Кіріспе

Чехияда туған француз композиторы Антон (Антонин, Антуан) Жозеф Рейха (Rejcha) (26 ақпан 1770 – 28 мамыр 1836) – Чехияда туып, Баварияда білім алған, кейіннен Франция азаматтығын алған композитор және музыка теориясының маманы. Бетховеннің замандасы және өмір бойы досы болған ол, қазір көбінесе желдеткіш квинтеттеріне жасаған маңызды үлесімен және Франц Лист, Гектор Берлиоз және Сезар Франк сияқты шәкірттерге ұстаздық еткенімен есімдеріне таныс. Ол сонымен қатар шебер теоретик болды және композицияның түрлі салаларын қамтитын бірнеше зерттемелер жазды. Оның теориялық еңбектерінің бір бөлігі композицияның тәжірибелік әдістеріне арналған, оларды фортепиано мен скрипкалық квартет үшін жазылған фугалар мен этюдтер сияқты әртүрлі шығармаларында қолданды. Оның музыкасы мен жазбаларындағы полиритм, политональдық және микротональдық музыка сияқты прогрессивті идеяларының ешқайсысы он тоғызыншы ғасырдың басқа композиторлары тарапынан қабылданбады немесе қолданылмады. Рейханың музыкасын жариялауға құштар болмауы (одан бұрын Майкл Хайдн сияқты) салдарынан, ол қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай ұмытқа кетті, ал оның өмірі мен шығармашылығы әлі де толыққанды зерттелген жоқ.

17701805: алғашқы жылдары, Парижге алғашқы сапары және Вена кезеңі

Рейха Прагада дүниеге келген. Оның әкесі, қаланың флейташысы Шимон, Антон 10 айлық болғанда қайтыс болды. Рейшаның анасы оның біліміне қызығушылық танытпағандықтан, 1780 жылы ол кенеттен үйден қашып кетті. Ол өзінің естеліктерінде айтқандай, ол өтіп бара жатқан атты көлікке секіріп түсті. Алдымен Клатовыдағы әкесінің әкесінің әкесін, содан кейін Баварияның Валерштейн қаласында тұратын виртуоз виолончелист, дирижер және композитор, оны асырап алған әкесінің ағасы Йозеф Рейханы аралады. Рейханың Венаға көшуі оның өміріндегі жемісті және табысты кезеңнің басталуын білдірді. Ол өзінің мемуарларында былай деп жазды: "Менің Венада аяқтаған жұмыстарымның саны таң қалдырады. Бастағаннан кейін, менің құлшынысым мен қиялым талмай жұмыс істеді. Идеялар маған осыншалықты жылдам келді, оларды жоғалтпай қою қиын болды. Менде әрқашан композициядағы ерекшеліктерді жасауға үлкен бейімділік болды. Жаңашылдықпен жазғанда, менің шығармашылық қабілетім мен рухым алдыңғылардың ережелеріне қарағанда күштірек сезілді". 1801 жылы Рейханың Парижде сәтсіз аяқталған "Л'ураган" операсы Бетховеннің көрнекті меценаты, ханзада Иосиф Франц фон Лобковицтің сарайында қойылды. Осы қойылымнан кейін Императрица Мария Тереза (Неаполь және Сицилия) "Аргине, regina di Granata" операсын тапсырды, ол тек жеке орындалды. Гамбургтегі оқулары бірнеше жартылай дидактикалық, энциклопедиялық еңбектерді жариялаумен аяқталды, мысалы, фортепианоға арналған 36 фуга (1803 жылы жарық көрді, Хайднға арналған). Ол 1829 жылы асырап алған елінің азаматтығын алып, 1835 жылы Легионның құрметті орденіне ие болды. Сол жылы ол Франсуа Адриен Бойелдьеден кейін Француз академиясына мүше болды. Ол тағы екі үлкен трактат жариялады: "Traite de haute composition musicale" (1824–1826) (Жоғары музыкалық композиция туралы трактат) және "Art du compositeur dramatique" (1833) (Драмалық композитор өнері), опера жазу туралы. Оның бұл еңбегіндегі идеялары Консерваторияда дау тудырды. 1826 жылы Франц Лист, Гектор Берлиоз және Анри Коэн оның шәкірттері болды, кейінірек композиторлар Чарльз Гуно және Полин Виардо да оның сабақтарын алды. Берлиоз өзінің мемуарларында Рейханың "контрапункттің керемет ұстазы" екенін мойындайды, ол шәкірттеріне қамқорлық жасады және "оның сабақтары мінсіздік пен мұқияттықтың үлгісі болды" – консерваторияны жалпы алғанда сынаған адамнан бұл жоғары баға. Фредерик Шопен 1831 жылдың желтоқсанында туған Польшасынан Парижге келгеннен кейін онымен бірге оқуды ойлады, бірақ соңында бас тартты. 1835 жылдың маусымынан Рейханың 1836 жылдың мамырындағы қайтысына дейін жас Сезар Франк жеке сабақтар алды. Оның жазбалары сақталған (Париждегі Ұлттық кітапханада), Рейханың түсіндірмелерімен (сондай-ақ, мүмкін Эрик Сатидің кейінірек жазған криптикалық түсініктемесімен), Рейханың 13 жасар шәкіртіне қаншалықты көп жұмыс істегенін көрсетеді. Рейха Пере-Лашез зиратында жерленді, ал Луиджи Керубини консерваторияда контрапунктті оқытуды қайта бастады, Рейханың фуга туралы еретикалық еңбегін өзінің стандартты мәтінімен алмастырды.

Шығармалары

Рейханың шығармаларының жүйелі тізімін жасау қиын, себебі оларға жарияланған кезде тағайындалған opus нөмірлері дұрыс емес, кейбір шығармалар жоғалған деп есептеледі, ал көптеген туындылар бірнеше рет жарияланды, кейде үлкен жинақтардың бөлігі ретінде. Оның сақталған туындылары операдан бастап фортепиано фугаларына дейін алуан түрлі жанрлар мен формаларды қамтиды. Бүгінде ол 1811-1820 жылдар аралығында Парижде жазған 25 желді квинтетімен танымал. Олардың көп бөлігі 1817 жылдан бастап Théâtre Favart фойесінде әлемдегі ең көрнекті желді солистердің бірімен тұңғыш рет орындалды, осының нәтижесінде олар жақын арада Еуропа бойынша таралды. Рейха өзінің естеліктерінде желді квинтеттерінің бір кемшілікті толтырғанын айтты: «Сол кезде жақсы классикалық музыка ғана емес, желді аспаптарға арналған жақсы музыканың өзі де жетіспеді, себебі композиторлар олардың техникасын жеткілікті білмеді». Шындығында, Рейханың флейташы ретіндегі тәжірибесі осы шығармаларды жасауға көмектескен болуы мүмкін, онда ол желді ансамбльдің мүмкіндіктерін жүйелі түрде зерттеді және бес негізгі тақырыпты қабылдай алатын кеңейтілген соната формасының нұсқасын ойлап тапты. Рейха өзінің алғашқы тәжірибелік квинтетін 1811 жылы жазды; кейін жарияланған Opus 88 квинтеттерінің алғашқы екеуі аспаптарды одан әрі зерттегеннен кейін және оның орындаушыларымен бірлесіп жұмыс істегеннен кейін 1814 жылы жазылды, ал қалған төртеуі 1817 жылы жарияланудан бұрын аяқталды. Алтыдан тұратын тағы үш жинақ 1818 жылы Opus 91, 1819 жылы Opus 99 және 1820 жылы Opus 100 болып жарияланды. Споор желді солистердің шеберлігіне әсерленді және олардың өзінің фортепиано мен желді квинтетін орындауына риза болды. Берлиоз Жиынтықтағы фугалар осы мәселені ғана көрсетпейді, сонымен қатар полиритм (No. 30), біріктірілген (No 24, 28), асимметриялық (No. 20) және сирек кездесетін (No. 10 – 12/4, No. 12 – 2/8 өлшемдері мен такт белгілері, олардың кейбіреулері халық музыкасынан алынған, бұл тәсіл Бела Барток сияқты кейінгі композиторлардың әдісін тікелей болжайды. No. 13 – тек ақ клавишаларда ойналатын модальдық фуга, онда 7-ші дәрежеден басқа барлық дәрежелерде өзгеріссіз каденция жасауға болады. Алты фугада екі тақырып, біреуінде үш, ал No. 15-те алты тақырып қолданылады. Бірнеше фугада Рейха Гайднның (No. 3), Бахтың (No. 5), Моцарттың (No. 7), Скарлаттидің (No. 9), Фрескобальдидің (No. 14) және Гендельдің (No. 15) тақырыптарын пайдалану арқылы ескі дәстүрмен байланыс орнатты. Көптеген техникалық жетістіктер тек фуга әдебиетінде ғана кездеседі. Opus 97-нің этюдтері, Études dans le genre fugué, 1817 жылы Парижде жарияланды және олар да осы деңгейде дамыған. Әр композицияның алдында жас композиторларға арналған Рейханың түсіндірмелері келтірілген. 34 этюдтің 30-ы фугалар болып табылады, ал әр этюддің алдында белгілі бір техникалық немесе композициялық мәселеге негізделген прелюдия берілген. Мұнда да пішіндер мен текстуралардың өте көп саны қолданылады, мысалы, инвертибельді контрапункті кеңінен пайдаланатын вариациялық форма (No. 3) немесе танымал Folia гармониялық прогрессиясына негізделген C минорындағы Andante. Рейханың кең ауқымды вариациялар циклы, L'art de varier, осы педагогикалық қағиданы қолданады және төрт дауысты фугалар, бағдарламалық музыка вариациялары, токката тәрізді қол қиылысу вариациялары және т.б. түріндегі вариацияларды қамтиды, бұл Бетховеннің Диабелли вариацияларын ғана емес, сонымен қатар Шуберт, Вагнер және Дебюссидің шығармаларын де алдын ала болжайды. Рейханың көптеген скрипкалық квартеттері де осы деңгейде дамыған, сонымен қатар көптеген кейінгі дамуларды болжайды. Сегіз Вена скрипкалық квартеті (1801–1805) оның ең маңызды туындыларының бірі болып табылады. Рейханың өлімінен кейін көпшілік назарынан тыс қалғанмен, олар оның өмірінде өте ықпалды болды және Бетховен мен Шуберттің квартеттеріне өз іздерін қалдырды, Бахтың «Жақсы темперленген клавир» көпшілікке танымал болмаса да, Бетховен мен Шопенге белгілі болды. Рейха сонымен қатар желді квинтеттер мен скрипкалық квартеттерден басқа, скрипкалық сонаталар, фортепиано триолары, мүйіз триолары, флейта квартеттері, желді немесе скрипкалық аспаптарға қоса ойналатын түрлі туындылар және дауыстық шығармалар жазды. Ол ірі жанрларда да жазды, соның ішінде кем дегенде сегіз белгілі симфония, жеті опера және реквием сияқты хорлық шығармалар. Рейханың музыкасының көп бөлігі оның өмірінде жарияланбаған және/немесе орындалмаған, ал оның өлімінен кейін оның барлығы дерлік ұмытылған. Бұл Рейханың өзінің автобиографиясында айтқан шешімдерімен де түсіндіріледі: «Мен көптеген шығармаларымды орындауға тырысуға деген қарсылығымнан айырылдым, себебі осы әрекеттерге жұмсалған уақытты жоғалған деп есептедім және өз үстелімде қалуды жөн көрдім». Опера жазу туралы «L'art du compositeur dramatique» (4 том, 1833). Заманауи орындау техникалары туралы толық мәлімет береді және Рейханың өзінің операларынан мысалдармен толықтырылған. Бұдан басқа, оның көптеген кішкентай мәтіндері бар. Оларға Рейханың фуга жазу жүйесінің сипаттамасы, «Über das neue Fugensystem» (1805 жылғы 36 фуга басылымына алғы сөз ретінде жарияланған), «Sur la musique comme art purement sentimental» (1814 жылға дейін, «Таза сезімдік өнер ретінде музыка туралы»), «Petit traité d'harmonie pratique à 2 parties» (шамамен 1814 жыл, гармония туралы қысқа «практикалық трактат»), бірқатар мақалалар және 36 фугаға (Гайднге арналған) алғы сөз ретінде жарияланған «An Joseph Haydn» өлеңі кіреді.

Белгілі жазбалар

"Қорналар триосы" (1980). Зденек Тилшар, Бедрих Тилшар, Эммануэль Хрдина. Supraphon, VT 2976 2
Толық желді аспаптар квинтеті (1990). Альберт Швейцер квинтеті. 10 CD, CPO, 9992502
36 Фуга, Op. 36 (1991–1992). Тини Виртц (фортепиано). 2 CD, CPO 999 065 2
Толық желді аспаптар квинтеті (2005–2012). Вествуд желді аспаптар квинтеті. 12 CD, Crystal Records, CD260
36 Фуга (2006). Ярослав Тума (фортепиано Антон Вальтер, 1790). 2 CD, ARTA F101462
Толық симфониялар (2011). Ондрей Кукал басқаратын Прага радиосының симфониялық оркестрі. 2 CD, Radioservis, CR0572 2
Музыкалық камера (2017). Патшайым Елизавета атындағы музыкалық капелланың солистері. 3 CD, ALPHA369
Reicha Rediscovered, 1-том (2017). Иван Илич (фортепиано). 1 CD, CHAN 10950
Reicha Rediscovered, 2-том, Études dans le genre Fugué, Op.97 №1–13 (2018). Иван Илич (фортепиано). 1 CD, CHAN 20033
Reicha Rediscovered, 3-том, L'Art de varier ou 57 фортепианоға арналған вариация, Op. 57 (2021). Иван Илич (фортепиано). 1 CD, CHAN 20194