Кіріспе
Ерм – Англияның оңтүстік Девон аймағындағы өзен. Оның бастауы Дартмур жотасынан басталып, көбінесе оңтүстікке қарай ағады, жотадағы ең жақсы сақталған археологиялық ескерткіштердің жанынан өтеді. Айвибридж қаласынан жотадан шығып, оңтүстікке қарай ағып, Ермингтон, Модбери және Холбетон елді мекендерінен өтеді. Холбетонға жақын жерде ол риаға айналып, Бигбери шығанағында, Ельм және Эйвон өзендері арасында Англия арнасына құяды.
The Erme is a river in south Devon, England. From its source on Dartmoor it flows in a generally southerly direction past some of the best preserved archaeological remains on the moor. It leaves the moor at the town of Ivybridge and continues southward, passing the settlements of Ermington, Modbury and Holbeton. Near Holbeton it becomes a ria and empties into the English Channel in Bigbury Bay, between the rivers Yealm and Avon.
Топонимика
Равенна космографиясы, 8 ғасырдың басындағы Римнің кейінгі деректерінен құрастырылған жер-атаулардың толық емес тізімі, көптеген атаулармен қатар, Англияның оңтүстік-батысындағы жерлерге сіңіп кеткен жиырмадан астам атауды қамтиды. Олардың көпшілігі анықталмаған, бірақ Ривет пен Смит «Рим Британиясының жер-атаулары» (1979) еңбегінде Арам/Аран/Армис атауы Ерме өзені болуы мүмкін деген пікір білдірген. Өзенге қатысты алғашқы жазбаларда Ирым (1240 жылғы Бакфаст аббаттығының тізімінде), Хирм, Ирм, Эрм және 16 ғасырдың ортасында Арм сөздері кездеседі. Атаудың шығу тегі әлі белгісіз. Экуоллдің бұл атау Эрмингтоннан туындаған деген болжамы қазіргі таңда күмәнді саналады. Тристрем Рисдон 1811 жылғы Девон зерттеуінде Ерме өзенінің тағы бір атауын Арме өзені деп атап көрсетеді. Сондай-ақ, ол Ерме өзенінің сағасын Армут деп сипаттайды. 1765 жылы жарық көрген Доннның Девон картасында өзен сағасындағы Мотекомб ауылы Муддикомб деп көрсетілген.
Дартмурдағы
Ерме өзені Оңтүстік Дартмурдың шамамен ортасында, Плим өзенінің бастауынан бір шақырымдай жердегі Аббат жолынан басталады. Осы екі бастаудың арасында Дацк-Пул орналасқан, онда Дартмур авторы Уильям Кроссингтің естелігіне арналған тақташа мен хат жәшігі қойылған. Жақын маңда кең көлемді ерте қалайы өндіру жұмыстары жүргізілген, олар Ерме шұңқыры деп аталады және кейбір жерлері 15 метрден астам тереңдікке жетеді. Өзен алғашқы шақырымдай оңтүстік-шығысқа қарай ағады. Солтүстік жағалауда оған Воллак қосылады, ол Фокс Тордың оңтүстік беткейлерінде, Крейн Хилл мен Накерс Хилл арасында, солтүстікке қарай 1,5 шақырым жерде бастау алатын Блэклейн бұрқағының төменгі бөлігі. Қысқа ағыстар, Құрғақ көл және Қызыл көл де осы жақта қосылады, соңғысы Редлейктегі қолданыстан шыққан саз зауытының жанында пайда болады. Қызыл көлдің құйылысы және Ерме өзенінің бастауы – Дартмур орманының ежелгі шекарасын белгілейтін отыз үш орынның екеуі. Осы учаскеде, Лангкомб төбесінен төмен ағып келетін қысқа ағын да өзенге оңтүстіктен қосылады. Стингерс Хилл мен Редлейк арасында өзен оңтүстікке қарай "Шалғын" деп аталатын аймаққа бұрылады, онда оны Дартмурдағы ең ұзын – Жоғарғы Ерме тас қатары кесіп өтеді. Бұдан кейінгі бір шақырымнан астам қашықтықта өзен жағалауында кең көлемді археологиялық қалдықтар сақталған, ең танымалдары – Ерме тобы (аудандағы ең биік және ең үлкен қола дәуірінің қоршауы), Даунинг үйі (шатырының көп бөлігі сақталған жақсы сақталған "қалайы сақтағышы" немесе "ұялы үй") және көптеген қалайы өндірушілердің үйлері мен қорыту пештері. Өзен биік баурайдың жиегіне жеткенде, батыстағы Сталлдаун Барроу мен шығыстағы Пайлс Хилл аралығында жасалған шатқал арқылы ағады. Осы жерде, шығыс жағалауда, Пилс Копсе орналасқан, ол Дартмурдың сирек кездесетін ежелгі ормандарының бірі және ғылыми маңызы бар ерекше қорғалатын аумақ. Ерме өзенінің баурайы табиғи және таза көрінсе де, оның бастауынан Пилс Копсеге дейінгі бүкіл аңғар жасанды түрде құрылған, өйткені 4-14 ғасырлар аралығында кең көлемде қалайы өндіру жұмыстары жүргізілген. Ашық баурайдан шығып, өзен жабық жерге өтеді және Харфорд ауылындағы алғашқы көпірдің астынан өтеді. Осы жерде оған Боттер Бруктың шағын ағыны қосылады, оның қазіргі уақытта қолданылмайтын су қоймасы бар. Харфордтан бастап ұлттық парктің шекарасына дейін, бұл жерде Плимут пен Эксетер арасындағы негізгі теміржол желісі бойында, өзеннің көп бөлігі орманды аймақта орналасқан және каяк пен каноэ спортына, әсіресе Лонг Тимбер Вудстарында танымал орын.
Айвибридж - Холбетон
Ұлттық саябақтан шыққаннан кейін өзен оңтүстікке қарай ағып, Айвибридж қаласының орталығынан өтеді, онда ол астық ұнтақтайтын, қағаз және тоқыма жүн өңдейтін фабрикаларды қуаттандыру арқылы қаланың гүлденуіне себеп болды. 1813 жылы ауылдағы өзен үстінен салынып, сақталған жалғыз көпір (сол кездегідей) Дж. М. В. Тернердің "Айви Көпірі" картинасына шабыт берді. Айвибридждің оңтүстігінде өзен A38 Девон тас жолының астынан өтеді – бұл Эксетер мен Плимут арасындағы басты байланыс жолы, содан кейін оңтүстікке қарай ауылдық жерлер арқылы ағып өтеді. Оның батыс жағасында әйгілі қисық шпилі бар Эрмингтон ауылы орналасқан. Модбери мен Йельмптон арасындағы A379 тас жолы өзенді Секер көпірінде кесіп өтеді, одан кейін өзен бөгеттен асып, тасқынды аймаққа кіреді. Өзеннің осы бөлігін қоршаған жерде көптеген алма бақтары бар, бұл бұрын осы жерде болған көптеген бақтардың қалдықтары.
Ағынның сағасы
Холбетон ауылының шығысынан өте бергенде, Ерме өзені төмен суда кең тұз батпақтары мен лайлы жерлерге толы рияға айналады. Аймақтың геологиясы негізінен девон кезеңіне жататын тақтатаспен құралған. Өзен Англия арнасына Кингстон ауылының шығысында, ал Мотекомб және Холбетон ауылдарының батысында құяды. Ағынның аузында Вонвелл мен Мотекомб жағажайлары орналасқан. Бұл ағын 5 мың акрлық Флетте иелігімен қоршалған.
Контрабанда
Контрабандалық әрекет сағада орын алды. Алғашқыда жағалауды Алдын алу офицерлері атпен патрульдеген, кейін жағалау күзетшілері алмастырды: Мотекомб жағында жағалау күзетшілерінің үйлері, жағалау күзетшілерінің бастапқы үйлері орналасқан. "Кеден порттары" алғаш рет 1558 жылы әкімшілік аймақтар ретінде белгіленді. 1786 жылы жағалаудың барлық бөлігі жергілікті "Кеден портының" қарауына өткенде, Плимуттың құзыреті шығысқа қарай Чаллабороға дейін созылып, сағаны қамтыды. Мұрағаттарда 1822 жылы Мотекомбта 5 қайықшысы мен бір офицері бар жағалау күзет станциясы болғандығы көрсетілген. 1870 жылы Мотекомбтегі жағалау күзетінің бас офицері Роберт С. Матсон болды. 1881 жылы Ерме өзені Дартмут "Кеден портының" құрамына енді. Жағалау күзетшілері Кингстон ауылында да орналасқан. Шығысқа қарайғы келесі станса Шарлаборо (Рингмор) болды, қазір оны Чаллаборо деп атайды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Персиер 1945 жылы Эддистоун маягының жанында торпедамен зардап шекті, ал оның құлау орны сағаның сыртында. 1940 жылы Вудлиге үнді әскерлерінің бір бөлімі орналасты. Осы әскерлер мен олардың қашырлары жағалау қорғанысы үшін Мотекомбке тікенді сым жеткізгенін еске түсіреді. Кингстон тарих қоғамы жариялаған материалда өзен сағасында минаға шалыққан ит туралы естелік жазылған. 5-ші Баффс полкінің взводы Вонвелл жағажайында орналасқан; кейбіреулері Ниссен үйінде, ал кейбіреулері ескі коттедждердің бірінде. Бір солдат Кингстондағы телефон будкасында жағажайға хабар жеткізу үшін тағайындалған. Құрлыққа қарай қоршалған жоғары су деңгейінде мина орналасқан аймақ болды. Мотекомб жағажайында да осындай миналы аймақ болған. Вонвеллдегі миналардың бірі Вонвеллдегі взвод қайтарылып алынғаннан кейін (жаға Мотекомбтен бақыланатындықтан) жоғалып кеткен ит арқылы жарқылдады. Қалғандары тұрақсыз болып, жарылыс жасады. 1919 және 1947 жылғы Ordnance Survey карталары Оуэнс-Пойнттан Памфлетке дейін саға бойы созылған "оқ ату полигонын" көрсетеді – бұл соғыс кезеңіндегі әрекеттермен байланысты болуы мүмкін.
Фильм түсіру орындары
Hornblower телесериалының бір бөлігі Вонвелл сырғанағында, Вонвелл және Мотекомб жағалауларында түсірілді. International Velvet (1978) фильмінің бастапқы көрінісі құмдардағы жерде түсірілген. 1985 жылы, өзен сағасынан жоғары және шығысқа қарай орналасқан Скоббискомб фермасы, Америка Тәуелсіздік соғысы туралы «Революция» фильмінің түсірілім алақаны ретінде пайдаланылды. Фильмде Аль Пачино, Дональд Сазерленд және көптеген британдық қызыл жакет киген актерлер ойнады, олардың бірі біраз уақытқа жергілікті әйнек үйінде баспана тапты. Sense and Sensibility (1995) фильмі өзен сағасындағы әртүрлі орындарда, оның ішінде Эффорд Хаус («Дэшвудтар» отбасының ауылдық үйі), Мотекомб Хаус және Мотекомб жағажайында түсірілді. Rebecca (1996) фильмі Мотекомбта түсірілді.
Бүгін
Қазір өзен сағасы ерекше табиғи сұлулық аймағы ретінде белгіленді және Эрме өзен сағасын басқару жоспары жасалды. Оңтүстік-Батыс жағалау жолы өзен сағасының Вонвелл (шығыс) және Мотекомб (батыс) жағындағы сырғанау жолдары арасымен өтеді, бірақ кешу тек төмен су кезінде ғана мүмкін, тіпті сонда да жаяу жүргіншілер тізелерін суландыруы мүмкін. Өзен сағасын айналып жолмен барудың баламалы жолы шамамен 9 мильді құрайды. 1947 жылғы Ordnance Survey картасы мұны сырғанау жолдары арасындағы көліктер өтетін брод ретінде көрсетеді. 1947 жылғы картада Солтеркриз бен Эффорд арасында тағы бір брод белгіленген, бірақ қазір оны кесіп өту тым терең екендігі айтылады.
Флора мен фауна
Кішкентай ақ қасқырлар енді жыл бойы тұрады. Қарғалар, теңіз торғайлары және қара үйректер барлығы да үнемі келіп тұрады, ал сан жақсылар көбінесе Холбетонның үстінен көрінеді. Құмдық балықтар таяз судағы құм-қиыршық тастарға көміледі.
Жағажайлар
Мотекомб жағажайы (кейде Медоусфут жағажайы деп те аталады) тек сәрсенбі, сенбі және жексенбі күндері ғана ашық. Жағажайдың оңтүстік жағындағы ғимарат 1873-1875 жылдары Х. Милдмей мырзаның жеке пикниктер үшін салған жеке шайханасы болған. Ол ертедегі әк пешінің негізінде салынған. Флетте иелігінде басқа да жеке шайханалар салынған. Оңтүстікке қарай кішкене дөңгелек тас қабырға бар, ол толқын келгенде сумен толады. Бұл бұрын бассейн болған, бірақ қазір сол қызметін атқармайды. Тағы бір қадам басып өтсеңіз, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде салынған бекініс кездеседі. Жағалау күзетшілері жағажайы мен Вонвелл жағажайы күн сайын ашық. Жағалау күзетшілері жағажайында да бекініс бар, бірақ ол қазір өсімдіктермен жабылып қалған, ал тағы бірінің қалдықтары Жағалау күзетшілері жағажайынан оңтүстікке қарай орналасқан, бірақ оны теңіз зақымдаған.