Өзіңді зерделеу – ой, сезім, мінез-құлқыңды бағалау қабілеті. Психологияда "рефлексивті сана" деп те аталады. Даму кезеңінде қалыптасып, өмірге әсер етеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адамның өзін-өзі зерделеу қабілеті
Capacity of humans to exercise introspection
Өзін-өзі зерделеу – өз когнитивтік, эмоционалдық және мінез-құлық процестерін бақылап, бағалау қабілеті. Психологияда осы өзін-өзі бақылау үшін қолданылатын басқа терминдерге Уильям Джеймстің еңбегінен шыққан «рефлексивті сана» және «рефлексивті сезіну» жатады. Өзін-өзі зерделеу балалық шақтан бастап жасөспірімдікке дейін дамып, адамдардың басқалармен қарым-қатынасына және шешім қабылдауына әсер ететін интроспекция және метакогниция сияқты бірқатар функцияларға байланысты. Өзін-өзі зерделеу сана философиясымен, сана мәселесімен және ой-сана философиясымен байланысты. Өзін-өзі зерделеу ұғымы ежелден келе жатқан. 3000 жылдан астам бұрын Дельфидегі Аполлон ғибадатханасының алдына жазылған үш дельфилік нақылдың біріншісі «Өзіңді таны» деген еді. Бұл жаңа ойлар тудыратын және көріне бермейтін нәрселермен айналысу мүмкіндігі ретінде де қарастырылады.
Self reflection is the ability to witness and evaluate our own cognitive, emotional, and behavioural processes. In psychology, other terms used for this self observation include 'reflective awareness', and 'reflective consciousness', which originate from the work of William James. Self reflection depends upon a range of functions, including introspection and metacognition, which develop from infancy through adolescence, affecting how individuals interact with others, and make decisions. Self reflection is related to the philosophy of consciousness, the topic of awareness, and the philosophy of mind. The concept of self reflection is ancient. More than 3,000 years ago, "Know thyself" was the first of three Delphic maxims inscribed in the forecourt of the Temple of Apollo at Delphi. It is also considered a form of thought that generates new meaning and an opportunity to engage with what seemingly appears incongruous.
Алғашқы жазбалар
Адамзаттың мәртебесі туралы түсініктер ежелгі адам атауларының этимологиясы арқылы ашылуы мүмкін. Латын тіліндегі "homo" (PIE *dʰǵʰm̥mō) сөзі "жерден, жерлік" мағынасын білдіреді, бұл, әдетте, "аспандық" болмыстарға қарама-қарсы қолданылған. Грек тіліндегі ἄνθρωπος (микендік *Anthropos) сөзі "көзі төмен қараған" дегенді білдіреді, бұл да, мүмкін, құдайлардың көзқарасымен салыстырылған. Ежелгі Египеттің үшінші мыңжылдыққа жататын Ежелгі Патшалық дәуірінде адамның "ка" жанының мәңгілік өмірге сенімі, сондай-ақ адамның іс-әрекеттері осы өмірдің сапасын анықтау үшін бағаланады деген ұғымдар құжатталған. Адам өмірінің нәзіктігі мен қысқа мерзіміне байланысты адамзаттың үстемдігі туралы талап Еврей Киелі кітабының "Жаратылыс" кітабының 1:28-тарауында айтылады, онда адамдарға билік беріледі деп уәде берілген. Алайда, Рабби дәстүрі бойынша "Екклесиаст" кітабының авторы саналатын Сүлеймен патша адамның барлық тыраныштарының мәнсіздігін айтады.
Notions about the status of humanity may be revealed by the etymology of ancient words for humans. Latin homo (PIE *dʰǵʰm̥mō) means "of the earth, earthling", probably in opposition to "celestial" beings. Greek ἂνθρωπος (mycenaean *Anthropos) means "low eyed", again probably contrasting with a divine perspective. From the third millennium Old Kingdom of Egypt, belief in an eternal afterlife of the human ka is documented along with the notion that the actions of a person would be assessed to determine the quality of that existence. A claim of dominance of humanity alongside radical pessimism because of the frailty and brevity of human life is asserted in the Hebrew Bible Genesis 1:28, where dominion of humans is promised, but contrarily, King Solomon who is the alleged author of Ecclesiastes according to rabbinic tradition, bewails the vanity of all human effort.
Классикалық антикалық
Протагор адамдардың «барлық нәрсенің өлшемі – өзі, бардың бары – бар, жоқтың жоқтығы – жоқ» екенін айтқан әйгілі сөзді қалдырды. Сократ барлық адамдарға «Өзіңді таны» деген ежелгі нақылды ұсынды және адамды «қауырсыны жоқ екі аяқты» (Платон, «Политик») деп анықтады (әрине, әжуалық айтқан). Аристотель адамды «әлеуметтік жануар» (ζῶον πολιτικόν) деп сипаттады, яғни адам табиғатының басты ерекшелігі – қоғам құру екенін баса көрсетті, сондай-ақ «ақылды жануар» (ζῶον λόγον ἔχον, animal rationale) деп атады, бұл термин, мүмкін, түрлердің жіктелуіне, яғни Homo sapiens-ке де ықпал еткен болар.
Protagoras made the famous claim that humans are "the measure of all things; of what is, that it is; of what is not, that it is not". Socrates advocated the ancient adage for all humans to "Know thyself", and gave the (doubtlessly tongue in cheek) definition of humans as, "featherless bipeds" (Plato, Politicus). Aristotle described humans as the "communal animal" (ζῶον πολιτικόν), i. e., emphasizing society building as a central trait of human nature, and being a "thought bearer animal" (ζῶον λόγον ἔχον, animal rationale), a term that also may have inspired the species taxonomy, Homo sapiens.
Орта ғасырлар
Католик шіркеуінің басшылығымен ортағасырлық Еуропаның басым дүниетанымы адамның өмірі негізінен жақсы және "алғашқы инабат" арқылы жаратылған, бірақ сезімталдық салдарынан күнәмен мазаланған, ал оның мақсаты – өлімнен кейін нұрлы көрініске ұмтылу болуы керек деп есептеді. XIII ғасырғы папа Иннокентий III өзінің "Адамның қайғылы жағдайы туралы" еңбегінде жердегі өмірдің табиғатындағы негізгі қайғы туралы жазды. Бұл көзқарас, мысалы, Джанноццо Манеттидің "Адамның қадір-қасиеті туралы" трактатында сынға ұшырады.
The dominant world view of medieval Europe, as directed by the Catholic Church, was that human existence is essentially good and created in "original grace", but because of concupiscence, is marred by sin, and that its aim should be to focus on a beatific vision after death. The thirteenth century pope Innocent III wrote about the essential misery of earthly existence in his "On the misery of the human condition"—a view that was disputed by, for example, Giannozzo Manetti in his treatise "On human dignity".
Қазіргі заман
Ағартушылық дәуірін жаңа сенім жетеледі, Иммануил Канттың сөзімен айтқанда, "Адамның барлық жануарлардан ерекшелігі – өзіне-өзінің сезімі, осы арқылы ол "ақылды жануар" болып табылады". Он тоғызыншы ғасырда Карл Маркс бұл дәстүрге қастап, адамды "еңбек ететін жануар" (animal laborans) деп анықтады. ХХ ғасырдың басында Зигмунд Фрейд адамның мінез-құлқының көп бөлігін бейсаналық сана басқарады деген тұжырым жасап, позитивизмге күшті соққы берді. Жозеф Конрад химия мысалын келтіре отырып, ең кішкентай идеяның адамды ойлау кезінде "түссіз ерітіндідегі кристалдану процесін бастайтын бір тамшы" сияқты серпитінетінін сипаттайды. Кейбір реттеу талаптарына міндетті немесе кеңес беру мақсатындағы ойлану мерзімдері енгізілген, мысалы, 2022 жылы қабылданған Англия мен Уэльс ажырасу заңының өзгерістері белгілі бір істер аяқталуына дейін 20 апталық ойлану мерзімін қарастырады, ал Еуропалық Одақтың ипотекалық кредит директивасы ипотека ұсынысын қабылдау алдында жеті күндік ойлану кезеңін ұсынады.
The Enlightenment was driven by a renewed conviction, that, in the words of Immanuel Kant, "Man is distinguished above all animals by his self consciousness, by which he is a 'rational animal'." In conscious opposition to this tradition during the nineteenth century, Karl Marx defined humans as a "labouring animal" (animal laborans). In the early twentieth century, Sigmund Freud dealt a serious blow to positivism by postulating that, to a large part, human behaviour is controlled by the unconscious mind. Joseph Conrad uses the analogy of chemistry to describe how the tiniest idea can stimulate a person during reflection like a "little drop precipitating the process of crystallization in a test tube containing a colourless solution". Mandatory or advisory periods for reflection are built into some regulatory requirements, for example changes to divorce law in England and Wales adopted in 2022 prescribe a 20 week period of reflection before certain proceedings are concluded, and the European Union's Mortgage Credit Directive allows for a seven day period of reflection before a mortgage offer needs to be accepted.
Психотерапия
12 қадамдық бағдарламаға қатысушылар арасында жүргізілген зерттеу, күнделікті жазу арқылы өзін-өзі зерделеудің рөлін, оны күнделікті терапия ретінде ғана емес, сонымен қатар өткен оқиғаларды қайта қарау тұрғысынан зерттеді. Зерттеу соңында, өткен күнделікті жазбаларын оқып, оларға ой жүгірткен қатысушылар емдеу бағдарламасына белсендірек қатысқандығы анықталды. 12 қадамдық бағдарлама өзін-өзі зерделеу және жасалған істерге жауапкершілік тануға негізделген. Митчелл Фридманның мақаласы көрсеткендей, жазылуға жету өзін-өзі зерделеуге байланысты.
A study involving clients in a twelve step program explored the role of self‑reflection through diary writing, not only as daily therapy, but in a retrospective context. The study concluded that clients who read and reflected on their past diary entries demonstrated increased participation in the treatment program. The twelve step program is based on self reflection and the accountability of actions past. The article by Mitchell Friedman indicates that success in one's recovery relies on self reflection.