Кіріспе
Қатерлі ісіктің таралу деңгейін анықтау процесі
Қатерлі ісіктің сатысы – қатерлі ісіктің қаншалықты өсіп, тарағандығын анықтау процесі. I-ден IV-ке дейінгі сан беріледі, I – оқшауланған қатерлі ісік, ал IV – метастаздалған және бастапқы орнынан тараған қатерлі ісік. Сатыны анықтауда ісіктің мөлшері, оның жақын орналасқан мүшелерге басып кіргендігі, қанша аймақтық (жақын) лимфа түйіндеріне тарағандығы (болған жағдайда) және алысқа тарағандығы (метастаздалғандығы) ескеріледі.
TNM кезеңділік жүйесі
Қатерлі ісіктің сатылануы клиникалық және патологиялық сатыларға бөлінеді. TNM (ісік, түйін, метастаз) жүйесінде клиникалық саты мен патологиялық саты сатының алдында кішкентай "c" немесе "p" әрпімен белгіленеді (мысалы, cT3N1M0 немесе pT2N0). Бұл сатылану жүйесі ми ісіктері мен гематологиялық қатерлі аурулардан басқа, қатерлі ісіктің көптеген түрлері үшін қолданылады. Клиникалық саты ісікті алып тастауға арналған операциядан бұрын алынған барлық қолдағы ақпаратқа негізделеді. Бұл сатыға физикалық тексеру, қан талдаулары, радиологиялық зерттеулер, биопсия және эндоскопия арқылы алынған ісік туралы ақпарат кіруі мүмкін. Патологиялық сатыға патологтың ісікті микроскоп арқылы зерттеуінен алынған қосымша ақпарат қосылады, бұл зерттеу ісік хирургиялық жолмен алынғаннан кейін жүргізіледі. Олар әртүрлі критерийлерді пайдаланатындықтан, клиникалық және патологиялық сатылар көбінесе өзгеше болады. Патологиялық сатылану көбінесе дәлірек деп есептеледі, өйткені ол ісіктің толық көлемін тікелей тексеруге мүмкіндік береді, ал клиникалық сатылану ақпараттың әлі де денедегі ісіктің жанама байқаулары арқылы алынуымен шектеледі. Дегенмен, клиникалық және патологиялық сатылар көбінесе бір-бірін толықтырады. Барлық ісіктерді хирургиялық жолмен емдеуге болмайды, сондықтан патологиялық сатыны анықтау әрқашан мүмкін болмайды. Сонымен қатар, кейде операцияға дейін ісікті кішірейтетін химиотерапия және сәулелік терапия сияқты басқа емдер жүргізіледі, сондықтан патологиялық саты нақты сатыны төмендетіп көрсетуі мүмкін.
Қарастырылатын мәселелер
Дұрыс сатылану өте маңызды, себебі емдеу (әсіресе операция алдындағы терапияның және/немесе қосымша емдеудің қажеттілігі, операцияның ауқымы) көбінесе осы параметрге негізделеді. Сондықтан, дұрыс емес сатылану тиісті емес емдеуге алып келеді. Кейбір жиі кездесетін қатерлі ісіктердің сатылану процесі жақсы белгілі. Мысалы, емшек және простата қатерлі ісіктерінде дәрігерлер әдетте қатерлі ісіктің бастапқы сатыда екенін және метастаз қаупі төмен екенін анықтай алады. Мұндай жағдайларда медициналық мамандар ПЭТ-скан, КТ-скан немесе сүйек сканы жасаудан бас тартуды ұсынады, өйткені зерттеулер көрсеткендей, мұндай процедуралардан туындайтын қауіптер оның мүмкін болатын пайдасынан артық.
Қатты
Қатты ісіктер үшін TNM ең көп қолданылатын жүйе, бірақ ол кейбір жағдайларда бейімделген. Ми қатерлі ісігі: Көптеген ми қатерлі ісіктері үшін стадиялық жүйелер қолданылмайды, олардың орнына санаттарына бөлінеді. Медуллобластома сияқты эмбриональды орталық нерв жүйесінің ісіктері Чанг және авторлар жасаған жіктеме бойынша стадияланады. Сүт безі қатерлі ісігі: Сүт безі қатерлі ісігін жіктеуде әдетте TNM негізделген, бірақ I–IV стадиялары да қолданылуы мүмкін. Жатыр мойны және жұмыртқа безі қатерлі ісігі: "FIGO" жүйесі TNM жүйесіне енгізілген. Алдын ала қатерлі диспластикалық өзгерістер үшін CIN (жатыр мойны ішкі эпителийлік неоплазиясы) санаттау жүйесі қолданылады. Ішек қатерлі ісігі: бастапқыда төрт сатыдан тұрды: А, В, С және D (Дюкс стадиялық жүйесі). Соңғы уақытта ішек қатерлі ісігінің стадиясы бастапқы А, D сатыларымен немесе TNM арқылы көрсетіледі. Бүйрек қатерлі ісігі: TNM қолданылады. Кеміру рагы: TNM қолданылады. Бауыр қатерлі ісігі: TNM қолданылады. Өкпе қатерлі ісігі: TNM қолданылады. Меланома: TNM қолданылады. Сондай-ақ, "Кларк деңгейі" және "Бреслоу тереңдігі" маңызды, олар ісіктің микроскопиялық ену тереңдігін көрсетеді ("Микростадиялау"). Простата қатерлі ісігі: TNM дерлік барлық жерде қолданылады. Ұрық безі қатерлі ісігі: қан сарысуы маркерлерін өлшеумен бірге TNM қолданылады (TNMS). Меланома емес тері қатерлі ісігі: TNM қолданылады. Несеп қуығы қатерлі ісігі: TNM қолданылады.
Жалпы топтастыру кезеңдері
Жалпы кезеңді топтастыру римдік сандар арқылы кезеңдеу деп те аталады. Бұл жүйе I, II, III және IV сандарымен (0-ді қоса) қатерлі ісіктің дамуын сипаттайды. 0-ші кезең: карцинома in situ, қалыпты емес жасушалар өздерінің қалыпты орнында өседі ("in situ" латын тілінен – "өз орнында"). І-ші кезең: қатерлі ісіктер дененің бір бөлігіне локализацияланған. І-ші кезеңдегі қатерлі ісік, егер жеткілікті кішкентай болса, хирургиялық жолмен алынып тасталуы мүмкін. ІІ-ші кезең: қатерлі ісіктер жергілікті түрде кеңейген. ІІ-ші кезеңдегі қатерлі ісік химиотерапия, сәулелік терапия немесе хирургиялық араласу арқылы емделуі мүмкін. ІІІ-ші кезең: қатерлі ісіктер де жергілікті түрде кеңейген. Қатерлі ісік ІІ немесе ІІІ кезеңде белгіленуі қатерлі ісіктің нақты түріне байланысты болуы мүмкін; мысалы, Ходжкин ауруында ІІ-ші кезең диафрагманың тек бір жағындағы зақымдалған лимфа түйіндерін көрсетеді, ал ІІІ-ші кезең диафрагманың жоғары және төмен жағындағы зақымдалған лимфа түйіндерін көрсетеді. Сондықтан ІІ және ІІІ кезеңдерге арналған нақты критерийлер диагнозға қарай өзгеше болуы мүмкін. ІІІ-ші кезеңдегі ауруды химиотерапия, сәулелік терапия немесе хирургиялық араласу арқылы емдеуге болады. IV-ші кезең: қатерлі ісіктер көбінесе метастаздалған, яғни басқа мүшелерге немесе бүкіл денеге тараған. IV-ші кезеңдегі қатерлі ісік химиотерапия, сәулелік терапия немесе хирургиялық араласу арқылы емделуі мүмкін. Емдеуге қарамастан, пациенттің өлім-жітімі IV-ші кезеңдегі қатерлі ісіктен айтарлықтай жоғары болуы мүмкін, мысалы, қатерлі ісік соңғы сатыға жеткізіп, өлімге алып келуі мүмкін. TNM жүйесінде қатерлі ісік рецидивтеуі мүмкін, яғни ол ремиссиядан кейін немесе барлық көрінетін ісіктер жойылғаннан кейін қайта пайда болуы мүмкін. Рецидив жергілікті болуы мүмкін, яғни бастапқы орнында немесе денеде басқа жерде пайда болуы мүмкін.
Кезеңдік көшіру
Стадиялық көші-қон – белгілі бір қатерлі ісік популяциясындағы стадиялардың таралуындағы өзгеріс, ол стадиялық жүйедегі өзгерістер немесе ісіктің таралуын анықтаудың жоғары сезімталдығын қамтамасыз ететін технологиялық жаңалықтар (мысалы, МРТ сканерлерін қолдану) салдарынан туындауы мүмкін. Стадиялық көші-қон ерекше статистикалық құбылыстарға (мысалы, Уилл Роджерс құбылысы) алып келуі мүмкін.