Кіріспе

Бразилиядағы аборттың заңдылығы мен таралуына шолу Бразилияда аборт жасау қылмыс саналады, жүкті әйелге 1 жылдан 3 жылға дейін бас бостандығынан айыру, ал дәрігерге немесе басқа біреуге аборт жасаған адамға 1 жылдан 4 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделген. Бразилияда үш нақты жағдайда аборт заңмен жазаланбайды: әйелдің өміріне қауіп төнген жағдайда; жүктілік зорлау нәтижесінде болған жағдайда; және егер ұрық ананцефалиямен туған болса. Мұндай жағдайларда Бразилия үкіметі Sistema Único de Saúde (Бірыңғай денсаулық сақтау жүйесі) арқылы аборт процедурасын тегін ұсынады. Бұл заң бойынша осы жағдайларда аборт жасау құқық емес, тек осы жағдайларда аборт жасаған әйелдер мен дәрігерлер жазаланбайды дегенді білдіреді. Заңдық ерекшеліктерден тыс, өзін-өзі аборт жасаған немесе басқа біреудің аборт жасауына келісім берген әйелге бір жылдан үш жылға дейін қамауға алу жазасы тағайындалады. Пациенттің келісімімен заңсыз аборт жасаған үшінші тарапқа негізгі жаза бір жылдан төрт жылға дейін қамауға алу, егер әйелге денсаулығына зиян келтірсе, жаза үштен бір бөлігіне дейін ұзартылуы мүмкін, ал әйел қайтыс болса, екі есеге дейін көбейтілуі мүмкін. Төрт жылға немесе одан аз мерзімге белгіленген қылмыстық жазалар қоғамдық жұмыстарға және қайырымдылыққа міндетті түрде үлеспе жасау сияқты түрмеге жатпайтын жазаларға ауыстырылуы мүмкін. Бразилия Америкалық Адам Құқықтары Конвенциясына қол қойған, ол Сан-Хосе келісімі деп те аталады. Конвенция "әдетте, тұқымдану сәтінен бастап" адам эмбриондарына өмір сүру құқығын береді және Бразилия заңдарында Конституциямен бірдей құқықтық мәртебеге ие. Бразилияның Азаматтық кодексі де ұрықтар мен эмбриондарға құқықтар береді. Алайда, 2008 жылы Жоғарғы Федералды Сот 6 дауысқа 5 дауыспен өмір сүру құқығы тек жатырдағы эмбриондарға ғана қатысты деп шешті, ал жатырға трансплантациялауға жарамсыз мұздатылған эмбриондар негізгі құқықтарға ие емес және оларды ғылыми зерттеулер үшін пайдалануға болады. 2012 жылы Жоғарғы Сот ананцефалиямен туған ұрықтарды түсікке салуға да рұқсат берді. 2016 жылдың 29 қарашасында Бразилияның Жоғарғы Соты "жүктіліктің алғашқы үш айында жасалған аборт қылмыс болмауы керек" деген шешім шығарды. Бұл шешімге Бразилия үкіметінің 2016 жылдың басында аборт заңдарын одан да қатаңдауға бағытталған заң жобасын қабылдауы себеп болғандықтан, дау тудырды. 2023 жылдың қыркүйегіне қарай, Сот он екі аптаға дейінгі абортты қылмыстық қылмыс деп санамауы мүмкін істі қарастыруда; Сот Төрағасы қызметінен зейнеткерлікке шығар алдында Роза Вебер аналық – міндет емес, таңдау болуы керек деп мәлімдеді.

Тарих

1890 жылдан бастап қылмыстық кодексте барлық жағдайда аборт қылмыс деп танылды. 1940 жылы қылмыстық кодекстің абортқа қатысты ережелері зорлау немесе туысқа отыру (инцест) салдарынан болған жағдайда, сондай-ақ жүкті әйелдің өміріне қауіп туғанда аборт жасау үшін жазаны жойды. 1941 жылғы президенттік жарлық, 1979 жылы өзгертілген, жүктілікті болдырмауға немесе аборт жасауға арналған кез келген процесті, затты немесе құралды жарнамалауға тыйым салды.

Статистика

Бразилияда жасырын түрде жасалатын аборттардың саны – абортқа қарсы тұратын және аборт құқығын қолдайтын белсенділер арасында дау тудыратын мәселе. 2014 жылы International Journal of Women's Health журналында жарияланған зерттеуде Бразилияда жылына шамамен 48 мың жасырын аборт жасалатыны болжалды. Дегенмен, Анис биоэтика институты сияқты аборт құқығын қолдайтын ұйымдар бұл көрсеткіштен әлдеқайда жоғары санды атап көрсетеді. Кейінгі зерттеулер, International Journal of Gynaecology and Obstetrics журналында жарияланған мәліметтерге сәйкес, Бразилияның қатаң заңнамасына қарамастан, 18-39 жас аралығындағы әйелдердің арасында жылына 500 000 заңсыз аборт жасалады деп есептеледі – яғни, әрбір бесінші бразилиялық әйел осы мәселеге қатысты.

Әйелдердің денсаулығына әсері

2010 жылы аборттан (мұрағатталу және құпия аборттарды қоса) туындаған асқынуларға байланысты жылына 200 000 әйел ауруханаға түскені хабарланды. Жақындағы деректер бойынша, жыл сайын заңсыз аборт салдарынан 250 000-ға жуық әйел ауруханаға жатады, бұл жылдық заңсыз аборттардың шамамен 50% құрайды. Бұл көрсеткіш аборт заңды елдерде аборттан кейін медициналық көмекке мұқтаж әйелдердің 2–5% көрсеткішімен салыстырылғанда өте жоғары. Заңсыз аборттан кейін ауруханаға түскен әйелдердің көпшілігі медициналық сақтандырусыз болып табылады, бұл жыл сайын мемлекетке 10 миллион АҚШ долларынан астам шығын әкеледі. Бразилияда жылына 200-ден астам әйел қауіпсіз емес аборттардың тікелей салдарынан қайтыс болады. Заңсыз абортқа байланысты репродуктивті асқынулар мен басқа да жағымсыз денсаулық салдарының таралу деңгейі белгісіз. 2005 жылғы сауалнама Бразилияның аборт заңнамасы туралы білімнің жетіспеушілігін көрсетті, дәрігерлердің тек 48% ғана әйелдің өмірін сақтау үшін аборт жасаудың заңды екенін біледі және ұрықтың жасы туралы жиі шатасушылықтар бар. Алдыңғы зерттеулер көрсеткендей, бразилиялық акушер-гинекологтардың үштен екісі заңды аборт жасау үшін сот шешімі қажет деп дұрыс емес пікірде, ал тек 27% ғана әйелдің заңды аборт алу үшін жазбаша өтініш беруі керектігін біледі. Осы дәрігерлер өз пациенттеріне дұрыс ақпарат бере алмайды. Ақшалай мүмкіндігі бар кейбір әйелдер аборт жасау үшін шетелге саяхаттайды, Куба, Мексика, Гайана, Аруба, Кюрасао, Француз Гайанасы және АҚШ осындай саяхаттарды таңдайтын елдердің қатарында.

Қоғамдық пікір

2004 жылы Рибейрао-Претода (Сан-Паулу штаты) жүргізілген сауалнамада бразилиялық дәрігерлердің 70%-ы елдегі абортты қылмыстан босатуға қарсы екенін білдірді. Зерттеу сонымен қатар, осы аймақтағы дәрігерлердің 77%-ы әйелдің тілегімен ғана аборт жасау қажет деген пікірмен келіспейтінін көрсетті. Vox Populi институты бұл мәселе бойынша 2010 жылдың желтоқсан айында тағы бір сауалнама жүргізді. Осы зерттеуде бразилиялықтардың 82%-ы қазіргі аборт заңнамасы өзгертілмеуі керек деп санайды, 14%-ы абортты қылмыстан босату қажет деп есептейді, ал 4%-ы бұл мәселеде белгілі бір ұстанымға ие емес екенін мәлімдеді. Зика вирусынан туған микроцефалиясы бар ұрықтарға қатысты халықтың 58%-ы қарсылық білдірді. Бұрынғы солшыл президент Дилма Русефтің қызметтен алынуынан кейін, 2017 жылы Патрисия Гальвао институты жүргізген сауалнама көрсеткендей, бразилиялықтардың 62%-ы абортты заңдастыру идеясына қарсы, 26%-ы қолдайды, ал 10%-ы жауап бере алмады. Пара́на зерттеу институты сол жылы жүргізген сауалнамалар да бразилиялықтардың 86,5%-ы абортты қылмыстан босатуға қарсы екенін көрсетті. Ibope (Бразилиядағы ең ірі зерттеу институты) мәліметінше, 2018 жылы бразилиялықтардың сегізінен тоғызы абортты заңдастыруға қарсы. Datafolha институтының 2018 жылы жүргізген сауалнамасында бразилиялықтардың 41%-ы абортты толыққанды тыйым салуды жақтады, 34%-ы заңнаманы қазіргі күйінде сақтауды қалайды, 16%-ы оны көбірек жағдайларға кеңейтуді қалайды, ал 6%-ы кез келген жағдайда абортты заңдастыруды қолдайды. Абортқа қарсы көзқарас федералдық депутаттардың көпшілігіне де тән, бұл заң шығару арқылы абортты заңдастыруға тырысуды дерлік мүмкін емес етеді. Бұл жағдай абортты қолдайтын шағын топты "адам құқығының негізгі қағидаларын бұзады" деген негізде абортты қылмыстық етуді Жоғарғы Сотқа шағымдануға итермеледі. Дегенмен, Paraná Pesquisas институты 2021 жылы жүргізген тағы бір сауалнамада бразилиялықтардың 79%-ы абортты заңдастыруға қарсы екенін, ал 16,6%-ы оны қолдайтынын көрсетті. Жүргізілген барлық сауалнамалардың нәтижесінде бразилиялықтар абортты заңдастыруды ең аз қолдайтын халықтардың бірі саналады. Қазіргі таңдағы Бразилия туылмаған баланың құқықтарын мойындау атынан абортты тыйым салған әлемдегі ең ірі ел болып табылады.

Қауымнан шығару туралы дау

2009 жылдың наурыз айында Бразилияның Қылмыстық кодексінде зорлауға қатысты ерекше ереже болғандықтан, өгей әкесі зорлаған және егіздерге жүкті болған тоғыз жасар қызға түсік жасалғаннан кейін, Олинда мен Ресифе архиепискобы Хосе Кардосо Собриньо осы қыздың анасы мен медициналық қызметкерлер тобы автоматты түрде қауымнан шығарылғанын мәлімдеді. Президент Лула да Силва және Денсаулық сақтау министрі Хосе Гомес Темпораньо оның бұл мәлімдемесін сынап, Бразилияның Ұлттық Епископтар Конференциясы ананың, әрине, қауымнан шығарылмағанын және медициналық қызметкерлер тобының кез келген мүшесінің қауымнан шығарылғанын көрсететін жеткілікті дәлел жоқ екенін айтты. Бұл мәлімдеме Ватикан газетінде Өмір үшін понтификалық академияның президенті тарапынан да сынға алынды. Дауға қатысқан дәрігерлердің бірі бұл жағдай Бразилияның шектеулі аборт заңдарына қажетті назар аударуға мүмкіндік берді деді.

Анецефалиядан ерекшелік

2004 жылдың шілдесінде бразилиялық федералды судья ананцефалиясы бар ұрықтардың жағдайында түсік жасау үшін сот рұқсатының қажеттілігін жойған алдын ала шешім шығарды. Бразилия епископтар кеңесі бұл шешімге қарсы лоббиледі, ал Ұлттық денсаулық сақтау қызметкерлерінің конфедерациясы бұл ерекшелікті тұрақты етуді қалады. 2004 жылдың қазан айында Бразилияның Жоғарғы соты толық құрамымен жиналып, судьяның шешімін тоқтата тұру үшін 7-4 дауыспен шешім қабылдады, осылай толық сот алқасы мәселені қарастырып, шешім шығару мүмкіндігіне ие болды.