central Asia or at least achieved linguistic dominance across the Bronze Age urban centres of the region, such as the Bactria–Margiana Archaeological Complex. While the earliest phases of the Andronovo culture are regarded as co ordinate with the late period of Indo Iranian linguistic unity, it is likely that in the later period they constituted a branch of the Iranians. Mallory acknowledges the difficulties of making a case for expansions from Andronovo to northern India, and that attempts to link the Indo Aryans to such sites as the Beshkent and Vakhsh cultures "only gets the Indo Iranian to Central Asia, but not as far as the seats of the Medes, Persians or Indo Aryans". He has developed the Kulturkugel model that has the Indo Iranians taking over Bactria Margiana cultural traits but preserving their language and religion while moving into Iran and India. Based on its use by Indo Aryans in Mitanni and Vedic India, its prior absence in the Near East and Harappan India, and its 17th–16th century BC attestation at the Andronovo site of Sintashta, Kuzmina (1994) argues that the chariot corroborates the identification of Andronovo as Indo Iranian. Klejn (1974) and Brentjes (1981) found the Andronovo culture much too late for an Indo Iranian identification since chariot using Aryans appear in Mitanni by the 15th century BC. However, dated a chariot burial at Krivoye Lake to around 2000 BC. Eugene Helimski has suggested that the Andronovo people spoke a separate branch of Indo Iranian. He claims that borrowings in the Finno Ugric languages support this view. Vladimir Napolskikh has proposed that borrowings in Finno Ugric indicate that the language was specifically of the Indo Aryan type. Since older forms of Indo Iranian words have been taken over in Uralic and Proto Yeniseian, occupation by some other languages (also lost ones) cannot be ruled out altogether, at least for part of the Andronovo area, i. e., Uralic and Yeniseian. Rasmus G. Bjørn (2022) describes the linguistic heritage of the Andronovo cultural complex as "Indo Iranic dialect continuum", with a later split between Iranic and Indic. Early Iranic can be associated with later stages of the Andronovo horizon. Indo Iranian derived loanwords via the Andronovo cultural complex can be found in both Proto Uralic and later in Proto Turkic, suggesting some forms of contact near the Altai Mountains (specifically the Minusinsk basin) and Mongolia respectively. Some loanwords related to horse pastoralism are also found in Old Chinese.
Сыртқы келбеті
2000 жылдардың ортасындағы зерттеулерде археологтар Андронов тұрғындарының бас сүйегінің ежелгі және қазіргі еуропалық тұрғындарға ұқсас ерекшеліктері болғанын сипаттады. Андронов бас сүйектері Срубная және Синташта мәдениеттерінің бас сүйектерімен ұқсас, соның ішінде доликоцефалия сияқты белгілерге ие. Ирандықтар мен үнді-арийлік көші-қондар арқылы осы физикалық тип оңтүстікке қарай таралып, жергілікті халықтармен араласып, Үндістанның қазіргі халқының қалыптасуына үлес қосты.
In studies from the mid 2000s, the Andronovo have been described by archaeologists as having cranial features similar to ancient and modern European populations. Andronovo skulls are similar to those of the Srubnaya culture and Sintashta culture, exhibiting features such as dolicocephaly. Through Iranian and Indo Aryan migrations, this physical type expanded southwards and mixed with aboriginal peoples, contributing to the formation of modern populations of India.
Археогенетика
Андронов мәдениеті мен оның халқы негізінен Орталық Еуропаның Шымнан жасалған керамика мәдениетінің шығысқа қарай кеңеюі арқылы, Фатьяново-Баланово және Синташта мәдениеттері арқылы қалыптасты, олар негізінен Ямная сияқты ата-тегі мен Ерте Еуропалық фермерлердің араласуымен сипатталады. Синташта-Андроновтың таралуы үнді-иран тілдерінде сөйлейтін халықтардың кеңеюімен байланысты. Андроновтың тегі (шамамен 57%), BMAC араласуымен (шамамен 43%) бірге, Иран үстіртіне кейінгі ирандықтардың таралуын көрсетеді, ал BMAC араласуы Оңтүстік Азияға Индо-Арийлердің қоныс аударуында табылмайды, бұл BMAC арқылы және Ішкі Азия тау дәлізі арқылы екі тәуелсіз жол бар екенін көрсетеді. Кейзер және авторлар тобы (2009) ежелгі Сібір мәдениеттері, Андронов мәдениеті, Карасук мәдениеті, Тагар мәдениеті және Таштык мәдениеттері туралы зерттеу жариялады. Оңтүстік Сібірдегі Андронов горизонтының 1800-1400 жж. аралығындағы он адам зерттелді. Тоғыз адамның мтДНК-сы U4 гаплогруппасының екі үлгісін, ал Z1, T1, U2e, T4, H, K2b және U5a1 гаплогруппаларының бір-бір үлгісін көрсетті. Бір адамның Y ДНК-сы Y ДНК гаплогруппасы C-ге (бірақ C3 емес) тиесілі болды, ал қалған екі үлгі R1a1a гаплогруппасына тиесілі болды, бұл ерте Индоевропалықтардың шығысқа қарайғы қоныс аударуын көрсетеді деп есептеледі. Сауалнамаға қатысқандардың тек екеуі (немесе 22%) Азия текті, ал жетісі (немесе 78%) Еуропа текті болды, олардың көпшілігі ақ терілі, ашық түсті көзді және ашық шашты адамдар екені анықталды. 2018 жылдың мамырында Nature журналында жарияланған генетикалық зерттеуде б.з.д. 1200 ж. шамасында жерленген Андронов әйелінің қалдықтары зерттелді. Ол аналық U2e1h гаплогруппасының тасымалдаушысы екені анықталды. 2019 жылдың қыркүйек айында Science журналында жарияланған генетикалық зерттеуде Андронов горизонтынан алынған көптеген қалдықтар зерттелді. Алынған Y ДНК-ның басым көпшілігі R1a1a1b немесе оның әртүрлі тармақтарына (әсіресе R1a1a1b2a2a) тиесілі болды. Алынған мтДНК үлгілерінің көп бөлігі U гаплогруппасына тиесілі болды, бірақ басқа да гаплогруппалар да кездесті. Андронов мәдениетінің халқы генетикалық жағынан Шымнан жасалған керамика, Потаповка, Синташта және Срубная мәдениеттерінің халқымен тығыз байланысты екені анықталды. Бұл мәдениеттерде Ямная мәдениетінің және Орталық Еуропаның орта неолиттік дәуірінің халықтарының аралас тегі бар екені анықталды. Андроновтың солтүстік-батыс аймақтарындағы адамдар "генетикалық жағынан біртекті" және "генетикалық жағынан Синташта халқынан айырмашылығы жоқ" деп табылған. Генетикалық деректер Андронов мәдениетінің және оның Синташта алдыңғысының, далалық тегі бар Орталық Еуропа халықтарының далаға қайта қоныстануынан пайда болғанын көрсетті. Бұл, әсіресе, R Z93 SNPs көпшілігімен (n=12) анықталады. Манжуша Чинталапати, Ник Паттерсон және Прия Мурджани (пікірленген мақалада, 18 шілде, 2022) DATES (эволюциялық сигналдардың тегінің таралуы) арқылы Андронов мәдениетінің халқына тән генетикалық ерекшеліктер осы археологиялық мәдениет пайда болғанға дейін 900 жыл бұрын, б.з.д. 2900 ж. қалыптасқанын бағалады.
The Andronovo culture and its population derived primarily from an eastwards expansion of the Central European Corded Ware culture via the Fatyanovo–Balanovo and Sintashta culture, which are characterized by the combination of mainly Yamnaya like ancestry and Early European Farmers admixture. The spread of Sintashta Andronovo ancestry correlates with the expansion of Indo Iranian speaking peoples. Andronovo ancestry (c. 57%), in tandem with BMAC admixture (c. 43%), represents the later Iranian dispersal into the Iranian Plateau, while BMAC admixture is not found among the Indo Aryan migrations into South Asia, suggesing two independent routes, one via the BMAC and one via the Inner Asian mountain corridor. Keyser et al. (2009) published a study of the ancient Siberian cultures, the Andronovo culture, the Karasuk culture, the Tagar culture and the Tashtyk culture. Ten individuals of the Andronovo horizon in southern Siberia from 1800 BC to 1400 BC were surveyed. Extractions of mtDNA from nine individuals were determined to represent two samples of haplogroup U4 and single samples of Z1, T1, U2e, T4, H, K2b and U5a1. Extractions of Y DNA from one individual was determined to belong to Y DNA haplogroup C (but not C3), while the other two extractions were determined to belong to haplogroup R1a1a, which is thought to mark the eastward migration of the early Indo Europeans. Of the individuals surveyed, only two (or 22%) were determined to be of Asian ancestry, while seven (or 78%) were determined to be of European ancestry, with the majority being light skinned with predominantly light eyes and light hair.]] A genetic study published in Nature in May 2018 examined the remains of an Andronovo female buried c. 1200 BC. She was found to be a carrier of the maternal haplogroup U2e1h. In a genetic study published in Science in September 2019, a large number of remains from the Andronovo horizon was examined. The vast majority of Y DNA extracted belonged to R1a1a1b or various subclades of it (particularly R1a1a1b2a2a). The majority of mtDNA samples extracted belonged to U, although other haplogroups also occurred. The people of the Andronovo culture were found to be closely genetically related to the people of the Corded Ware culture, the Potapovka culture, the Sintashta culture and Srubnaya culture. These were found to harbor mixed ancestry from the Yamnaya culture and peoples of the Central European Middle Neolithic. People in the northwestern areas of Andronovo were found to be "genetically largely homogeneous" and "genetically almost indistinguishable" from Sintashta people. The genetic data suggested that the Andronovo culture and its Sintastha predecessor were ultimately derived of a remigration of Central European peoples with steppe ancestry back into the steppe. This is in particular defined by the majority (n=12) of R Z93 SNPs. Manjusha Chintalapati, Nick Patterson, and Priya Moorjani (in a peer reviewed paper, July 18, 2022) estimate through DATES (Distribution of Ancestry Tracts of Evolutionary Signals) that genetic characteristics, typical of Andronovo culture's people formed around 900 years before this archaeological culture appeared, 2900 BCE.