Кіріспе

1-ғасырдың римдік ақыны Публий Папиний Статий (грекше: Πόπλιος Παπίνιος Στάτιος; шамамен б.з. дейінгі жылдар – шамамен 45 – шамамен 96 жылдар) – біздің заманымыздың 1-ғасырындағы латын ақыны. Оның қазірге дейін сақталған өлеңдеріне он екі кітаптан тұратын "Тебайд" эпосы, жағдайда жазылған өлеңдер жинағы "Силва" және аяқталмаған "Ахиллеид" эпосы кіреді. Ол сонымен қатар Дантенің "Құдайлық комедия" эпосының "Тазару" бөліміндегі бағдарлаушы ретінде де белгілі.

Отбасылық негіздер

Ақынның әкесі (аты белгісіз) Велия тумасы болған, бірақ кейін Неапольге көшіп, Римде де уақыт өткізді, онда ол табысты оқытумен айналысты. Бала кезінен бастап ересек шағына дейін Стацийдің әкесі Неапольдегі поэзиялық сайыстарда, Аугусталияда, сондай-ақ Немей, Пиф және Истмия ойындарында жеңіске жеткен. Бұл ойындар ерте империя кезеңінде поэзия өнерін көрсету үшін маңызды шаралар болып табылды. Стаций әкесіне арнаған жоқтау өлеңінде (Silv. 5.3) өз заманында әкесінің кез келген әдеби жұмысқа, мәтін немесе өлең жазуға қабілетті болғанын айтады. Ол Меванияны еске алды, сонда болған болуы мүмкін, немесе 69 жылы Вителлиус пен Веспасиан арасындағы қақтығыстан әсер алған жоқ па деген ойда. Стацийдің әкесі римдік эквестр болған, бірақ қаржылық қиындықтарға байланысты оның мәртебесінен айырылған болуы мүмкін. Неапольде ол грек және рим әдебиетінен сабақ беріп, Римде діни лауазымдарға тағайындалған көптеген шәкірттерді тәрбиеледі. Ол 79 жылы қайтыс болды. Плиний Кішінің хаттарынан жақында Стаций Проперций псевдонімімен де жазғаны анықталды.

Туған жері мен мансабы

Стацийдің өмірбаяны туралы көп мәлімет белгілі емес. 45 жылы туған ол Неаполь шығанағының грек мәдени ортасында өсті, ал грек әдебиетінен алған білімі оның көркем өлеңдеріне әсемдік сыйлайды. Бала кезінен бастап ол туған Неапольде бірнеше поэзиялық сайыстарда жеңіске жетті және үш рет Альбан фестивалінде жүлделі орын алды, онда император Домицианның өзінен алтын тәжді алды – осы сайысты Домициан құрған еді. Альбан фестивалі үшін Стаций Домицианның герман және дактарға жасаған жорықтары туралы өлең жазды, оны Ювенал өзінің жетінші сатирасында сынап көрсеткен. Стацийдің 79 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін шамамен 90 жылы Римге көшкені айтылады; ол онда өзінің танымал "Фебаид" (шамамен 92 жылы) эпостық поэмасын жариялады. Астанада Стаций римдік аристократиясымен және сараймен байланыс орнатып, олардың қамқорлығында болған болуы мүмкін. 93 жылы жарық көрген "Силва" атты жағдайына қарай жазылған өлеңдердің алғашқы үш кітабында осы кезеңдегі меценаттары мен таныстары туралы айтылады, сондай-ақ ол Домицианның Сатурналия тойларының біріне қатысқаны жайлы мәлімделеді. Стаций үлкен Капитолий сайысына қатысты, бірақ қандай жылы болғаны белгісіз, алайда 94 жыл айтылады. Стаций осы бағалы жүлдені жеңе алмады, бұл жеңіліс оны қатты күйзетеді. Мүмкін, осы көңілсіздік оның шамамен 94 жылы жастық шағындағы Неаполь қаласына оралуына себеп болды. Ол осы оқиғаға орай әйелі Клаудияға (танымал әншінің жесірі), ал оның бірінші күйеуінен туған, музыкаға бейім қызына арнап өлең жазды (Силв. 3.5).

Неаполдегі соңғы жылдары

Стацийдің "Сильва" еңбегінің алғашқы үш кітабы сынап-қарауға түскен сияқты, жауап ретінде ол 95 жылы Неапольде төртінші кітабын жазды. Осы Неапольде болған кезеңде Стаций сараймен және оның демеушілерімен байланысын сақтап, тағы да сарайлық тойға шақырылды (Silv. 4.2). Ол өгей қызының некесі мен мансабына қызығушылық танытқандай көрінеді, баласы болмағандықтан, жас құл баласын да қанатына алды, ол шамамен 95 жылы қайтыс болды. Осы жылы Стаций жаңа дастанын, "Ахиллеиданы" бастады, өзінің туындыларын көпшілікке оқып көрсетті (Juv. 7.83), бірақ бір жарым кітабын ғана аяқтап, 95 жылы қайтыс болды, поэма аяқталмай қалды. Оның "Сильва" еңбегінің бесінші кітабы 96 жылы, оның қайтысынан кейін жарық көрді.

Шығармалары

Стаций ақын ретінде өте жарасымды болды және өзінің шығармаларын демалыс (otium) ретінде көрсетуге тырысты. Білімді әкесінен тәрбие алған Стаций классикалық әдебиеттің кең ауқымын жақсы білді және поэзиясындағы білімін көрсетті, ол көптеген сілтемелерге толы, сонымен қатар күрделі және манерлі деп сипатталған. Ол гексаметр, хендекасиллаб, алкай және сапфик өлшемдерінде шығармалар жаза білді, терең зерттелген және жоғары деңгейде өңделген эпикалық жұмыстар мен жылтыратылған импровизациялық туындыларды жасады, сондай-ақ өз демеушілері мен императордың қолдауын қамтамасыз еткен керемет риторикалық және поэзиялық шеберлікпен түрлі тақырыптарды қарастырды. Стацийдің кейбір шығармалары, мысалы, сайыстарға арналған өлеңдері жоғалып кеткен; ол "Агав" мимін жазғандығы айтылады, ал Домицианның әскери жорықтары туралы "De Bello Germanico" өлеңінен төрт жолдық үзінді қалды, ол Альбан ойындары үшін жазылған және Ювеналдың 4.94-тарауындағы түсіндірмелерде сақталған.

Тебеид

Стацийдің өзінің куәлігіне сүйенсек, "Тебайд" шамамен 80-92 жылдар аралығында жазылған, ақынның 35 жас шамасында басталып, ал туынды 91 немесе 92 жылы жарық көрген деп саналады. Поэма Вергилийдің "Энеидасына" еліктеп, он екі кітаптан тұрады және дактильдік гексаметрмен жазылған. "Сильваларда" Стаций "Тебайдты" жетілдірудегі және қайта қараудағы мол еңбегі мен поэманы қоғамдық оқылымдарда оқығаны туралы айтады. Эпилогтан Стаций "Тебайдты" өзінің ең маңызды туындысы деп санағаны және болашақта даңққа ие болатынына сенгені анық көрінеді. Поэмада Стаций Вергилийді үлгі етіп алады (эпилогта ол Вергилийге алғысын білдіреді), бірақ метр мен эпизодтарды қолдануда көптеген дереккөздерге сілтеме жасайды. Поэманың тақырыбы – Жетілік Тебаға қарсы миф, Эдиптің ұлдары арасындағы Теба тағы үшін болған шайқастың тарихы. Поэма (1-кітап) Эдиптің екі ұлына – Eteocles пен Polyneices-ке арналған қарғысымен басталады, олар Теба тағын кезекпен иеленуге шешім қабылдады, біреуі билік етеді, екіншісі жер аударылады. Юпитер Фива мен Аргос арасындағы соғысты жоспарлап отыр, бірақ Юнона оны қоздырмауын сұрайды. Polyneices жер аударылып, Adrastus сарайында Tydeus тағы бір жер аударған адаммен шайқасады; екеуі де көңіл көтеріп, Adrastus-тың қыздарына үйленеді. 2-кітапта Tydeus Eteocles-ке барып, одан тақты тастап, билікті беруін сұрайды, бірақ ол бас тартады және Tydeus-ты тұзаққа түсіріп өлтіруге тырысады. Tydeus тебандықтарды өлтіріп, Аргосқа қашып кетеді, бұл Adrastus пен Polyneices-тің Тебаға соғыс жариялауына себеп болады (3-кітап). 4-кітапта Adrastus, Polyneices, Amphiaraus, Capaneus, Parthenopaeus, Hippomedon және Tydeus басшылығындағы Аргив әскерлері жиналып, Фиваға қарай жорыққа шығады, бірақ Nemea-да Bacchus құрғақшылық тудырады. Армия Hypsipyle-ге кездеседі, ол оларға бұлақ көрсетеді, содан кейін Lemnos әйелдерінің тарихын айтады (5-кітап). Ол сөйлеп жатқанда, оның тәрбиеленушісі Opheltes жыланның шабуылынан қаза табады; 6-кітапта аргивтер қаза тапқан бала үшін ойындар өткізеді, Nemean ойындарын құрылтайды. 7-кітапта Юпитер Аргивтерді Фиваға жорыққа шақырады, онда шайқас басталып, Amphiaraus жерге көміледі. 8-кітапта Tydeus жараланып, өлім аузында жатқан Melanippus-ты өлтіріп, оның басын жейді; оның денесі үшін болған шайқас Hippomedon мен Parthenopaeus-тың өліміне әкеледі (9-кітап). 10-кітапта Юнона тебандықтарды ұйқыға жетеді, ал аргивтер лагерде көптеген адамды өлтіреді; Menoeceus Тебаны құтқару үшін өзін құрбан етеді, ал Юпитер зұлым Capaneus-ты найзағаймен өлтіреді. 11-кітапта Polyneices пен Eteocles жеке шайқасқа түсіп, бірін-бірі өлтіреді; Jocasta өзін-өзі өлтіреді, ал Creon билікті өз қолына алады, аргивтердің өлгендерін жерлеуге тыйым салады. Соңғы кітапта Аргив жесірлері Афинаға барып, Тесейден Creon-ды күйеулерін жерлеуге мәжбүрлеуді сұрайды. Ал Argia, Polyneices-тің әйелі, оны заңсыз күйдіреді. Тесей әскер жинап, Creon-ды өлтіреді. "Тебайд" эпилогпен аяқталады, онда ақын өзінің өлеңі сәтті болсын деп дұға етеді, оған "Энеидамен" бәсекелеспеуді ескертеді және оның даңқы одан ұзаққа созылуын тілейді. Қазіргі сыншылар эпостың мәнерлерін түсіндіруде келіспейді. XIX және XX ғасырлардағы бұрынғы сыншылар бұл өлеңді Domitian режимін ақтаған әсем туынды деп санады; алайда, соңғы ғалымдар өлеңді Flavius әулетінің авторитарлығы мен зорлық-зомбылығын сынаған, зорлық-зомбылық пен әлеуметтік хаостың үлкен рөлін көрсеткен бүлдіруші туынды деп қарастырады. Стацийдің "Тебайдта" аллегорияны қолдануы және құдайларды абстрактты түрде бейнелеуі классикалық поэзия дәстүріндегі маңызды жаңалық ретінде қарастырылады, ол ортағасырлық конвенцияларды бастады. Соңында, бұрынғы ғалымдар өлеңнің стилін эпизодтық деп сынға алса да, қазіргі ғалымдар Стацийдің баяндамасын және сипаттамасын ұйымдастырудағы және басқарудағы нәзіктігі мен шеберлігін атап өтті. "Тебайд" туралы зерттеуде талқыланған басқа тақырыптар – ақылсыздықтың (furor) кең таралған рөлі, уақыт немесе отбасы.

Сильвалар

Сильвалар Стаций 89-96 жылдар аралығында жазылған болуы мүмкін. Алғашқы үш кітап 93 жылдан кейін бірге жарияланған сезіледі, 4-кітап 95 жылы шыққан болуы мүмкін, ал 5-кітап шамамен 96 жылы, автордың өлімінен кейін жарық көрген деп есептеледі. Жинақтың атауы (silvae – «орман» немесе «жартылай дайын материал» деген мағынаны білдіреді) ақынның жұмысының жобасы ретінде қолданылды, ол күшті шабыт кезінде спонтанды түрде жазылып, кейіннен тегіс, ұйқасты поэзияға өңделген. Бұл «Сильвалар» бірнеше күннің ішінде жазылған, қайта өңделген, жағдайдай поэзияның бөліктері екенін көрсетеді. Жинақта отыз екі өлең бар (көптегенің арнаушысы бар), бес кітапқа бөлінген, әрқайсысы арнау хатпен аяқталады. Кітаптардағы шамамен төрт мың жолдың бес алтысы гексаметрден тұрады. Төрт шығарма хендекасиллабикалық өлшеммен жазылған, сондай-ақ бір алкалық және бір сапфик ода бар. «Сильвалардың» тақырыптары кең түрлі. Бес өлең императорға және оның жақындарына арналған, оның ішінде Форумдағы Домицианның атты мүсінінің сипаттамасы (1.1), Домициан жолының құрылысын мақтау (4.3) және Домицианның сүйікті евнухы Эриннің шашын Асклепийдің ғибадатханасына бағыштау туралы өлең (3.4). Алты өлең өлімге қанағаттанбау немесе аман қалғандарға көңіл көтеру үшін жазылған, соның ішінде Стацийдің әкесі мен асырап алған ұлының өлімі туралы жеке өлеңдер (5.3,5). Жоғалту туралы өлеңдер жинақта ерекше көзге түседі және әйелдердің өліміне арналған көңіл көтеруден (3.3) сүйікті тотық құсының (2.4) және аренадағы арыстанның (2.5) өліміне арналған өлеңдерге дейін жетеді. «Сильвалардың» тағы бір тобы ақынның достарының виллаларын, бақтарын және өнер туындыларын көркем суреттейді. Бұл жерде Рим империясының аристократиясы елде қалай өмір сүргенін басқа жерде көруге мүмкіндік жоқ. Маңызды мысалдарға Поллийдің Геркулес ғибадатханасы (3.1), Атедийдің вилласындағы ағаш туралы аңыз (2.3), Лизипптің Геркулесінің ежелгі мүсіні (4.6) және Суррентумдағы Поллийдің вилласының сипаттамасы (2.2) жатады. «Сильвалардың» қалған бөлігі достарға құттықтау сөздерінен және Стелла мен Виолентилланың үйлену тойына арналған өлең (2.2), ақын Луканның туған күнін еске алу (2.7) және Плотий Грипке Сатурналия сыйлығы туралы әзіл (4.9) сияқты ерекше оқиғаларға арналған өлеңдерден тұрады. «Фивеид» сияқты, Стацийдің Домицианмен және оның сарайымен болған қарым-қатынасы сыншылар мен оқырмандардың наразылығына себеп болды, бірақ соңғы уақыттарда ғалымдар «Сильваларды» жаңартып бағалады. Домициан «Сильваларда» маңызды рөл атқарады, көптеген өлеңдер император мен сарайды мақтауға арналған сияқты. «Сильвалардың» мазмұны негізінен Стацийдің меценаттарының қажеттіліктерімен анықталады, көптеген арнаушылар бай, жеңілдік алған жер иелері мен саясаткерлер тобынан шыққан. Стацийдің осы элиталарға жасаған құрметі ғалымдар тарапынан екі түрлі жолмен түсіндірілді: кейбіреулер жинақтың өте бүлдіруші және Домициан мен Рим аристократиясын сынайтынын айтады. Басқалары «Сильваларды» жеке шығармалар ретінде қарастырып, белгілі бір жағдайларға жауап ретінде және олардың ерекше көзқарастарымен жауап береді.

Ахиллеид

Ахилл өмірі туралы эпикалық поэмасының фрагменті – «Ахиллеида» – бір кітаптан және екінші кітаптың бірнеше жүз жолынан тұрады. Бұл поэманың жазылуы 94 және 95 жылдар аралығында «Silvae» 4.7.21ff негізінде аяқталған. Стаций поэманы оқып көрсетулер болғанын жазған. 95 жылы Стацийдің қайтыс болуы поэманың аяқталмай қалу себебі деп саналады. Бірінші кітапта Тетис ұлының Троя соғысында қаза болатынын білген соң, Ахиллды қыз кейпінде Скирос аралына жасыруға тырысады. Аралда Ахилл Дидамияға ғашық болып, оны күштеп жыныстық қатынасқа мәжбүр етеді. Одиссей Ахиллді соғысқа қатысуға шақыру үшін келеді және оның кім екенін ашады. Екінші кітапта Одиссей мен Ахилл жолға шығады, Ахилл өзінің балалық шағы мен кентавр Хиронның тәрбиесі туралы айтады. Поэма оның сөзінің соңында тоқтатылады. Жалпы, ғалымдар «Ахиллеиданың» «Тебаидтан» айқын түрде өзгеше стильге ие екенін атап, оны Вергилий емес, Овидий стиліне жақындатады. Кейбіреулер бұл фрагментте әйелдер тақырыбы мен әйелдердің күші басым екенін, сондай-ақ поэманың гендерлік қатынастарға қатысты көзқарасына назар аударады.

Стацийдің ықпалы және әдеби өмірінен кейінгі өмірі

Стацийдің поэзиясы оның өмірінде өте танымал болды, бірақ оның сыншылары да болды, олардың оның спонтанды стильімен келіспеушіліктері болған. Ювенал өзінің төртінші сатирасында Домицианның тұдырбалы балығы туралы айта келіп, Стацийдің сарай поэзиясын кеңінен сынайды деп есептеледі, бірақ ол Стацийдің айтылған сөздерінің үлкен танымалдығын да 7.82 және одан кейінгі тармақтарында атап көрсетеді. Кейінгі антик дәуірде классикаға айналған "Тебайд" Лақтаций Плацидтің түсіндірмесін алды. Орта ғасырлар бойы "Тебайд" танымал мәтін болып қала берді, 12-ші ғасыр француз романына, сондай-ақ Боккаччо мен Чосердің шығармаларына әсер етті. Стацийдің аллегорияны дамытуы ортағасырлық поэзияда осы тәсілдің маңыздылығын қалыптастыруға көмектесті. Ренессанс кезеңінде Полицианоның арқасында "Сильвалар" түрлі, жағдайына қарай жазылған поэзия жинақтарының "Сильва" деп аталатын бүкіл жанрына шабыт берді, ол осы кезең бойы танымал болды және Гюго Гроций мен Джон Драйденнің шығармаларын шабыттандырды. Данте "De vulgari eloquentia" еңбегінде Стацийді Овидий, Вергилий және Луканмен бірге төрт "regulati poetae" (ii, vi, 7) ретінде еске алады.

Statius - "Тазалық" кейіпкері

"Құдай комедиясында" Данте мен Вергилий Стацийді кездестіреді, олар Тазалау ордасының бесінші террасасынан (ашкөздер мен ысырапшылдарға арналған) шығып, алтыншы террасаға кіреді (көкжүректерге арналған). Стацийдің құтқарылуы Purgatorio 20-да естіледі, онда Тазалау тауы дірілдейді және тәубеші жандар "Gloria in excelsis Deo" әнін айқайлайды. Стаций Данте мен Вергилийге қосылады, Purgatorio 21-де көрсетілгендей. Стаций Данте мен Вергилиймен бірге Тазалау тауына көтеріледі және Вергилий Лимбоға оралғаннан кейін таудың басында Дантемен бірге Жердегі жұмақта қалады. Стаций соңғы рет Purgatorio 33-та еске алынады. Вергилийдің жоғалуынан кейін Стацийдің рөлі шағын болғанымен, оның Дантеге Жердегі жұмақ арқылы Лете мен Эуноэ өзендеріне дейін еріп жүруі комедияның сюжет желісінде маңызды рөл атқарады, себебі ол Стацийдің Вергилийден ерекшеленетінін көрсетеді. Өйткені Дантенің Стацийі, Вергилийден шабыттанған христиан ақыны, Данте саяхатында "жаңа жергілікті христиан Данте ақынының" үлгісін көрсетеді. Стацийдің Purgatorio 20-ға келуі жиі Исаның қайта тірілгеннен кейін шәкірттеріне көрінуімен салыстырылады (Лұқа 24:13–16). Стаций христиан дінін қабылдағанын айтса да, ол өзінің христиандығын жасырғанын мәлімдейді (Purg. 22.90), өйткені ол христиандар қудаланған дәуірде өмір сүрген, нәтижесінде ол төрт ғасыр бойы Тазалау ордасының төртінші террасасында өткізді, онда жалқаулықтың жамандығы тазартылады. Данте Стацийді "Тебеида" мен "Ахиллеиданың" авторы ретінде және Вергилийді зор құрметпен бағалайтын адам ретінде таныстырады. Стаций Вергилийдің "Энеидасы – менің анам және менің күтімшім болды" (Purg. 21.98) деп айтады, Вергилийді өзінің шабыт көзі ретінде білдіреді. Purgatorio-да Данте Стацийге Вергилийдің кім екенін ашқанда, Стаций Вергилийді құшақтауға тырысады, бірақ сәтсіз аяқтайды, бұл Энейдің "Энеидада" (6.700–2) әкесі Анхиздің көлеңкесін құшақтауға жасаған сәтсіз әрекетіне ұқсас. Данте сондай-ақ, "Құдай комедиясының" повесіне сәйкес келетін Стацийдің өмірі туралы ойлап тапқан деректерді қосады. Вергилийдің қарсыласы болумен қатар, Дантенің шығармашылық еркіндігі оған Стацийді өзінің бейнесі ретінде жасауға мүмкіндік береді. Стацийдің де, Дантедің де құтқарылуына Вергилий көмектеседі. Стацийдың Вергилиймен әңгімелесуі Данте мен Вергилийдің әңгімелесуіне ұқсас. Мысалы, Стаций Вергилийден Теренций, Цецилий, Плаут және Луций Варий қайда екенін сұрайды. Данте де, Стаций да тозақтағы жандарға қызығушылық танытады және Вергилийді ұстаз ретінде қарастырады. Сонымен қатар, Дантенің Стацийді бейнелеуі комедияның жер аударылу тропологиясы үшін маңызды үш түрлендіру элементін қамтиды. Біріншіден, оның христиандықты қабылдауы адамзаттың Мәсіх арқылы құтқарылуының символы болып табылады. Екіншіден, оның жамандықтан безгені жанның күнәдан рақымға өтуін көрсетеді. Үшіншіден, оның Тазалау ордасында тазаруын аяқтауы жанның құлдықтан мәңгілік даңққа өтуін бейнелейді. Сонымен қатар, Вергилий оның түрленуіне себеп болғандығы туралы идея Вергилийдің "Тозақ" кантосының бірінші бөлімінде Данте үшін құтқарушы болғанын еске түсіреді. Алайда, Стацийдің христиандықты қабылдауы "Құдай комедиясының" маңызды оң элементі болғанымен, ол Данте үшін "теріс мысал" болып табылады. Себебі Стаций өзінің христиандығын жариялаудан қашқан, ал Данте "Құдай комедиясында" өзінің сенімі туралы ашық жазады.

Стацийдің шығармаларының "Илаһи комедияға" әсері

Құдай комедиясында Стацийдің өзінен бөлек, оның туындыларынан алынған кейіпкерлер де кездеседі. Стацийдің "Тебаида" поэмасының кейіпкері, Полиниктің әйелі Аргия, Пургаторийдің 22-ші тарауының 109–110-шы жолдарындағы "өзіңнің халқыңнан" (de le genti tue) деп еске алынады. Данте оны құрметті әйел санап, оны Лимбодағы ізгі бейкүнәлердің қатарына қосады. "Тебаида" поэмасының трагикалық тақырыбының ортасындағы Капаней, Құдайға қарсы зорлық-зомбылық жасағандарға арналған Дистің жетінші шеңберінің үшінші қабатына орналастырылған. Дегенмен, Стацийдің Капанеус батыр кейіпкер ретінде бейнеленсе, ал Комедияда оның жалғыз қасиеттері – физикалық күш пен Құдайдың құдіретін қабылдамауы болып табылады.