Түркімен халқы: Тарихы мен таралуы

Кіріспе

Оғуз түркі этносы Орта Азиядағы орталық азиялық этнос.

Oghuz Turkic ethnic group of Central Asia
the Central Asian ethnic group

infobox ethnic group
| group = Turkmens
| native name =
| image =
| caption = Turkmens in folk costume at the 20th Independence Day parade, 2011
| pop = c. 8 million
| region1 = Turkmenistan
| pop1 = 4.7 million
| ref1 =
| region2 = Iran
| pop2 = 1.7 million
| ref2 =
| region3 = Afghanistan
| pop3 = 1.2 million
| ref3 =
| region4 = Turkey
| pop4 = 230,000–1 million
| ref4 =
| region5 = Uzbekistan
| pop5 = 152,000
| ref5 =
| region6 = Russia
| pop6 = 46,885
| ref6 =
| region7 = Tajikistan
| pop7 = 15,171
| ref7 =
| langs = Turkmen
| religions = Predominantly Sunni Islam Turkish people, historically "the Turkmen") are a Turkic ethnic group native to Central Asia, living mainly in Turkmenistan, northern and northeastern regions of Iran and north western Afghanistan. Sizeable groups of Turkmens are found also in Uzbekistan, Kazakhstan, and the North Caucasus (Stavropol Krai). They speak the Turkmen language, which is classified as a part of the Eastern Oghuz branch of the Turkic languages. In the early Middle ages, Turkmens called themselves Oghuz; in the Middle Ages, they took the ethnonym Turkmen. These early Oghuz Turkmens moved westward from the Altai Mountains through the Siberian steppes, and settled in the region now known as Turkmenistan. Further westward migration of the Turkmen tribes from the territory of modern Turkmenistan and the rest of Central Asia started from the 11th century and continued until the 18th century. These Turkmen tribes played a significant role in the ethnic formation of such peoples as Anatolian Turks, Turkmens of Iraq and Syria, as well as the Turkic population of Iran and Azerbaijan. To preserve their independence, those tribes that remained in Turkmenistan were united in military alliances, although remnants of tribal relations remained until the 20th century. Their traditional occupations were farming, cattle breeding, and various crafts. Ancient samples of applied art (primarily carpets and jewelry) indicate a high level of folk art culture. The Seljuks, Khwarazmians, Qara Qoyunlu, Aq Qoyunlu, Ottomans, and Afsharids are also believed to descend from the Turkmen tribes of Qiniq, Begdili, Yiwa, Bayandur, Kayi, and Afshar respectively.

Түрікмендер (тарихи түркімендер) – Орталық Азияға тән түркі этносы, негізінен Түрікменстан, Иранның солтүстік және солтүстік-шығыс аймақтарында және Ауғанстанның солтүстік-батыс бөлігінде қоныстанған. Түрікмендердің көптеген топтары Өзбекстан, Қазақстан және Солтүстік Кавказ (Ставрополь өлкесі) аймақтарында да кездеседі. Олар түркі тілдерінің шығыс оғұз тобына жататын түрікмен тілінде сөйлейді. Ерте орта ғасырларда түрікмендер өздерін оғұздар деп атаған, ал орта ғасырларда «түрікмен» этнонимін қабылдады. Бұл ерте оғұз түрікмендері Алтай тауларынан Сібір далалары арқылы батысқа қарай жылжып, қазіргі Түрікменстан деп аталатын аймаққа қоныстанды. Қазіргі Түрікменстан және Орталық Азияның басқа аймақтарынан түрікмен тайпаларының батысқа қарай көші-қоны 11-шы ғасырдан басталып, 18-шы ғасырға дейін жалғасты. Бұл түрікмен тайпалары Анатолия түркілерінің, Ирак және Сирия түрікмендерінің, сондай-ақ Иран мен Әзірбайжанның түрік халқының этникалық құралуында маңызды рөл атқарды. Түрікменстанда қалған тайпалар өз тәуелсіздіктерін сақтау үшін әскери одақтар құрды, бірақ тайпалық қатынастардың іздері 20-шы ғасырға дейін сақталды. Олардың дәстүрлі кәсіптері – егіншілік, мал шаруашылығы және қолөнер. Қолданбалы өнердің ежелгі үлгілері (әсіресе кілемдер мен зергерлік бұйымдар) жоғары дамыған халықтық өнер мәдениетін көрсетеді. Сәлжұқтар, Хорезмшахтар, Қара Қоюнлы, Ақ Қоюнлы, Османдықтар және Афшаридтер де сәйкесінше Қиник, Бегдили, Ива, Баяндур, Каи және Афшар түрікмен тайпаларынан тараған деп есептеледі.

Этимология

Түрікмен термині жалпы алғанда 11 ғасырдан бастап қазіргі уақытқа дейін Таяу және Таяу Шығыста, сондай-ақ Орталық Азияда таралған түркі тайпаларына қолданылады. Бастапқыда түркі әулеттерінің мифологиялық жүйесіне жататын және/немесе ислам дінін қабылдаған барлық түркі тайпалары (мысалы, қарлықтар, оғыз түрктері, халадждар, қаңлылар, қыпшақтар және т.б.) "Түрікмендер" деп аталды. Кейін ғана бұл сөз белгілі бір этнонимге қатысты болды. Жалпы қабылданған пікір бойынша, бұл есім Түрік және түркілік "мен" жұрнағынан шыққан, яғни "түріктердің ең түрігі" немесе "таза қанды түрік" дегенді білдіреді. Орта ғасырларға дейінгі халық этимологиясы әл-Бируни мен Махмуд әл-Кашғари еңбектерінде кездеседі, оның орнына парсы тілінен "ма̄нанд" жұрнағын алады, нәтижесінде сөз "түрік сияқты" деген мағынаны білдіреді. Бұрын қазіргі заманғы зерттеулердегі басым этимология болса, бұл аралас түркі-парсы шығу тегі қазір әдетте дұрыс емес деп саналады. Ал, 16 ғасырдағы Осман тарихшысы Мехмед Нешри бұл сөзді парсы тіліндегі "Түрік и Иман" (ترک ایمان) сөзінен алған. Бұл теорияны түрколог Армин Вэмбери дұрыс емес деп қабылдамады, ол парсы грамматикасының дұрыс емес түсінігіне сүйенді деп дәлелдеді: [Бұл] Нэшридің пәктігі Мұхаммедтік этимологиясын қабылдауға жақсы емес, ол алғашқы Осман жазушыларының бірі болғанына қарамастан, түрік тілінің шынайы рухы туралы өте аз түсінік бар. Өйткені, оның заманында да түрік сөзі оғыз сөзі сияқты қара, мәдениетсіз дегенге ұқсас еді, оғыз сөзі огузан (қаңқа, қалың) және огузлық (қаңқалық) деген сөзден шыққан. Нешридің этимологиясы Мұхаммедтің құлшылық сезімінен тұрады және бұл тілдік тұрғыдан мүмкін емес. Түрік [және] иман - екі бөлек есім, оларды езафет құрай алмайды. Мысалы, "дин и инглиз" немесе "иман и турк" деп айта аламыз (ағылшынның немесе түріктердің діні), бірақ "инглиз и дин" немесе "турк и иман" деп айта алмаймыз. Соңында, көшпелілердің өздері қабылдаған атау түрікмен екенін ұмытпауымыз керек, ал түрікменді оларға тек парсылар қолданады. Әр түрлі сын-пікірлерге қарамастан, бұл теорияны кейбір адамдар, мысалы лингвист және этнограф Давид Сомфаи, қолдап келеді. [Түрікмен халқына] келесі жалпы атау берілді: Түрік Иман. Түрік - ядро, Иман - жарық дегенді білдіреді. Сондықтан, Түрк Иман, атап айтқанда, түрікмен, "жарықтан жасалған, оның мәні - жарық" дегенді білдіреді. Бүгінде түрікмен және түрікмен терминдері әдетте екі түркі топтарына ғана қатысты: Түрікменстанның түрікмен халқы және Орталық Азия мен Иранның жанасатын бөліктері, Ирак пен Сирияның түрікмендері.

The term Turkmen is generally applied to the Turkic tribes that have been distributed across the Near and Middle East, as well as Central Asia, from the 11th century to modern times. Originally, all Turkic tribes who belonged to the Turkic dynastic mythological system and/or converted to Islam (e. g. Karluks, Oghuz Turks, Khalajs, Kanglys, Kipchaks, etc.) were designated "Turkmens". Only later did this word come to refer to a specific ethnonym. The generally accepted view for the etymology of the name is that it comes from Türk and the Turkic emphasizing suffix men, meaning "'most Turkish of the Turks' or 'pure blooded Turks.'" A folk etymology, dating back to the Middle Ages and found in the works of al Biruni and Mahmud al Kashghari, instead derives the suffix men from the Persian suffix mānand, with the resulting word meaning "like a Turk". While formerly the dominant etymology in modern scholarship, this mixed Turkic Persian derivation is now typically viewed as incorrect. An alternative etymology was proposed by 16th century Ottoman historian Mehmed Neşri, who derived it from the Persian phrase Turk i iman (ترک ایمان), meaning "Muslim Turk". This theory was rejected as incorrect by turkologist Ármin Vámbéry, who argued that it relied upon an incorrect understanding of Persian grammar:

text=[It] does not do [one] well to accept the pious Muhammadan etymology of Neshri, who, in spite of being one of the earliest Ottoman writers, has but very little notion of the true spirit of the Turkish language. For, even in his day, the word Turk was analogous to raw, uncultured, just as the word Oguz, from which came oguzane (boorish, thick headed), and oguzluk (coarseness). Neshri's etymology is entirely based upon Muhammadan devotional feeling, and is quite a linguistic impossibility. Turk [and] iman are two separate nouns, which cannot be composed by an ezafet. We can say, for example, din i ingiliz or iman i turk (the faith of the English, or the faith of the Turks), but not ingiliz i din or turk i iman. Finally, it must not be forgotten that the name the Nomads themselves adopt is Turkmen, and Turkman is applied to them only by the Persians. Despite various criticisms, it remains a theory advocated by some today, such as linguist and ethnographer Dávid Somfai. text=[The Turkmen people were given] the following general name: Turk Iman. turk means core, iman means light. Therefore, Turk Iman, namely Turkmen, means “made from light, whose essence is light.”

Today the terms Turkmen and Turkoman are usually restricted to two Turkic groups: the Turkmen people of Turkmenistan and adjacent parts of Central Asia and Iran, and the Turkomans of Iraq and Syria.

Шығу тегі

Түрікмендер туралы алғашқы мәліметтерді 10 ғасырдың соңында араб географы әл-Муқаддаси "Ахсан әл-Тақсим фи ма'рифат әл-Ақалим" атты еңбегінде келтірген. 987 жылы жазылған еңбегінде ол Түрікмендерді екі рет еске алады, бұл аймақты Орталық Азиядағы мұсылмандық жерлердің шекарасы ретінде сипаттайды. Түрікмендерге қатысты ертеректегі сілтемелер 8 ғасырдағы соғди хаттарындағы trwkkmn (немесе trkwmn "аудармашы") түрінде кездеседі, сондай-ақ Суй және Суте сияқты соғдилердің тағы бір атауы – 特拘夢 Тежумен (< MC ZS *dək̚ kɨo mɨuŋH), қытай энциклопедиясы "Тонгдиан" бойынша. Бірақ, егер 特拘夢 түрікмендерді бейнелесе де, бұл "түрікмендер" қазіргі түрікмендердің оғыз тілінде сөйлейтін ата-бабаларының орнына қарлықтар болуы мүмкін, себебі түрікмендер қарлықтардың көк түрктердің саяси термині Көк түркке теңдес болуы мүмкін. Зуев (1960) "Тан Хуяо" еңбегіндегі 餘沒 Юмейхун тайпалық атауын (< MC *iʷо muət хuən) қазіргі түрікмен тайпасы Йомуттың атына байланыстырады. 11 ғасырдың соңында Махмұд Кашғари "Divânü Lügat'it Türk" (Түркі тілдерінің жинағы) еңбегінде "түрікмен" сөзін "оғыз" сөзімен мағынасы бірдей қолданады. Ол оғыздарды түркі тайпасы деп сипаттап, оғыздар мен қарлықтардың екеуі де түрікмендер деп аталғанын айтады. Түркі халықтарының шығу тегі көп талқыланған мәселе, бірақ дәлелдер Оңтүстік Орталық Сібірдегі Алтай таулары мен Байкал көліне жақын, немесе Моңғолияның шығысындағы жерді көрсетеді. Археогенетикалық, тарихи және тіл біліміндегі мәліметтер түркі халықтарының алғашқылары "Солтүстік-Шығыс Азияның гендік қорының ішінде немесе оған жақын" болғандығын, бірақ олардың мекенінің нақты орналасқан жері әлі де даулы екенін көрсетеді. Генетикалық және тарихи деректер түркі халықтарының, соның ішінде түрікмендердің оғыз түркілерінің ата-бабаларының Батыс Еуразия және Солтүстік-Шығыс Азиялық тегі болғанын және Алтай аймағы мен Батыс Моңғолияда және оның төңірегінде қоныстанғандығын көрсетеді. Кейінгі ортағасырлық түркі топтары Батыс Еуразия және Шығыс Азияның физикалық ерекшеліктері мен генетикалық тегінің алуан түрлілігін көрсетті, бұл көршілес ирандық және моңғолдық халықтармен ұзақ мерзімді байланыс нәтижесінде болды. Түрікмен этносының қалыптасуына дейін оғыз түркілері Трансоксиананың бір бөлігінде, Түркістанның батыс бөлігінде, бүгінгі Орталық Азияның көп бөлігіне және Шыңжаңға дейін созылған аймақта қоныстанды. 17 ғасырдың тарихшысы және Хорезм билеушісі Әбу әл-Ғази Баһадүр өзінің "Түрікмендердің тегі" атты еңбегінде барлық түрікмендердің шығу тегін 24 оғыз тайпасына байланыстырады. Византиялық, содан кейін еуропалық және американдық дереккөздерде түрікмендерді түркоман деп атаған, ал Таяу және Орта Шығыста – түрікмендер, Торқаман, Терекеме; Киев Русінде – Торкмендер; Мәскеу княздығында – Таурмен; ал Ресей империясында – Түркмен және Трухмен деп атаған. 7 ғасырда оғыз тайпалары Алтай тауларынан Сібір далалары арқылы батысқа қарай жылжып, осы аймаққа қоныстанды. Олар Волга өзенінің алабына және Балқанға дейін жетті. Бұл ертедегі түрікмендердің соғди халықтарымен араласып, 19 ғасырда орыстар басып алғанға дейін көшпенді өмір салғандығы айтылады. Түрікмен тайпаларының Түрікменстан және Орталық Азияның қалған бөлігінен оңтүстік-батысқа қарай көшіп-қонуы 11 ғасырда басталды және 18 ғасырға дейін жалғасты. Бұл түрікмен тайпалары Анатолия түркілері, Ирак және Сирия түрікмендері, сондай-ақ Иран мен Әзірбайжанның түрік халқының этникалық қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Di Cristofaro және басқалар (2013) Jawzjan түрікмендерінен алынған үлгіде Q-M25 31,1% (23/74), Q-M346 2,7% (2/74) және жалпы Q-M242 33,8% (25/74) анықтады. Karafet және басқалар (2018) Түрікменстаннан алынған түрікмендердің басқа бір үлгісінде Q-M25 50,0% (22/44) құрады. Q гаплогруппасы Қарақалпақстандағы (негізінен Йомут тайпасы) түрікмендерде ең жоғары жиілікте – 73% кездеседі. Түрікмен үлгісінің аналық митохондриялық ДНК (мтДНК) гаплогруппалары бойынша жүргізілген генетикалық зерттеу көбінесе Батыс Еуразиялық және аздаған Шығыс Еуразиялық тектік желілердің қоспасын көрсетеді. Түрікмендерде полиморфты сипаттамалары бар екі ерекше мтДНК маркері бар, олар тек түрікмендерде және Оңтүстік Сібірде кездеседі.

Türkmens were mentioned near the end of the 10th century A. D in Islamic literature by the Arab geographer al Muqaddasi in Ahsan Al Taqasim Fi Ma'rifat Al Aqalim. In his work, which was completed in 987 A. D, al Muqaddasi writes about Turkmens twice while depicting the region as the frontier of the Muslim possessions in Central Asia. Earlier references to Türkmen might be trwkkmˀn (if not trkwmˀn "translator"), mentioned in an 8th century Sogdian letter and 特拘夢 Tejumeng (< MC ZS *dək̚ kɨo mɨuŋH), another name of Sogdia, besides Suyi 粟弋 and Sute 粟特, according to the Chinese encyclopedia Tongdian. However, even if 特拘夢 might have transcribed Türkmen, these "Türkmens" might be Karluks instead of modern Türkmens' Oghuz speaking ancestors; as Türkmen might be the Karluks' equivalent of the Göktürks' political term Kök Türk. Zuev (1960) links the tribal name 餘沒渾 Yumeihun (< MC *iʷо muət хuən) in Tang Huiyao to the name Yomut of a modern Turkmen clan. Towards the end of the 11th century, in Divânü Lügat'it Türk (Compendium of the Turkic Dialects), Mahmud Kashgari uses "Türkmen" synonymously with "Oğuz". He describes Oghuz as a Turkic tribe and says that Oghuz and Karluks were both known as Turkmens. The origins of the Turkic peoples has been a topic of much discussion, but evidence point either to a homeland in South Central Siberia, close to the Altai Mountains and Lake Baikal or further East in Mongolia. Archaeogenetic, historical and linguistic evidence suggests that the earliest Turkic peoples were "within or close to the Northeast Asian genepool" but made up of multiple heterogeneous groups, with their exact location of their homeland remains disputed. The genetic and historical evidence suggests that the early Turkic peoples, including the ancestors of the Turkmen people Oghuz Turks, harbored both West Eurasian and Northeast Asian ancestry and were located in and around the Altai region and western Mongolia. Later medieval Turkic groups exhibited a wide range of both West Eurasian and East Asian physical appearances and genetic origins, in part through long term contact with neighboring Iranian and Mongolic peoples. Before the formation of the Turkmen ethnicity, the Oghuz Turks inhabited parts of Transoxiana, the western portion of Turkestan, a region that largely corresponds to much of Central Asia as far east as Xinjiang. Famous historian and ruler of Khwarazm of the XVII century Abu al Ghazi Bahadur links the origin of all Turkmens to 24 Oghuz tribes in his literary work "Genealogy of the Turkmens". In Byzantine, then in the European sources and later in the American tradition, Turkmens were called Turkomans, in the countries of the Near and Middle East Turkmens, as well as Torkaman, Terekeme; in Kievan Rus Torkmens; in the Duchy of Moscow Taurmen; and in the Tsarist Russia Turkoman and Trukhmen. In the 7th century AD, Oghuz tribes had moved westward from the Altai Mountains through the Siberian steppes, and settled in this region. They also penetrated as far west as the Volga basin and the Balkans. These early Turkmens are believed to have mixed with native Sogdian peoples and lived as pastoral nomads until being conquered by the Russians in the 19th century. Migration of the Turkmen tribes from the territory of Turkmenistan and the rest of Central Asia in the south west direction began mainly from the 11th century and continued until the 18th century. These Turkmen tribes played a significant role in the ethnic formation of such peoples as Anatolian Turks, Turkmens of Iraq and Syria, as well as the Turkic population of Iran and Azerbaijan. Di Cristofaro et al. (2013) found Q M25 in 31.1% (23/74) and Q M346 in 2.7% (2/74) for a total of 33.8% (25/74) Q M242 in a sample of Turkmens from Jawzjan. Karafet et al. (2018) found Q M25 in 50.0% (22/44) of another sample of Turkmens from Turkmenistan. Haplogroup Q have seen its highest frequencies in the Turkmens from Karakalpakstan (mainly Yomut) at 73%. A genetic study on maternal mitochondrial DNA (mtDNA) haplogroups of a Turkmen sample describes a mixture of mostly West Eurasian lineages maternal lineages and minority of East Eurasian lineages. Turkmens also have two unusual mtDNA markers with polymorphic characteristics, only found in Turkmens and southern Siberians.

Тарих

Түрікмендер Оғыз тайпаларына жатады, олар Орталық Азияның шеткері аймағында пайда болып, б.з.д. 3 мың жылдығынан бастап алып империялар құрды. Кейін түрікмен тайпалары Орталық Азияда, Таяу Шығыста, Парсы және Анатолияда ұзаққа созылған династиялар құрды, олар осы аймақтардың тарихына терең ықпал етті. Осы әулеттердің ең танымалдары Ғазнауилер, Селжүктер, Османлылар, Афшарилер және Каджарлар болды. Иве және Баяндур түрікмен тайпаларының өкілдері де Қара Қойынлу және Ақ Қойынлу түрікмендерінің қысқа ғасырлық, бірақ күшті мемлекеттерін құрушылар болды. Орталық Азияда қалған түрікмендер көшпелі өмір салтының арқасында моңғол шаруашылығынан көп зардап көрмеді және Каспий теңізінің жағалауында саудагерлерге айналып, Шығыс Еуропамен байланыс орнатты. Моңғолдардың ыдырауынан кейін Тамерлан бұл аймақты жаулап алды, оның Тимур әулеті Сафауилер, Бұхара хандығы және Хиуа хандығы аймақ үшін күрескенге дейін билік етті. Кеңейіп келе жатқан Ресей империясы Петр I тұсында Түрікменстанның дамыған мақта өнеркәсібіне назар аударып, аймаққа шабуыл жасады. 1881 жылғы қаңтарда Геок-Тепе шайқасынан кейін түрікмен тайпаларының көп бөлігі Ресей императорының билігіне көшті, бұл Ресей мен Парсы арасындағы Ахал шартында бекітілді. Ресей революциясынан кейін 1921 жылы Кеңес үкіметі орнатылды, ал 1924 жылы Түрікменстан Түрікмен Кеңес Социалистік Республикасы атанды. Түрікменстан 1991 жылы тәуелсіздік алды.

Дін

Түркменстанның түркімендері, Өзбекстан, Ауғанстан және Ирандағы туыстары сияқты, көбінесе мұсылмандар. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2019 жылғы Халықаралық діни еркіндік туралы есебіне сәйкес, АҚШ үкіметінің бағалауынша, елде 89 процент мұсылман (көбінесе сунниттер), 9 процент шығыс православиесі және 2 процент басқа діндерді ұстанады. Шағын Иегова куәгерлері, шиит мұсылмандары, бахаилер, рим католиктері, Халықаралық Кришна санасы қоғамы және евангелистік христиандар, оның ішінде баптистер мен пятидесятниктер қауымдары бар. Көптеген этникалық орыстар мен армяндар өздерін православие христиандары деп санайды және әдетте Ресей православие шіркеуінің немесе Армян апостол шіркеуінің мүшелері болып табылады. Кейбір этникалық орыстар мен армяндар кіші протестанттық топтардың да мүшелері. Ирандықтар, әзірбайжандар және күрдтерден құралған шиит мұсылмандарының шағын топтары бар, олардың бір бөлігі Ашхабадта, қалғаны Иранмен шекаралас аймақта және батыс Түркменбашы қаласында орналасқан. Түркімендер ислам дінін 12-14 ғасырлар аралығында қабылдаған. Ясауия және Кубравия тәрізді суфилік ордендер түркімендердің исламға өтуіне зор үлес қосты. Түркімендердің көпшілігі өздерін мұсылман деп есептейді және исламды мәдени мұраларының ажырамас бөлігі деп мойындайды. Түркіменстан "түркімен исламы" тұжырымын қолдайды, яғни көбінесе қарттар мен әулиелерге құрмет көрсетумен, өмірлік салт-дәстүрлермен және суфизммен үйлесетін құлшылық. Түркімен тіліндегі "таңры" сөзі "Құдай" деген мағынаны білдіреді және түркі тілдерінің ежелгі Tengri сөзінен шыққан. Түркімен тілінде "қарышқыры" сөзінің көптеген эвфемизмдері бар, себебі қой бағу кезінде оның нақты атын айту қарышқыры шақыруға тең деп саналады. Синкретизмнің басқа мысалдарында, бала тумаған түркімен әйелдері дұға оқудың орнына, жүкті болуға көмектесу үшін тірі қарышқырының үстінен секіріп өтеді, ал кейін дүниеге келген балаларға көбінесе қарышқырымен байланысты есімдер қойылады; сондай-ақ ана мұсылман қасиеттілерінің қабірлеріне баруы мүмкін. Болжамдарды арнайы болжаушылар кептірген түйе тынысы арқылы анықтайды.

The Turkmen of Turkmenistan, like their kin in Uzbekistan, Afghanistan, and Iran are predominantly Muslims. According the U. S. Department of State's International Religious Freedom Report for 2019,According to U. S. government estimates, the country is 89 percent Muslim (mostly Sunni), 9 percent Eastern Orthodox, and 2 percent other. There are small communities of Jehovah’s Witnesses, Shia Muslims, Baha’is, Roman Catholics, the International Society for Krishna Consciousness, and evangelical Christians, including Baptists and Pentecostals. Most ethnic Russians and Armenians identify as Orthodox Christian and generally are members of the Russian Orthodox Church or Armenian Apostolic Church. Some ethnic Russians and Armenians are also members of smaller Protestant groups. There are small pockets of Shia Muslims, consisting largely of ethnic Iranians, Azeris, and Kurds, some located in Ashgabat, with others along the border with Iran and in the western city of Turkmenbashy. The Turkmen adopted Islam between the 12th and 14th centuries. Sufi orders like the Yasawiya and Kubrawiya greatly contributed to the conversion of the Turkmens to Islam. The great majority of Turkmen readily identify themselves as Muslims and acknowledge Islam as an integral part of their cultural heritage. The country of Turkmenistan encourages the conceptualization of "Turkmen Islam", or worship that is often mixed with veneration of elders and saints, life cycle rituals, and Sufi practices. The Turkmen word taňry, meaning "God", derives from the Turkic Tengri, the name of the supreme god in the pre Islamic Turkic pantheon. The Turkmen language features a multitude of euphemisms for "wolf", because of a belief that speaking the actual word while tending a flock of sheep will invoke a wolf's appearance. In other examples of syncretism, some infertile Turkmen women, rather than praying, step or jump over a live wolf in order to assist them in getting pregnant, and children born subsequently are typically given names associated with wolves; alternatively the mother may visit shrines of Muslim saints. The future is divined by reading of dried camel dung by special fortune tellers.

Тіл

Түрікмен тілі (Түркмен: Türkmençe, Түркменче) – Орталық Азиядағы, негізінен Түрікменстан, Иран және Ауғанстандағы түрікмендердің сөйлейтін түркі тілі. Түрікменстанда шамамен 5 миллион, Иранның солтүстік-шығысында 719 мың, ал Ауғанстанның солтүстік-батысында 1,5 миллион адам осы тілде сөйлейді. Түрікмен тілі әзербайжан, түрік, гагауз, қашқай және қырым татар тілдерімен тығыз байланысты, олардың әрқайсысымен ортақ тілдік ерекшеліктері бар. Бұл тілдердің арасында өзара түсіністік деңгейі жоғары. Дегенмен, түрікмен тіліне ең жақын тіл – Иранның солтүстік-шығыс аймақтарында сөйленетін Хорасан түркі тілі, олар оғыз тілдерінің шығыс тармағымен және Түрікменстан шекарасы бойында кең таралған өзбек тілінің оғыз диалектісі – Хорезммен ортақ. Түрікмен тілінің стандартталған нұсқасы (Түрікменстанда қолданылады) Теке диалектісіне негізделген, ал Ирандағы түрікмендер көбінесе Йомуд диалектін, ал Ауғанстандағы түрікмендер Ерсары диалектін пайдаланады.

Музыка

Түрікмендердің музыкалық өнері түркі халықтарының музыкалық өнерінің бөлінбес бөлігі болып табылады. Түрікмен халқының музыкасы қырғыз және қазақ халықтық өнер формаларымен тығыз байланысты. Маңызды музыкалық дәстүрлердің ішінде – бақшы деп аталатын, дутар деп аталатын екі ішекті аспаптармен ән салатын саяхатшы әншілер бар. Басқа да маңызды музыкалық аспаптар – гопуз, түйдік, домбыра және ғияқ. XIX ғасырда өмір сүрген Амангелді Гөнібек, Гүлгелді уста, Гарадали Гөкленг, Еген Ораз бақшы, Хажыголак, Нобатнияз бақшы, Оғлан бақшы, Дүрді бақшы, Шұқыр бақшы, Човдур бақшы және тағы да басқалары – ең танымал түрікмен бақшылары. Олар көбінесе түрікмен тарихының қайғылы және күңгірт оқиғаларын музыка арқылы баяндаған. Осы бақшылардың есімдері мен музыкасы түрікмен халқы арасында аңызға айналып, ұрпақтан ұрпаққа ауызша жетіп келді. Түрікменстанда Орталық Азияның классикалық музыка дәстүрі – муқам да кездеседі. XX ғасырда Данатар Овезов түрікмен тақырыптарын пайдаланып классикалық музыка жазуды бастады, ал түрікмен мотивтері мен әуендерінің классикалық көрінісі Нұри Халмаммедовтың шығармаларындағы биік деңгейіне жетті.

Көшеязық мұрасы

Орталық Азияда Кеңес үкіметі орнағанға дейін аймақтағы этностық топтарды анықтау қиын болды. Этностық байланыстар мен туыстық қарым-қатынастар адамдар үшін этникалық тегінен маңыздырақ болды. Өздерін таныстыруды сұрағанда, көптеген орталықазиялықтар өз руларын, ауданын, ауылын, дінін немесе тұратын мемлекетін атайтын. Мемлекеттің этностық топқа қызмет етуі керек деген идея белгісіз болды. Айталық, көптеген түрікмендер 19 ғасырға дейін Амударияның оңтүстігіндегі жерлерді мекендеген көшпелілер болды. Көптеген түрікмендер жартылай көшпелі өмір салтын ұстанды, көктем, жаз және күз айларында қой мен түйе өсіріп, егін егіп, оазисте қыстап, жаз және күзде егін жинады. Кеңес үкіметі орнағанға дейін олар қалалар мен кенттерде тұрмады. Мұндай жылдам өмір салты өз руынан тыс адамдармен байланысқа түсуге мүмкіндік бермеді және түрлі түрікмен тайпалары арасында, әсіресе суға қол жеткізу мәселесінде жиі қақтығыстарға әкелді. Жергілікті ұлтшылдармен бірлесіп, Кеңес үкіметі түрікмендерді және басқа ұқсас этникалық топтарды қазіргі заманғы социалистік ұлттарға айналдыруға тырысты, олардың өкілдігі белгілі бір аумақта және ортақ тілде негізделген. 1881 жылғы қаңтардағы Геоктеп шайқасынан және 1884 жылғы Мервтің басып алынуынан бұрын түрікмендер «жаратылысы бойынша қатал, атқа мінуші көшпелілер» ретінде сақталды, олар көршілерінен «адам ұрлайтын түріктер» ретінде қатты қорқыныш тудырды. Ресейге бағынуға дейін түрікмендер соғысқан халық болды, көршілерін жаулап алып, Хивада құл сату үшін парсыларды тұтқынға алды. Олардың мақтанышы – ешбір парсы олардың шекарасын мойнына арқан байламай кесіп өтпегендігі болды. Кеңес Одағынан тәуелсіздік алғаннан кейін түрікмен тарихшылары түрікмендердің қазіргі аумағында ежелден бері тұрғанын дәлелдеу үшін көп күш жұмсады, ал кейбір тарихшылар тіпті түрікмендердің көшпелі мұрасын жоққа шығаруға тырысты. Түрікмендердің өмір салты ат шаруашылығымен тығыз байланысты болды және көрнекті ат мәдениеті ретінде түрікмендер жылқы өсіруді дәстүрлі салаға айналдырды. Кеңес дәуірінен бұрын түрікменнің үйі – аты тұрған жер деген мақал болған. Кеңес кезеңіндегі өзгерістерге қарамастан, Оңтүстік Түркіменстандағы Ахалтеке тайпасы жылқыларымен, Ахалтеке шөл жылқысымен және жылқы өсіру дәстүрімен әйгілі болып қала берді. Түркімендер арасында көптеген тайпалық әдет-ғұрыптар әлі де сақталған. Түрікмен мәдениетінің ерекшелігі – күйеу жігіттің «қалымы» болып табылатын калым, ол өте қымбатқа түсуі мүмкін және көбінесе кәләш ұрлау дәстүріне әкеледі. Қазіргі замандағы параллель ретінде 2001 жылы президент Сапармұрат Ниязов түрікмен әйеліне үйленгісі келетін барлық шетелдіктерден кемінде 50 мың доллар төлеуді талап ететін мемлекеттік «калымды» енгізді. Бұл заң 2005 жылдың наурыз айында күшін жойды. Басқа да әдет-ғұрыптарға ру ақсақалдарымен кеңесу жатады, олардың кеңесі көбінесе ынталы түрде ізделіп, құрметтеледі. Көптеген түрікмендер әлі де кеңейтілген отбасыларда тұрады, онда бір шатырдың астында әртүрлі ұрпақтарды табуға болады, әсіресе ауылдық жерлерде. Елдің мемлекеттік эмблемасы мен туындағы бес дәстүрлі кілем гүлдері немесе гөл түрікмен тілінде göl деп аталады және бес негізгі түрікмен тайпасын көрсетеді.

Before the establishment of Soviet power in Central Asia, it was difficult to identify distinct ethnic groups in the region. Sub ethnic and supra ethnic loyalties were more important to people than ethnicity. When asked to identify themselves, most Central Asians would name their kin group, neighborhood, village, religion or the state in which they lived; the idea that a state should exist to serve an ethnic group was unknown. That said, most Turkmen could identify the tribe to which they belonged, though they might not identify themselves as Turkmen. Most Turkmen were nomads until the 19th century when they began to settle the area south of the Amu Darya. Many Turkmen became semi nomadic, herding sheep and camels during spring, summer, and fall, but planting crops, wintering in oasis camps, and harvesting the crops in the summer and autumn. As a rule they did not settle in cities and towns until the advent of the Soviet government. This mobile lifestyle precluded identification with anyone outside one's kin group and led to frequent conflicts between different Turkmen tribes, particularly regarding access to water. In collaboration with the local nationalists, the Soviet government sought to transform the Turkmen and other similar ethnic groups in the USSR into modern socialist nations that based their identity on a fixed territory and a common language. Prior to the Battle of Geok Tepe in January 1881 and subsequent conquest of Merv in 1884, the Turkmen "retained the condition of predatory, horse riding nomads, who were greatly feared by their neighbours as 'man stealing Turks.' Until subjugated by the Russians, the Turkmens were a warlike people, who conquered their neighbours and regularly captured ethnic Persians for sale as slaves in Khiva. It was their boast that not one Persian had crossed their frontier except with a rope round his neck." After gaining independence from the Soviet Union, Turkmen historians went to great lengths to prove that the Turkmen had inhabited their current territory since time immemorial; some historians even tried to deny the nomadic heritage of the Turkmen. Turkmen lifestyle was heavily invested in horsemanship and as a prominent horse culture, Turkmen horse breeding was an ages old tradition. Before the Soviet era, a proverb stated that the Turkmen's home was where his horse happened to stand. In spite of changes prompted during the Soviet period, the Ahal Teke tribe in southern Turkmenistan has remained very well known for its horses, the Akhal Teke desert horse – and the horse breeding tradition has returned to its previous prominence in recent years. Many tribal customs still survive among modern Turkmen. Unique to Turkmen culture is kalim which is a groom's "dowry", that can be quite expensive and often results in the widely practiced tradition of bridal kidnapping. In something of a modern parallel, in 2001, President Saparmurat Niyazov had introduced a state enforced "kalim", which required all foreigners who wanted to marry a Turkmen woman to pay a sum of no less than $50,000. The law was repealed in March 2005. Other customs include the consultation of tribal elders, whose advice is often eagerly sought and respected. Many Turkmen still live in extended families where various generations can be found under the same roof, especially in rural areas. The five traditional carpet rosettes, or gul, called göl in Turkmen, that form motifs in the country's state emblem and flag, represent the five major Turkmen tribes.

Спорт

Спорт түрікмен халқының өмірінде тарихи түрде маңызды рөл атқарып келген. Ат спорты және Гореш сияқты спорт түрлері түрікмен әдебиетінде жоғары бағаланған. Кеңес дәуірінде түрікмен спортшылары көптеген жарыстарға қатысты, оның ішінде Олимпиада ойындарына КСРО құрамасының және 1992 жылы Біртұтас команданың құрамында. Түрікменстан тәуелсіздік алғаннан кейін елде дене шынықтыру және спорт қозғалысын дамытудың жаңа тәсілдері пайда болды. Жаңа спорт саясатын іске асыру мақсатында елдің барлық аймақтарында жаңа көп мақсатты стадиондар, дене тәрбиесі және денсаулық сақтау орталықтары, спорт мектептері мен кешендер салынды. Түрікменстанда 2017 жылғы Азияның жабық және жекпе-жек өнерлері ойындарын қабылдаған заманауи Олимпиада кешені бар, бұл Орталық Азияда теңдесі жоқ. Түрікменстан елдегі спорт қозғалысын қолдайды және спортты мемлекеттік деңгейде дамытады. Футбол ең танымал спорт түрі болып қала берсе, түрікмен горесі, ат спорты және соңғы кезде мұзды хоккей де түрікмендердің арасында кең таралған.

Демографиялық көрсеткіштер және халық үлестірімі

1911 жылы Ресей империясындағы түрікмендердің саны 290 170-ке бағаланып, "олардың барлық елдердегі жалпы саны 350 000-нан аспайды деп есептелген". 1995 жылы түрікмен ғалымдары Өзбекстанда 125 мың, Ресейде 40 мың, Тәжікстанда 22 мың түрікменнің тұратынын анықтады. Түрікмендердің ең ірі тобы Иранда (850 000), Ауғанстанда (700 000), Иракта (235 000), Түркияда (150 000), Сирияда (60 000) және Қытайда (85 000) қоныстанған. Жалпы, шетелде тұратын түрікмендердің саны шамамен 2,2 миллионды құрайды. Бүгінде Орталық Азиядағы және көрші елдердегі түрікмендер мына елдерде тұрады:
Түрікменстан, онда 5 042 920 адамның 85% (2006 жылғы шілдедегі бағалау бойынша) этникалық түрікмендер. Сонымен қатар, Кеңес-Ауған соғысы мен Ауғанстандағы фракциялық қақтығыстардың салдарынан Түрікменстанда Ауғанстанның солтүстігінен келген 1200 түрікмен босқын қазіргі уақытта тұрып жатыр, осы соғыс салдарынан Талибан билікке келіп, құлады. Ауғанстан, 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, 200 000 этникалық түрікмен негізінен Фарьяб, Жоуджан, Саманган және Бағлан провинцияларында, түрікмен-ауған шекарасы бойында шоғырланған. Балх және Кундуз провинцияларында да қауымдастықтар бар. Иран, онда шамамен 719 000 түрікмен негізінен Голестан және Солтүстік Хорасан провинцияларында шоғырланған, ал Ирандағы түрікмендердің этникалық тарихы 11 ғасырдағы Сельджуктардың аймақты басып алуымен басталады.

Ауғанстандағы түрікмендер

1990 жылдары Ауғанстандағы түрікмендердің саны 200 000-ға жуық деп есептелді. Түрікмендердің алғашқы топтары Каспий теңізінің шығысынан Ауғанстанның солтүстік-батысына әр түрлі кезеңдерде, әсіресе 19 ғасырдың соңында, орыстар олардың жеріне енгеннен кейін көшіп келді. Олар Балх провинциясынан Герат провинциясына дейін қоныстар құрды, қазір олар сол жерлерде шоғырланған; кішірек топтар Кундуз провинциясында қоныстанды. Басқалары 1920 жылдары большевиктерге қарсы басшы көтерілістерінің сәтсіз аяқталуына байланысты көптеп келді. Ауғанстанда он екі ірі тобы бар түрікмен тайпаларының құрылымы әкелік желі арқылы іздестірілген шежіреге негізделген. Ересек мүшелердің зор ықпалы бар. Бұрын көшпелі және соғысқа дайын халық болған, керуендерге жылдам шабуылдар жасап, қорқыныш тудырған түрікмендер Ауғанстанда фермерлер мен мал өсірушілер болып табылады және экономикаға маңызды үлес қосады. Олар қаракүл қойын Ауғанстанға әкелді, сондай-ақ қаракүл терілерімен бірге маңызды экспорттық тауар болып табылатын кілемдерді жасаумен де белгілі. Түрікмендердің зергерлік бұйымдары да жоғары бағаланады. 2010 жылғы Ресей халық санағы бойынша олардың саны 15 048 адамды құрады, бұл Ставрополь өлкесінің жалпы халқының 0,5% -ын білдіреді. Түрікмендердің 17 ғасырда, көбінесе Маңғышлақ аймағынан Кавказға көшіп келгені айтылады. Бұл көшіп келгендердің көп бөлігі Чоудур (орыс тілінде "Чаудоров" немесе "Чаводур"), Сончадж және Икдир тайпаларына жатты. Алғашқы қоныстанушылар көшпелі болған, бірақ уақыт өте келе отырықшы болып қалды. Мәдени өмірінде бүгінгі түрікмендер көршілерінен көп ерекшеленбейді және қазір тұрақты шаруалар мен мал өсірушілер болып табылады.