Кіріспе

VI ғасырдағы грек пұтқа табынушы философы Симплиций (/s//ɪ//m/'/p//l//ɪ//ʃ//i//ə//s/; Σιμπλίκιος ὁ Κίλιξ; шамамен 480 – шамамен 560 ж.) Аммоний Гермия және Дамаскийдің шәкірті болды, және неоплатониктердің соңғыларының бірі еді. Ол VI ғасырдың басында Юстиниан қудалаған пұтқа табынушы философтардың қатарында болды, және уақытша парсы сарайында паналауға мәжбүр болды, содан кейін империяға оралуға рұхсат алды. Ол Аристотельдің еңбектері туралы кеңінен жазды. Оның жазбалары түпнұсқалық еңбектер емес, Аристотель және басқа авторларға түсініктемелер болғанымен, оның зиялы қабілеті мен мол білімі оны ежелгі пұтқа табынушылықтың соңғы ұлы философы етеді. Оның еңбектері алдыңғы философтар туралы көптеген мәліметтерді сақтап қалды, әйтпесе олар жоғалып кетер еді.

Өмір

Симплицийдің өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Біліміне сүйенсек, ол шамамен 480 жылы туған болуы мүмкін. Оның Аристотельдің «Аспан туралы» еңбегіне жазған түсіндірмесі 538 жылы жасалған, бұл оның өмірінің соңғы белгілі нақты куәсі, сондықтан ол 540 жылы қайтыс болған болуы мүмкін. Симплиций Аммоний Гермияның және Дамаскидің шәкірті болды, демек, ол неоплатондық мектептің соңғы өкілдерінің бірі еді. Мектептің бас кеңсесі Афинада орналасқан. Ол христиан дінінің енуіне қарсы эллиндік дінді сақтау үшін жасалған соңғы күш-жігердің орталығы болды. V ғасырдағы жазықтармен паганизмге қарсы қабылданған императорлық бұйрықтар, паганистерге жеке зорлық-зомбылыққа қарсы заңдық қорғаныш берді. Симплиций қайда өмір сүргені және дәріс бергені туралы бізге аз мәлімет белгілі. Оның жазумен ғана емес, оқытумен де айналысқандығы Аристотельдің «Физикалық тыңдау» еңбегіне арналған түсіндірмесіндегі тыңдаушыларына арналған сөздерінен, сондай-ақ «Категориялар» еңбегіне арналған түсіндірмесінің тақырыбынан дәлелденеді. Ол білімін Александрияда Аммонийден, ал Афинада Дамаскидің шәкірті ретінде алған; және ол кейіннен осы екі қаланың бірінде қоныстанған болуы мүмкін; себебі осы қалалар мен Константинопольден басқа, оған қажетті кітаптар жинағын қамтамасыз ететін қала табу қиын болар еді, және ол Константинопольге бармауы ықтимал. Бір мәлімдемеде Симплиций қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысында орналасқан Харранға барғаны айтылады. 528 жылы император Юстиниан басқа дінге сенушілерді мемлекеттік қызметтен шеттетуге бұйрық берді. Кейбіреулерінің мүлкі тоналып, ал кейбіреулері өлімге кесілді. Бұйрықта егер олар үш ай ішінде христиан дінін қабылдамаса, империядан қуылмақ екені көрсетілген. Сонымен қатар, Афинада философия мен құқық пәнін оқытуға тыйым салынды. Мүмкін, Прокл тұсында 1000-нан астам алтынмен бағаланған Платондық мектептің мүлігі де тәркіленген; кемінде Юстиниан бұрынғы императорлар оларға бөлген қаражаттан дәрігерлер мен гуманитарлық ғылымдардың мұғалімдерін айырды және азаматтардың мерекелер мен басқа да қоғамдық мақсаттар үшін берген қаражатын тәркіледі. Симплиций, Эуламий, Присциан және басқалардың арасындағы жеті философ, Афинадағы Платондық мектептің соңғы президенті Дамаскидің басшылығымен, 531 жылы таққа отырған атақты парсы патшасы Хосровтың сарайынан қорғаныш іздеуге бейімделді. Бірақ олар үміттеріне жетпеді. 533 жылы шамамен Юстинианмен жасалған бейбіт келісімде философтарға қауіпсіздікпен қайтып оралуға және өздерінің рәсімдерін орындауға рұқсат етілді, содан кейін олар оралды. Жеті философтың кейінгі тағдыры туралы ештеңе білмейміз. Симплицийдің жеке тарихы, әсіресе Парсыға көшіп баруы туралы оның жазбаларында нақты сілтемелер жоқ. Тек Эпиктеттің еңбегін түсіндірген соңында ғана Симплиций осындай этикалық ойларға ден қою арқылы тирандыққа қарсы күресте тапқан жұбанышын ризашылықпен еске алады; бұл оның жоғарыда аталған қуғын-сүргін кезінде немесе одан кейін жазылған болуы мүмкін.

Философия

Симплицийдің басты мәселелерінің бірі Платондық және Аристотельдік философияны үйлестіру болды. Симплиций, неоплатонист ретінде, Аристотельдің тіпті ол дауласқан мәселелерде де Платонмен келісетіндігін, осы арқылы олардың терең, жасырын мағынасын ашуға тырысты. Бұл жүйелі баяндама, антикалық неоплатонизмнің соңғы кезеңінде, классикалық құмарлық дәстүрінің ең белгілі өкілдерін бір және сол құрметті ілімнің жақтастары ретінде көрсетуге бағытталған кең тараған күш-жігердің бір бөлігі болды. Бұл ілім христиан дініне балама ретінде ұсынылып, христиандық пікірге қарсы дәлелдеме ретінде пайдаланылды: құмарлық ойшылдардың арасындағы келіспеушілік олардың шындықты білмейтінін көрсетеді. Симплиций Аристотельдің Платонның ілімдеріне қарсылығының мәні нақты мәселелерде емес, тек тұжырымдамалардағы айырмашылықтарда екенін дәлелдеді. Симплиций уақыт философиясын зерттеу барысында өз көзқарасын түсіндірді, Аристотельдің осы мәселеге қатысты пікірін білудің қажеті жоқ екенін, алдымен уақыттың мәнін анықтау керек екенін айтты. Содан кейін Аристотельдің түсінігіне жақындауға болады. Басқа жағынан, ол маңызды философиялық ұстаздар мен бағыттардың негізгі идеяларының арасында, егер олар неоплатондық дүниетанымымен үйлесетін болса, өзара келісімділік бар екенін көрсетті. Күмәнді жағдайларда ол үйлесімді түсіндіруді қалаған. Мүмкін болмаған жағдайларда ол нақты ұстанымды қабылдады, мысалы, стоиктердің материализмін қабылдамады. Оның пікірінше, тек Плотин ғана емес, сонымен қатар Сириан, Прокл және Аммоний да Платонның даналығының тереңдігіне енген ұлы философтар. Ол көптеген ежелгі грек философтарын да платонизммен байланыстырады. Алайда, ол өте құрметтейтін алдыңғы буыннан ерекшеленеді, себебі ол Орфикалық, Герметикалық, Халдейлік және басқа да шығыстық теологиялық ұғымдарды жиі қолданбайды; нақты мәселелерді түсіндіру мен сынға салуда мұқият және қарапайым болады, сондай-ақ ежелгі грек философиясының түпнұсқалық көздерінен толыққанды білім алуға тырысады. Христиан дініне қарсы болғанымен, ол христиандық ілімдерге шабуыл жасамайды, тіпті өзінің замандасы Иоанн Филопонның Аристотельдің ғаламның мәңгілігі туралы іліміне қарсы бағытталған еңбегіне қарсы күрескен кезде де. Этикада ол неоплатондардың мистикалық пантеистік тазару теориясынан бас тартып, кейінгі стоиктердің этикалық жүйесінде толық қанағатқа жеткен сияқты, бірақ олардың логикалық және физикалық ілімдеріне бейімделмеді.

Астрономия

Аристотель математиканың жоғары тұрған ғылым ретінде астрономия сияқты төмен тұрған ғылымға аксиомалар беруге рұқсат етілетінін және астрономиялық құбылыстарды негіздеу мен түсіндіруге жауапты екенін айтты; жоғары тұрған ғылым себептерді біледі, төмен тұрғандар – тек фактілерді. Осы принципке сүйене отырып, Аристотель космологиялық түсіндірмелері үшін геометриялық анықтамалар мен түсініктерді қолданды. Филопон физикаға қатысты математикалық дәлелдер физикалық шындықтың табиғатына сілтеме жасау арқылы жарамсыз деп есептеді, себебі физикалық шындық математикалық мүмкіндіктерді шектейді, осылайша дәлел негізін жоғалтады. Осылайша, математикалық принциптер физикалық әлемде толыққанды қолданылмайды. Бұл көзқарасқа қарсы Симплиций физикадан математикалық принциптерге кедергісіз өтуді және керісінше, математикалық принциптерді физикаға, әсіресе астрономияға шектеусіз қолдануды талап етті. Ол индукция арқылы түсінік алудан гөрі дедуктивті ойлауды маңыздырақ деп санайтын. Сәйкесінше, ол Аристотельдің космологиясын қатаң дедуктивті жүйе ретінде ұсынды. Астрономияда Симплиций, Аристотель сияқты, ежелгі дәуірде басым болған геоцентризмді, яғни Жердің ғалам ортасында қозгалмай тұратынын қабылдады. Алайда, жұлдыздардың қозғалысына қатысты ол Аристотельдің моделінен ауытқыды. Аристотельдің моделінде ғалам ортасына концентрлі түрде орналасқан, мөлдір, біркелкі айналатын қуыс шарлар (сфералар) болды, оларға жұлдыздар бекітілген, аспан денелерін тұрақты орбитада ұстап тұрды. Симплиций бұл тұжырымды Птолемей ұсынған кейінгі астрономиялық жаңалықтармен ішінара алмастырылғанын ойлады. Бірақ ол Птолемейдің моделін соңғы шешім деп санамады. Оның пікірінше, бұрынғы теориялардың ешқайсысы планеталардың қозғалысын толыққанды түсіндіре алмады, ешқайсысы міндетті түрде және дәлелді түрде дұрыс емес. Оның өзінің теориясы да ғылыми дәлелдеу критерийлеріне сай келмеді. Аристотельден өзгеше, ол барлық аспан денелерінің осьтік айналысын қабылдады және олардың дөңгелек қозғалыстарын гомоцентрлік деп санамады. Оның ойынша, ғалам ортасы айнала тек тұрақты жұлдыздар сферасы ғана айналады; ал ежелгі заманда Күн мен Айды да қамтитын планеталар Жерге орталаспаған кем дегенде бір дөңгелек қозғалысты қамтитын күрделірек қозғалыс жасайды. Аристотельден кейін Симплиций табиғат зерттеушілерінің екі түрінің тәсілдерін ажыратты: "физик" (physicós), ол табиғат философы, және "математик", яғни философ емес, физикалық жағдайларды математикалық құралдармен түсінуге тырысатын адам. Мұндай "математиктің" ерекше жағдайы – астроном. Зерттеушілердің екі түрі де бір тақырыпты зерттейді, бірақ әртүрлі тәсілдермен. "Физик" аспан сфералары мен аспан денелерінің табиғатын зерттейді, оларды сапалық тұрғыдан қарастырады, ал астроном сандық тұрғыдан, есептік және геометриялық ойлауға сүйене отырып зерттейді. "Физик" себеп-салдар байланыстары туралы сұрайды, ал астроном байқалатын құбылыстарға сәйкес келетін сипаттамамен шектеледі, оларды себептік тұрғыдан түсіндірмейді. Симплиций табиғи философиялық, "физикалық" тәсілді ғылыми тұрғыдан тиімді деп санайтын. Ол астрономдардың тек "гипотезалар" – есептеудің қарапайым ережелерімен қанағаттанбауы керек екенін, олардың қарастырулары үшін бастапқы нүкте ретінде себептік аргументациямен негізделген физикалық теорияны пайдалануы керек деп сенді. Тек осындай негізделген астрономия ғана шынайы түсінік бере алады. Ол барлық байқалған құбылыстарды, соның ішінде аспан денелерінің өлшемдеріндегі айқын өзгерістерді де түсіндіре білуі керек.

Онтология

Аристотель ғаламның бір белгілі жерде орналаспайтынын айтқан. Оны локализациялау мүмкін емес, себебі шар тәрізді аспанның сыртында, оны ештеңе қоршамайды және шектемейді, жай ғана кеңістік бос жатыр. Симплиций бұл пікірмен келіспеді. Ол Аристотельдің іліміне сәйкес, аспан сферасының дөңгелек қозғалысы – жергілікті қозғалыс, яғни орынның өзгеруі, және бұл аспанның бір орында екенін білдіреді деп сарқып айтты. Симплиций Аристотельдің қателігінің себебін «орын» терминіне берілген Аристотельдік анықтаманың жеткіліксіздігінде көрді. Аристотель орынды қоршау мен қоршалған арасындағы шекара деп анықтаған. Осылайша ол оны екі өлшемді бет ретінде сипаттады. Сәйкесінше, адам жасамаған көкте орын болуы мүмкін емес. Симплиций сұрақ қойды: «қоршау» сырттан жабуды білдіре ме, әлде ішкі құрамға енуді ме? Екеуі де қайшылыққа алып келеді: егер қоршау ішкі құрамға енсе, онда орын шекара емес; егер орын тек ішкі құрамды қоршаса, онда ол тек ішкі құрамның беті ғана болып табылады, ал соңғысы орынның өзінде емес, бұл абсурд. Симплиций Аристотельдің тұжырымдамасына өз түсінігін қарсы қойды, ол орын – кеңістік (χώρα, chṓra) және «қабылдағыш» (ὑποδοχή, hypodochḗ), немесе орынға қойылған нәрсенің барлық бөліктеріне әсер ететін кеңейтілген шындық. Бұл бос кеңістік емес, сонымен қатар Прокл ойлағандай, материалдық емес дене емес, материалдық және кеңейтілген. Орынның материясы онда орналасқан дененің материясынан өзгеше; керісінше, олар екі түрлі материя. Бұл тұрақсыздыққа себеп болмайды, өйткені Симплицийдің пікірінше, екі материяның өзара енуіне ешқандай кедергі жоқ. Орын – кездейсоқ емес, бір нәрсенің қасиеті (мысалы, кеңістіктік кеңею, ол заттың қасиеттерінің бірі ретінде және сандық категорияда сипатталады). Керісінше, ол өзі кеңейтілген оусия («болу», көбінесе «зат» деп аударылады). Ол әлемдік тәртіпте маңызды рөл атқарады, себебі ол әрбір денені өз орнына, ал денелердің ішіндегі бөліктерін орналастырады. Осылайша, орын – заттардың орналасқан бейтарап кеңістігі емес, ол бүкіл ғаламның және әрбір жеке заттың реттелген құрылымының принципі. Орын заттарды пассивті түрде қабылдамайды, бірақ олардың арасындағы қарым-қатынасты күшті түрде қалыптастырады.

Әлемнің мәңгілігі

Аристотель сияқты Симплиций де ғаламның кеңістігі шектеулі деп сенді. Ол ғаламның мәңгілігі мен жойылмауы туралы Аристотельдік ілімді Иоанн Филопонның пікіріне қарсы қорғады, ал ол христиан болғандықтан, жаратылысты әлемнің уақыт бойынша басталуы және болашақтағы соңы ретінде қабылдады және өз көзқарасын философиялық тұрғыдан негіздеді. Филопонның бір аргументі – егер әлемнің уақыт бойынша бастамасы болмаса, онда шексіз көп күн өткен болуы керек. Бірақ егер өткен күндердің саны шексіз болса, онда қазіргі күнге ешқашан жете алмас едік, себебі ол шексіз көп күндердің тізбегін аяқтаған болар еді. Ал Симплиций, өткен жылдар өткенге жатқандықтан, енді жоққа шығарылған деп мәлімдеді; демек, бұл тек қана әлеуеттік емес, нақты бар бірліктердің шексіз жиынтығын басып өту мәселесі емес, оны Аристотель бекер деп санады. Аристотельдік жүйе шексіздіктің тек әлеуеттік түрін ғана қабылдайтындықтан, Филопонның аргументі бүгінгі таңда әсерлі көрінеді. Дегенмен, шексіз өткеннің мүмкіндігі Аристотельдің шексіздік туралы түсінігінен тыс жерде де логикалық тұрғыдан жоққа шығарыла ма деген сұрақ ашық күйінде қалады. Бұл мәселе әлі де пікірталас тудырып отыр.

Космология

Неоплатондар монологиялық дүниетанымының қатаң өкілдері болды. Олар барлық тіршілік иелерінің жалғыз бастауы және жақсылықтың формасы ретінде қарастырылатын "бір" деген бір ғана негізгі принцип бар екеніне сенімді болды. Сондықтан олар жақсылық пен жамандықтың себептері ретінде жамандықтың тәуелсіз қағидасын қабылдап, шындықтың бірлігін таластыратын дуализмге қарсы шықты. Симплиций де осы мәселеге қатысты көзқарас танытты және 3-ші ғасырдан бері кең тараған және жамандықты анық дуалистік түсіндіріп отырған діни ілім – манихейшілдікке қарсы неоплатондық монизмді қорғады. Ол манихейшіл адаммен жеке қарым-қатынаста болды, ол оған өз діні туралы мәлімет берді. Манихейлік абсолюттік дуализмге сәйкес жақсылық пен жамандықтың патшалығы бар. Олар әрқашан бір-біріне қарсы шығып, үнемі күресіп келеді. Симплиций манихейлердің космогониясына, олардың әлемді құру осы жанжалдың бір бөлігі деп санайтын космостың пайда болуы туралы ілімдеріне шабуыл жасады. Оларды жоққа шығаруға тырысқанда, ол оларды аңыздар емес, жабайылық деп айыптады. Сонымен қатар, олар мифтік бейнелердің сөзбе-сөз емес екенін түсінбеді, бірақ оларды бейнелеп түсіндіру керек. Неоплатондардың дәстүрлі сенімін ұстанған Симплиций жамандыққа (какон) ешқандай нақты шындықты жатқызған жоқ. Бұл тек қана жақсылықтан айыру. "Жақсылық пен жамандықтың табиғаты" деген сөз жоқ. Шын мәнінде, барлық жамандықты жақсылықтың жоқтығымен түсіндіруге болады. Симплиций Маникейлік дуализмге қарсы Платондық көзқараспен, Аристотельдің пікірін бөлісті, барлық күш-жігер шын мәнінде немесе жақсы деп есептелетін нәрсеге бағытталған. Ешкім де өз еркімен жаман нәрсені қаламайды. Осы түсінікке сәйкес, адам жақсылыққа ұмтылып, жамандыққа ұшырайды, өйткені оның жамандығын мойындамайды немесе жақсы мақсат үшін оны қабылдайды. Осылайша, жамандыққа әкелетін әрбір әрекетті іс-әрекет жасайтын адам жақсы және пайдалы нәрсеге қол жеткізуді қалағанымен түсіндіре алады, бірақ адасып, іс жүзінде көздегенін жоғалтты. Демек, адамның бұрыс шешім қабылдауы мен зұлымдыққа бейімделуі оның жаман болмысына емес, ақыл-ойдың жетіспеушілігіне байланысты. Тіпті жаман нәрсе болса да, ол өз пайдасына, яғни жақсы нәрсеге әрекет етеді. Бұл тіпті манихейлердің дүниетанымында да болжанады, өйткені Симплиций оларды айыптайды: Олардың мифтеріне сәйкес, зұлымдық патшалығы жақсылыққа қарсы күресте одан қандай да бір пайда алуға тырысады; сондықтан Симплицийдің айтуынша, ол шын мәнінде жақсы нәрсені қалайды, бірақ ол мүлдем жаман деп айтылады. Сондықтан абсолюттік зұлымдық өз табиғатына қайшы келетін нәрсені іздейді. Бұл болжам Симплиций үшін ақымақтық болды. Симплицийдің көзқарасы бойынша, манихейлердің қателігі заңды алаңдаушылыққа да жатады: Олар жамандықты тәуелсіз қағидаға көтерді, сондықтан оны Құдайға қайтаруға тура келмеді. Олар жамандықты жақсылық деп атаған тәңірден аулақ болғылары келді. Алайда олар "түтіннен қашып, отқа түсіп қалды" және "ашудан құтылудың" жолы олардың жойылуына айналды, өйткені олар ақылсыздыққа бел буды. Олардың пікірінше, жақсылық өз еркімен қарсылас күштердің әсеріне ұрыста ұшырап, осы процесте зардап шекті. Бұл Симплицийдің пікірі бойынша ақымақтық: егер жақсылар осылай әрекет етсе, онда бұл ақылға сыймайтын және қабілетсіз, сондықтан жаман болар еді. Шын мәнінде абсолютті жақсылық соғысқа түсе алмайды, оны ешбір жамандық қолға алмайды. Маникийлік идеяда екі бастапқы принциптің арасындағы күрес бір принциптің екіншісіне шабуыл жасауын, яғни оның аумағына енуін болжайды. Бірақ бұл өздерінің табиғаты бойынша бір-біріне мүлдем қарама-қайшы принциптермен мүмкін емес, өйткені басқалармен байланыста біреуінің табиғатын өзгерту керек немесе жойылуы керек. Екеуі де анықтамасы бойынша жоққа шығарылады. Сонымен қатар, Симплиций манихейшілерді адамнан оның құзыретіне кіретін саланы тартып алуда айыптап отырды, өйткені ол оны этикалық шешімдері мен анттары үшін жауапкершіліктен босатады. Егер жамандықтың себебі - мәңгілік, күшті жамандық, онда ол адамның қателігінің де себебі. Адамның жаман іс-әрекеттерін енді оған қайтып келтіруге болмайды, өйткені бұл жағдайда ол үстем ықпалға ұшырайды және оның өз бетінше шешімі жойылады.

Жазбалар

Оның сақталған еңбектері – Аристотельдің «Аспан туралы», «Физика» және «Категориялар» еңбектеріне жазылған түсіндірмелер, сондай-ақ Эпиктеттің «Энхиридион» еңбегіне түсіндірме. Аристотельдің «Жан туралы» еңбегіне оның атынан жазылған түсіндірме де бар, бірақ көптеген ғалымдар оны стиль жағынан нашар, ал Симплиций әдетте қолданатын тарихи мәліметтердің кеңдігінен мүлдем айырылған деп санайды, бұл оның Лидиялық Присциан жазғанын көрсетеді. Дегенмен, басқа ғалымдар оны Симплицийдің нағыз туындысы деп қорғайды. «Аспан туралы» түсіндірмесі «Физика» бойынша жазылғаннан бұрын жазылған, және ол онда Аммоний осы қалада болған кезде жасаған астрономиялық байқау туралы айтқандықтан, бұл Александрияда жазылмағанын көрсетеді. Симплиций «Физика» бойынша түсіндірмесін Дамаскийдің өлімінен кейін, яғни Персиядан қайтқаннан соң жазды. Ол «Категориялар» туралы түсіндірмелерін жоғарыда аталған Аристотельдік трактаттарға дейін немесе кейін жазды ма, оны анықтау мүмкін емес. Симплицийдің осы сақталған түсіндірмелерінен басқа, «Де Анима» түсіндірмесінде метафизикалық кітаптарға қатысты түсіндірмелер және Теофрасттың «Физикасының» тұжырымы айтылған.

Эпиктеттің "Энкридион" атты еңбегіне түсініктеме

«Бізге байланысты» (та эф’ гемин) және басқа барлық нәрселер арасындағы айырмашылық Эпиктеттің этикалық бағдарламасының негізі болды. Симплицийдің айтуынша, «Энхиридионның» мақсаты – жанды еш нәрседен қорықпайтын, ештеңеге жол бермейтін және өзінен төмен ештеңеге тәуелді болмайтын етіп еркін ету. Осылайша ол әлемдік тәртіп шеңберінде оған арналған табиғи жағдайға жетеді. Осы мағынада Симплиций Эпиктет туралы түсініктемесінің басында «Энхиридион» мазмұнын ғана емес, сонымен қатар сөздерге қозғалуға дайын және кеңестерді өмірге енгізуге ниетті оқырмандарға арналғанын айтты. Симплиций үшін бұл мақсат оның түсіндірмеші ретіндегі жұмысының басшылық қағидасы болды. Ол Эпиктеттің философиялық өмірге арналған стоикалық нұсқаулығын платондық-аристотельдік ойлаудың ықпалындағы оқырмандарына жақындатқысы келді. Ол Эпиктеттің ережелері мен ескертулерінің мағынасын және қолданысын түсіндіруге ерекше мән берді. Эпиктет өзінің жауапкершілігіне толыққанды ие болуды талап етті, бұл маңызды және оны әрқашан мойындау керек. Симплиций комментатор ретіндегі міндетін оқырманға «бізге байланысты» нәрсені жақсырақ түсінуге көмектесу деп қарастырды және біздің күшімізге және жауапкершілігімізге байланысты, сондай-ақ бақылауымыздан тыс нәрселер арасындағы айырмашылыққа үлкен мән берді. Өзінің түсініктемесінде Симплиций жанның еркін шешімдер қабылдай алатын мәселелеріне назар аударды, оны жақсы өмірдің жақсы, ал жаман өмірдің жаман болуын анықтайтын негізгі фактор деп санады. Жан өзінің табиғатына сай әрекет еткенде, ол еркін және өзіндік шешімдер қабылдауға қабілетті болады. Сонда жан өзінің жақсы табиғатына сәйкес келетін ішкі өлшем бойынша шешім қабылдайды. Жансыз денелерден айырмашылығы, жан өзі қозғалады, сондықтан ол өзінің қозғалысы мен іс-әрекетінің себебі болып табылады. Сондықтан ол өзінің күшімен өзінің бастауына, жақсылыққа бет бұрып, соған сәйкес әрекет ете алады. Бұл үшін ол сырттан басталатын қозғалыстарға тәуелді болмауы керек. Бірақ тіпті сыртқы ықпалдан туындаған немесе әсер еткен жанның пікірлері мен іс-әрекеттерін де жат нәрсе ретінде емес, өзінің меншігі ретінде қарастыру керек, өйткені сырттан келгенді жан өзі қабылдап, оны өзінің қозғалысына айналдырады. Жанның барлық күштері сыртқы ықпалдарға қарсы, оның өзінен шығады. Симплиций осы тұжырымдамаға қарсы қойылатын қарсылықтарды талқылады. Ол «бізге байланысты» деген детерминистік және фаталистік идеялармен күресті, өйткені адамның әрекеті еркін ерікпен емес, кездейсоқтық немесе қажеттілікпен анықталады. Эпиктеттің мақсатқа қаталдықпен ұмтылу туралы кеңесіне сәйкес, Симплиций оған салғырт емес, абайлап қол жеткізу керектігін айтты. Эпиктет ақылға қонымды, ізгілікпен әрекет етуде жаңадан бастаушыларға орташа тәсілдің тиімді еместігін айтқан. Оның пікірінше, философияны зерттейтін адам мақсатына толыққанды көңіл бөлгені үшін бұрынғы күмәнді әдеттерінен түбегейлі бас тартуы керек. Кішкентай нәрселерден бастаңыз, бірақ тұрақты болыңыз. Аристотель бұрыннан-ақ жағымсыз мінез-құлықтарды алдымен қатаң түрде түзету керек деп кеңес берген, кейін оқушы көрегендікке ие болып, мінез-құлқын жетілдіргеннен кейін, азғырылу құрбаны болмай бастапқы қатаңдықты жұмсарта алады. Симплиций бұл ойлармен келіскенмен, радикалды стоицизмнің талаптарынан алшақтады, оны шындыққа сай емес деп санады. Ол ешбір адамның өз қалауларын толыққанды жоя алмайтынын айтты. Ол тым асығыс әрекет етудің зиянды екенін ескертті. Оның ілімі бойынша, ақылға сыймайтын ұмтылыстарды басуға немесе жоюға болмайды. Олардың ақыл-ойына бағынып, өз орнын табуы ғана маңызды. Бұл жерде Симплиций Платонның «ішкі бала» метафорасын қолданды. Ол ақылға сыймайтын құштарлықтарға беріліп, тәндік ләззатты қанағаттандыруға ұмтылады. Платонның түсінігіне сәйкес, бұл баланы өлтіру керек емес, оны оқытып, тәрбиелеу керек. Симплиций білім беру (пайдея) негізінен «біздегі тәрбиешінің біздегі баланы жетілдіруі» екенін тапты.

Мұра

Оның түсіндірмелері Аристотель туралы бізге жеткендердің ішіндегі ең мазмұндысы деп санауға болады. Олар болмағанда, Элеаттар, Эмпедокл, Анаксагор, Аполлониялық Диоген және басқалардың жазбаларының ең маңызды үзінділері, сол кезде-ақ сирек кездесетін, және Аристотель, Теофраст және Эвдемнің жоғалған кітаптарынан алынған көптеген үзінділер бізге белгісіз болар еді. Стоиктер жүйесі үшін маңызды Категориялар туралы ілімді түсіну де қиынға түсер еді. Шындығында, ол өзінің заманында Зенонның ізбасарларының мектебі де, жазбалары да жойылғанын айтады. Бірақ ол түпнұсқадан тікелей мәлімет ала алмайтын жағдайларда, осы көздерді пайдаланған, сенімді жол көрсетушілерді іздейді. Сонымен қатар, Андроник Родостан Аммоний мен Дамаскийға дейінгі грек түсіндірмелерінен көптеген цитаталар үшін оған ризамыз. Осы цитаталардың арқасында Категориялар мен Физика бойынша осы кітаптардың түсіндірілуі мен сынға салыну тарихын құруға болады. Симплиций олардың маңыздылығын дұрыс түсініп, Александр Афродизийлік пен Порфирийдің түсіндірмелерін ең мұқият пайдаланды. Ол біріншісінің пікірлеріне жиі қарсы болғанымен, оның (көбінесе) дұрыс сын сезімін бағалауды білді. Ол сондай-ақ бізге бірнеше ежелгі мәтіндерді сақтап берді, олардың кейбіреуі қазір қолжазбалардан жойылып, ешқандай із қалдырмады. Түсіндірмелерінің парафразалық бөлімдері Аристотельдің мәтінін түзетуге немесе нақтылауға мүмкіндік беретін құнды материалдарды ұсынады. Ежелгі астрономиялық жүйелерді тануға оның үлесі де зор, оған Де Каэло кітаптарына жазған түсіндірмесі үшін алғыс айтуымыз керек. Оның жазбаларында табиғатты бақылауға бейімділігінің белгілері де бар. Кейбір дереккөздер "бәрі ағып жатыр / өзгерісте" деген мағына беретін πάντα ῥεῖ (panta rhei) фразасын қате түрде Симплицийге жатқызады, бірақ бұл фраза алғаш рет осы түрінде Гераклиттің философиясында кездеседі. Кейіннен оны Симплицийдің Аристотельдің "Физика" еңбегіне жазған түсіндірмесінде табуға болады. Оның түрлі нұсқалары Платон мен Аристотельдің жазбаларында да қолданылған. Галилей өзінің "Екі басты дүние жүйесі туралы диалогта" Симплицийді "Симплицио" деген аристотель ретінде көрсеткен.

Араб тілді елдер

Араб тілінде сөйлейтін елдерде Симпликий Синбилийкиус деп аталды. Категориялар және Евклидтің "Элементтер" кітабының бірінші кітабына жазылған түсіндірмелер кем дегенде араб тіліне аударылған; 987 жылы ғалым Ибн ан-Надим оларды өзінің "Kitāb al-Fihrist" кітабында сілтеме жасай келтірген. Ол Симпликийдің есімін математиктер мен астрономдар қатарында атады, сонымен қатар оған "De Anima" туралы түсіндірме жазғандығын айтты, ол классикалық сирия тіліне аударылып, араб тілінде де сақталған. 9 ғасырдың соңында Бағдадта қызмет еткен парсы математигі әл-Найризи өзінің "Элементтер" кітабына жазған түсіндірмесінде Евклидтің түсіндірмесінен кеңінен үзінділер келтірген. Ғылым тарихына арналған нұсқаулықта Симпликий туралы жазған Ибн әл-Кифти (1172–1248) Ибн ан-Надимнің мәлімдемелеріне сүйенді. Ол оны математик ретінде сипаттап, оның беделді болғанын және оның атымен аталған ізбасарлары болғанын, сондықтан Симпликий мектебі болғанын мәлімдеді. 950 жылы қайтыс болған философ әл-Фараби ежелгі ойды ынталы түрде пайдаланған, авторды атамай-ақ, Категорияларға жазылған түсіндірмені қолданған сияқты. Ол Симпликийдің үйлесімді көзқарасын бөлісті. Аверроэс (1126–1198), оның еңбектерінде Симпликийдің мәтіндерімен көптеген сәйкестіктер кездеседі, бірақ ол неоплатонисті есіммен атаған жоқ. Ол Филопонға қарсы оның аргументтерімен соншалықты таныс болғандықтан, бір зерттеуші оның "Физика" кітабына жазылған түсіндірмесінен материалдарға қол жеткізген болуы мүмкін деп санайды.

Батыс және Орталық Еуропа

12 ғасырда Кремоналық Герхард ән-Найризидің Евклидке жасаған түсініктемесін латын тіліне аударды. Осының нәтижесінде, ондағы Симплицийдің цитаталары Батысқа танылды. Герхард философтың есімін Самбеликий деп берді. 13 ғасырдың ортасында Альберт Магнус өзінің Евклидке жасаған түсініктемесінде Герхардтың аудармасын пайдаланды, сондай-ақ Симплицийдің материалдарын да қолданды. Латын тілінде сөйлейтін Батыс және Орталық Еуропаның кеш ортағасырлық ғалымдары Симплицийдің екі жазбасына ғана қол жеткізді: «Категориялар» және Уильям Моербеке латын тіліне аударған «Аспан туралы» түсініктемелері. Моербеке «Категориялар» түсініктемесін 1266 жылдың наурыз айында, ал «Аспан туралы» түсініктемесін 1271 жылдың маусым айында аяқтады. Одан бұрын, 1235–1253 жылдар аралығында Роберт Гросетесте «Аспан туралы» түсініктемесінің ішінара аудармасын жасады, ол Томас Аквин, Генрих Генттік, Эгидий Роман және Йоханнес Дунс Скот сияқты философтарға зор әсер етті. Аквин Аристотель мен Платон арасындағы қарым-қатынасты Симплицийдің үйлесімді түсіндіруін қабылдады және Симплицийдің Аристотельдің «Категорияларына» жасаған түсініктемесін кеңінен пайдаланды. Петрус де Альверния өзінің «Аспан туралы» түсініктемесінде ежелгі алдыңғысының тиісті жұмысынан көптеген материалдарды қолданды, ал Генрих Бейт өзінің «Speculum Divinorum et Quorundam Naturalium» атты маңызды еңбегінде Симплицийдің беделіне сүйенудің орнына, «Аспан туралы» түсініктемесінде Симплиций ұсынған тезистермен ішінара келісіп, ішінара келіспеді. Осыдан Симплицийдің Аристотельге жасаған түсініктемесінің ерекше құрметке ие болғанын көруге болады.

Византия империясы

Византиялық ханшайым Теодора Рхаулаина, император Михаил VIII-дің немересі, 1261–1282 жылдары Симплицийдің «Физика» комментарийін көшірді. Бұл мәтінге қатысты Codex сақталып қалды және қазір Мәскеудегі тарихи мұражайда сақталуда. Византиялық философ Георгиос Гемист Плетон († 1452), платонист және Аристотельдік философияға қарсы болған, Симплицийдің Аристотельдік және Платондық философияны үйлестіруіне қарсы болды. Ол Симплицийдің мұны тек пұтқа табынушы философтар арасындағы нақты бірлікті христиандар арасындағы дау-жанжалдармен салыстыру үшін жасағанын айтты. Бірақ, осы пікірін қолдайтын нақты дәлелдер келтірген жоқ.

Қазіргі заманғы

Гегель үшін Симплиций «Аристотельдің грек комментаторларының ең білімдісі және ең өткір ойлысы» болды. Алайда Гегельдің заманында неоплатониктің бірнеше еңбектері әлі де жарық көрмеген еді. Симплицийдің Аристотельге жасаған түсіндірмелерінің алғашқы қазіргі заманғы ғылыми басылымын Берлин ғылым академиясы 1882 жылы ғана бастады; соңғы том 1907 жылы жарық көрді. Жобаға Герман Дильс жетекшілік етті. Сол кезде түсіндірмелер ең алдымен философия тарихының ерте кезеңдері мен Аристотельдің ежелгі қабылдануының көзі ретінде бағаланды. Осы тұрғыдан алғанда, Ульрих фон Виламовиц Моеллендорф «тамаша Симплицийдің» «адамдығымен» бағаланып, әлем оған жоғалған ескі еңбектердің фрагменттерін сақтап қалғаны үшін ешқашан жеткілікті ризашылық білдіре алмайды деді. Симплицийдің өзінің философиялық жетістіктеріне көңіл аз бөлінді; 19 және 20 ғасырлардың басында неоплатонизмге тараған жалпысынан сыни көзқарас, оның тым болжамдық екендігімен танымал болғандығы, объективті бағалауға кедерілді. Эдуард Зеллер (1903) түсіндірмелерді «үлкен еңбек және жан-жақты білімділік» деп таныды және түсіндірілген мәтіндердің «күтімді және көбінесе ұғымды түсіндірмесін» ұсынды. Алайда Зеллер Симплицийдің Аристотель мен Платон арасындағы маңызды қайшылықтарды жоққа шығаруын толығымен қате деп санады, оны философиялық жаңалықтар жасауға шамасы жетпейтін, тек «барлық маңызды мәселелерде өз қорытындысына келген берілген ілімнің ойлы редакторы» ретінде сипаттады. Карл Прахтер (1927) Симплиций мысалындағы түсіндірме дәстүрінің «платондық және аристотельдік ойлау жолдарының өзара толықтыруы мен теңдестірілуі» арқасында кеш антикалық дәуірдің ең тартымды құбылыстарының бірі болғанын бағалады, Симплицийдің «философиялық және филологиялық әдебиет, сондай-ақ нақты ғылымдар саласындағы терең білімге деген құштарлығын» атап өтті. Алайда 20 ғасырдың екінші жартысында оның ілімдерін зерттеу күшейді. Содан бері оның Аристотель және неоплатондық идеялардың жан-жақты синтезі маңызды жетістік ретінде мойындалды.

Аристотельдің санаттары туралы

Симплиций: Аристотель туралы, «Категориялар» 1–4, Майкл Чейстің аудармасы (2003). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, «Категориялар» 5–6, Франс А. Дж. де Хаас пен Барри Флит аударған (2001). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, «Категориялар» 7–8, Барри Флит аударған (2002). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, «Категориялар» 9–15, Рихард Гаскин аударған (2000). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:

Аристотельдің "Аспан туралы" еңбегі

Симплиций: Аристотель туралы, Аспан туралы 1.1–4, Роберт Дж. Хэнкинсон аударған (2001). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Аспан туралы 1.3–4, Иан Мюллер аударған (2011). Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Аспан туралы 1.5–9, Роберт Дж. Хэнкинсон аударған (2004). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Аспан туралы 1.10–12, Роберт Дж. Хэнкинсон аударған (2006). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Аспан туралы 2.1–9, Иан Мюллер аударған (2004). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Аспан туралы 2.10–14, Иан Мюллер аударған (2005). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Аспан туралы 3.1–7, Иан Мюллер аударған (2009). Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Аспан туралы 3.7–4.6, Иан Мюллер аударған (2009). Дакворт, Лондон:

Аристотельдің физикасы туралы

Симплиций: Аристотель туралы, Физика 1.1–2, Стивен Менн аударған (2022). Блумсбери, Нью-Йорк:
Симплиций: Аристотель туралы, Физика 1.3–4, Памела М. Хуби және С. С. В. Тейлор аударған (2011). Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Физика 1.5–9, Хан Балтуссен аударған (2011). Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Физика 2, Бари Флит аударған (1997). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Физика 3, Джеймс О. Урмсон аударған (2002). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Физика 4.1–5, 10–14, Джеймс О. Урмсон аударған (1992). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Физика 5, Джеймс О. Урмсон аударған (1997). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Физика 6, Дэвид Констан аударған (1989). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Физика 7, Чарльз Хаген аударған (1994). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Аристотель туралы, Физика 8.1–5, И. Бодмар, М. Чейс, М. Шер аударған (2012). Блумсбери, Нью-Йорк:
Симплиций: Аристотель туралы, Физика 8.6–10, Рихард Маккирахан аударған (2001). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:

Аристотельдің "Жан туралы" еңбегі

Симплиций: Аристотель туралы, Жан туралы 1.1–2.4, Джеймс О. Урмсон аударған (1995). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Присциан: Теофрасттың сезім қабылдауы туралы, "Симплициймен": Аристотель туралы, Жан туралы 2.5–12, Карлос Стил аударған (1997). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
"Симплиций": Аристотель туралы, Жан туралы 3.1–5, Генри Дж. Блюментал аударған (2000). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:

Эпиктеттің қолжазбасы

Симплиций: Эпиктет туралы, 1–26 нұсқаулық, Тэд Бреннан мен Чарльз Бриттен аударған (2002). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:
Симплиций: Эпиктет туралы, 27–53 нұсқаулық, Тэд Бреннан мен Чарльз Бриттен аударған (2002). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакворт, Лондон:

Басқа жұмыстар

Симплиций: Орналасу және уақыт туралы кораллярлар, Джеймс О. Урмсон аударған (1992). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакуорт, Лондон:
Филопонус: Орын және бос кеңістік туралы кораллярлар, Симплициймен: Филопонусқа қарсы – Әлемнің мәңгілігі туралы, Дэвид Фурли және Кристиан Уайлдберг аударған (1991). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакуорт, Лондон:
Филопонус: Аристотель туралы, Физика 5–8, Симплициймен: Аристотельдің бос кеңістік туралы, Пол Леттинк және Дж. О. Урмсон аударған (1994). Корнелл университетінің баспасы: , және Дакуорт, Лондон:

Екіншілік көздер

Илсетраут Хадот (ред.). Simplicius, оның өмірі, оның еңбегі, оның танылуы. Actes du Colloque international de Paris (28 қыркүйек – 1 қазан 1985) / Simplicius еңбектері мен ойларын зерттеу орталығы (RCP 739 CNRS) ұйымдастырған, Берлин және Нью-Йорк, Walter de Gruyter, 1987, X 406 б. Илсетраут Хадот: Simplicius өмірі мен шығармашылығы грек және араб дереккөздерінде. Р. Сорабжи (ред.): Аристотельдің трансформациясы. Duckworth, Лондон 1990, 275–303 бб.