Кіріспе
Чили тарихының генерал Аугусто Пиночет билігі кезіндегі кезеңі Чилиде 1973 жылдың 11 қыркүйегінен 1990 жылдың 11 наурызына дейін он жеті жыл бойы авторитарлық әскери диктатура билік жүргізді. Диктатура 1973 жылы 11 қыркүйекте АҚШ қолдауымен жасалған мемлекеттік төңкеріспен демократиялық жолмен сайланған социалистік Сальвадор Альенде үкіметі құлатылғаннан кейін орнатылды. Осы кезеңде елге генерал Аугусто Пиночет басқарған әскери хунта билік етті. Әскерилер демократияның күйреуі мен Альенде президенттігі кезіндегі экономикалық дағдарысты өз билігін басып алуын ақтау үшін пайдаланды. Диктатура өзінің миссиясын "ұлттық қайта құру" деп жариялады. Төңкеріс консервативті топтардың, белгілі бір саяси партиялардың, кәсіподақтардың ереуілі мен басқа да ішкі наразылықтардың, сондай-ақ халықаралық факторлардың әсерінен туындады. [[Орталық барлау агенттігінің]] мәліметінше, бұл режим саяси партияларды жүйелі түрде басып, Чили тарихында бұрын-соңды болмаған деңгейде диссиденттерді қуғындады. Жалпы алғанда, бұл режим 3000-нан астам адамды өлтірді немесе жоғалды, ондаған мың тұтқындарды азаптап, шамамен 200 000 чилидікті елден қуғынға ұшыратты. Диктатураның Чилидің саяси және экономикалық өміріне тигізген әсері бүгінге дейін сезілуде. Билікке келгеннен кейін екі жыл өткен соң, Альендедің солшыл саясатына қарама-қарсы неолибералдық экономикалық реформалар жүзеге асырылды. Үкіметке кеңес бергендер – Америка Құрама Штаттарында білім алған еркін нарық экономистері, "Чикаголықтар" деп аталды. Кейін, 1980 жылы, режим 1925 жылғы Конституцияны жаңа Конституциямен ауыстырды, бұл әлдебір даулы референдумға әкеп соқты. Бұл референдумда 1988 жылдың 5 қазанында сайлаушылардың 55% Пиночеттің президенттік өкілеттігін тағы сегіз жылға ұзарту туралы ұсынысты қабылдамады. Осыдан кейін келесі жылы демократиялық президенттік және парламенттік сайлаулар өтті. Әскери диктатура 1990 жылы христиан-демократтық партиядан кандидат болған Патрисио Айлвиннің сайлануымен аяқталды. Алайда, хунта билігінен айырылғаннан кейін бірнеше жыл бойы әскерилер азаматтық бақылаудан тыс қалды.
An authoritarian military dictatorship ruled Chile for seventeen years, between 11 September 1973 and 11 March 1990. The dictatorship was established after the democratically elected socialist government of Salvador Allende was overthrown in a coup d'état backed by the United States on 11 September 1973. During this time, the country was ruled by a military junta headed by General Augusto Pinochet. The military used the breakdown of democracy and the economic crisis that took place during Allende's presidency to justify its seizure of power. The dictatorship presented its mission as a "national reconstruction". The coup was the result of multiple forces, including pressure from conservative groups, certain political parties, union strikes and other domestic unrest, as well as international factors. According to lifelong [[Central Intelligence Agency
The regime was characterized by the systematic suppression of political parties and the persecution of dissidents to an extent unprecedented in the history of Chile. Overall, the regime left over 3,000 dead or missing, tortured tens of thousands of prisoners, and drove an estimated 200,000 Chileans into exile. The dictatorship's effects on Chilean political and economic life continue to be felt. Two years after its ascension, neoliberal economic reforms were implemented in sharp contrast to Allende's leftist policies. The government was advised by the Chicago Boys, a team of free market economists educated in the United States. Later, in 1980, the regime replaced the 1925 Constitution with a new constitution in a controversial referendum. This established a series of provisions that would eventually lead to the 1988 Chilean national plebiscite on October 5 of that year. In that plebiscite, 55% of voters rejected the proposal of extending Pinochet's presidency for another eight years. Consequently, democratic presidential and parliamentary elections were held the following year. The military dictatorship ended in 1990 with the election of Christian Democrat candidate Patricio Aylwin. However, the military remained out of civilian control for several years after the junta itself had lost power.
Билікке көтерілу
АҚШ үкіметінің Альенде үкіметін тұрақсыздандыруға қаншалықты қатысқандығы туралы көп пікірталас болды. Жақында құпиясы ашылған құжаттар Чили әскерилері мен АҚШ шенеуніктері арасындағы байланысқа дәлелдер келтіреді, бұл АҚШ-тың әскерилердің билікке келуіне жасырын түрде көмектескенін көрсетеді. Никсон әкімшілігінің негізгі тұлғалары, мысалы Генри Киссинджер, Орталық барлау агенттігін (ЦРУ) үлкен тұрақсыздандыру науқанын жүргізу үшін пайдаланды. 2000 жылы ЦРУ мәлімдегендей, "1960-шы және 1970-шы жылдардың басында, АҚШ үкіметінің Чилидегі оқиғаларға ықпал ету саясатының бөлігі ретінде, ЦРУ Чилиде марксистік көзқарасты саяси көшбасшыларды, әсіресе доктор Сальвадор Альендені қаралау және олардың азаматтық және әскери қарсыластарын күшейтіп, ынталандырып, билікке келулеріне кедергі келтіру үшін арнайы жасырын шаралар қолданды". ЦРУ Чилидегі социализмді әлсірету үшін Чилидің оңшыл саясаткерлерімен, әскери қызметкерлерімен және журналистермен жұмыс істеді. Мұның бір себебі қаржылық болды, себебі көптеген АҚШ компаниялары Чилиде инвестиция салған, ал Альенденің социалистік саясаты Чилидің ірі өнеркәсіптерін мемлекеттік меншікке алуды қамтыды. Тағы бір себеп – коммунизмнің таралуынан туған қорқыныш, ол Суық соғыс кезеңінде ерекше маңызды болды. АҚШ Альенде өзінің "арт жағында" кеңестік ықпалды таратуға ықпал етеді деп қорқыды. 1963 жылдың өзінде АҚШ ЦРУ және ITT сияқты АҚШ көпұлтты компаниялары арқылы Чили саясатына түрлі тактикалар мен миллиондаған доллар жұмсап, сайлауларға араласып, нәтижесінде Альендеге қарсы төңкерісті жоспарлауға көмектесті. 1973 жылдың 15 сәуірінде El Teniente кен лагерінің жұмысшылары жалақыны көтеруді талап етіп жұмыстан бас тартты. Ереуіл 76 күнге созылды және үкіметке үлкен шығын келтірді. Ереуілшілердің бірі Луис Браво Моралес Ранкагуа қаласында атылып өлтірілді. 29 маусымда полковник Роберто Супердің басқаруымен "Блиндадос No. 2" танк полкі Чилидің президенттік сарайы Ла Монедаға шабуыл жасады. Неофашистік "Отан және бостандық" ұйымының ықпалымен, брондалған атқыштар басқа бөлімдер де қосылады деп үміттенді. Бірақ генералдар Карлос Пратс және Аугусто Пиночет басқаруымен қарулы бөлімдер төңкеріс әрекетін тез арада басып тастады. Шілде айының соңында бағаны бақылау және өсетін шығындар салдарынан 40 мың жүк көлігі жүргізушісі 37 күнге созылған бүкіл ел бойынша ереуіл ұйымдастырды, бұл үкіметке күніне 6 миллион АҚШ долларына шығын келтірді. Төңкеріске екі апта қалғанда, өсетін бағалар мен азық-түлік тапшылығына наразылық білдіріп, Конституция алаңында газбен таратылған наразылық акциясы болды. Альенде Чилидің ең көп таралған газеті, ЦРУ қаржыландырған "Эль Меркурио" газетімен де қақтығысты. "Эль Меркурио" 1970-ші жылдардың басында Сальвадор Альенденің социалистік үкіметін әлсірету үшін ЦРУ-дан қаржы алды және Альендеге қарсы насихаттың айқын өкілі болды. (91-92 беттер) Газет салықтан қашу бойынша тергелді, оның директоры тұтқындалып, сұраққа алынды. Альенде үкіметі инфляцияны бақылау мүмкін емес екенін анықтады, ол қыркүйекке қарай 300 пайыздан асып, Альенде үкіметі мен оның саясаты бойынша Чилиліктерді бөліп тастады. Альенде үкіметіне қарсы оппозицияда жоғары және орта тапқа жататын оңшыл әйелдер де белсенділік танытты. Олар "El Poder Feminino" ("әйелдер билігі") және "Solidaridad, Orden y Libertad" ("бірлік, тәртіп және бостандық") деп аталатын екі көрнекті оппозициялық топты үйлестірді. Әйелдер 1971 жылдың желтоқсан айында "Бос қазан мен табалар шеруін" өткізді. 1973 жылдың 22 тамызында Депутаттар палатасы 81 дауысқа 47 қарсы дауыспен президент Альендені конституцияны құрметтеуге шақыратын резолюция қабылдады. Бұл шара президентті билікті теріс пайдаланғаны үшін айыптау үшін конституциялық талап бойынша Сенатта қажетті үштен екі көпшілікті ала алмады, бірақ бұл резолюция Альенденің заңдылығына бұзушылық болды. Әскерилер өздерін конституцияның кепілдері деп санады және қарулы күштердің өкілдері Альенде Чилидің басшысы ретінде заңдылығын жоғалтты деп есептеді. Нәтижесінде, үкіметке қарсылардың араласу талабына жауап ретінде әскерилер әскери төңкеріс жасауды жоспарлай бастады, ол 1973 жылдың 11 қыркүйегінде орын алды. Көпшілік пікірге қарамастан, Пиночет төңкерістің артында тұрған бас миы емес еді. Шындығында, әскери теңіз күштерінің офицерлері бірінші болып Альендені биліктен алу үшін әскери араласу қажет деп шешті. Әскери генералдар Пиночеттің адалдығына күмәнданды, өйткені ол Альендеге қарсы ешқандай наразылық білдірмеген, сондықтан төңкеріске үш күн қалғанда, 8 қыркүйек күні ғана осы жоспарлар туралы хабардар болды. 1973 жылдың 11 қыркүйегінде әскерилер төңкеріс жасады, әскерлер Ла Монеда сарайын қоршады. Альенде сол күні күдікті өзіне-өзі қол жұмсады. Әскерилер Армия, Теңіз күштері, Әуе күштері және Карабинерос (полиция) басшыларынан құралған Әскери үкіметтік хунта ретінде билікке келді. Хунта билікке келгеннен кейін генерал Аугусто Пиночет үкімет басындағы билігін нығайтты. Ол әскери күштердің ең көне тармағының (Армия) бас қолбасшысы болғандықтан, хунтаның номиналды басшысы болып тағайындалды, ал кейін Чили президенті болды. Хунта билікке келгеннен кейін, АҚШ жаңа режимді дереу мойындап, билікті консолидациялауға көмектесті және қабылдаушы оппозицияға қарсы тұтқынға алу, азаптау, мазақтау және/немесе өлтіру науқанын бастады. Альенденің президенттік лауазымына іріктеушісі Эдуардо Фрей христиан-демократтық әріптестерімен бірге төңкерісті бастапқыда қолдады. Бірақ кейіннен олар әскери билеушілерге адал оппозиция рөлін қабылдады. 1976-77 жылдары бұл репрессия төңкерісті қолдаған тәуелсіз және христиан-демократтық еңбек ұйымдарының басшыларына да тарады, олардың бірнешесі елден қуылды. Радомиро Томик сияқты христиан-демократтар түрмеге жабылды немесе эмиграцияға мәжбүр болды. Зейнеткер әскери қызметкерлер университет ректорлары болып тағайындалды және солшыл көзқарасты күдіктілерді кең ауқымда тазарту жүргізді. Мұндай күшті репрессиялардың нәтижесінде Католик шіркеуі Чилидегі жалғыз қоғамдық дауысқа айналды. 1974 жылға қарай, Бесбітімдік комиссиясы Чилидегі адам құқықтарын бұзу туралы көптеген ұйымдарға ақпарат беру үшін үлкен желі құрды. Нәтижесінде, DINA директоры Мануэль Контрерас кардинал Сильва Энкериске шіркеу үкіметке кедергі келтіре берсе, оның қауіпсіздігіне нұқсан келтірілуі мүмкін екенін мәлімдеді, бұл режим агенттерінен өлім туралы угрозалар мен қорқытуларға әкелді. 1980 жылғы жаңа конституцияның маңызды ережесі солшыл фракцияларды жоюға бағытталған, "отбасыға шабуыл жасайтын немесе тап күресіне негізделген қоғам тұжырымын ұсынатын ілімдерді таратуға тыйым салды". Пиночет қарулы күштерге қатаң бақылауды сақтап, олардың медианы цензуралауға, оппозиция көшбасшыларын қамауға және демонстрацияларды басуға көмектесетініне сенді. Бұл комендант сағаты, қоғамдық жиналыстарға тыйым салу, баспасөз цензурасы және университеттерді тазарту сияқты азаматтық қоғамды толық жабумен бірге жүрді.
Адам құқықтары бұзылуы
Әскери билік барлық саяси қарсылықты жүйелі түрде басып-жанумен ерекшеленді. Кейін зерттеушілер мұны «саяси қырғын» (немесе «саяси геноцид») деп сипаттады. Стив Дж. Стерн бұл саясат пен басқарудың барлық жолдарын жоюға бағытталған жүйелі жоба екенін айтты. Мемлекеттік зорлық-зомбылық құрбандарының саны бойынша әртүрлі бағалаулар бар. Рудольф Раммель 30 000-ға дейін адамның қаза тапқанын көрсеткен алғашқы деректерді келтірді. Алайда, бұл жоғары бағалаулар кейінгі тексерулерден өткен жоқ. 1996 жылы адам құқықтары жөніндегі белсенділер диктатура кезінде жоғалып кеткен немесе қаза тапқан тағы 899 адам туралы хабарлады, осылайша белгілі құрбандардың жалпы саны 3 197-ге жетті, олардың 2 095-і қаза тапқан, ал 1 102-сі із-түссіз жоғалған. Демократияға оралу кезінде Консертацион үкіметінің бастамасымен құрылған Ретиг комиссиясы, Айлвин әкімшілігінің адам құқықтары бұзушылықтарының шындығын анықтауға бағытталған көппартиялық комиссиясы, бірнеше азаптау және қамау орталықтарын (мысалы, Colonia Dignidad, Esmeralda кемесі немесе Виктор Джара стадионы) тізімдеді және кем дегенде 3 200 адам режимнің қолынан қаза тапқанын немесе жоғалып кеткенін анықтады. Кейін 2004 жылғы Валеч есебі 3 200 өлім туралы мәліметті растады, бірақ жоғалып кеткендердің шамамен есептелген санын азайтты. Онда 28 000 адам тұтқындалғаны айтылған, тұтқындалғандардың көп бөлігі түрмеге қамалып, көп жағдайда азапталған. 2011 жылы Чили үкіметі 36 948 адамды саяси тұтқындалу мен азаптаудан аман қалғандар ретінде, сондай-ақ әскери үкімет қолынан қаза тапқан немесе жоғалып кеткен 3 095 адамды ресми мойындады. Ең ауыр зорлық-зомбылық төңкерістен кейінгі алғашқы үш айда орын алды, сол кезде солшыл деп саналған мыңдаған адамдар қаза тапты немесе «жоғалып кетті» (desaparecidos). Төңкерістен кейін бірнеше күн өткен соң Америкааралық істер жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі Генри Киссинджерге Ұлттық стадионда 5 000 тұтқын сақталып тұрғанын хабарлады. Төңкеріс болған күнден бастап 1973 жылдың қарашасына дейін онда 40 000 саяси тұтқын ұсталды, ал 1975 жылға дейін ЦРУ 3 811 адамның қамауда екенін хабарлады. Олардың 1 850-і қаза тапты, ал тағы 1 300-і әлі күнге дейін із-түссіз жоғалып кеткен. Чили әнші-ақыны Виктор Джара және 1973 жылғы қазан айындағы Өлім кербуені (Caravana de la Muerte), онда кем дегенде 70 адам қаза тапты. Солшыл партизандар мен олардың жақтастары да әскери режим кезінде ауыр зардап шекті. MIR командирі Андрес Паскаль Альенде марксистік партизандар 1 500–2 000 жауынгерден айырылғанын, олар қаза тапқан немесе жоғалып кеткенін мәлімдеді. Әскери режим кезінде қаза тапқан немесе жоғалып кеткендердің арасында кем дегенде 663 MIR партизаны болды. Мануэль Родригес Патриотикалық майданы 49 FPMR партизанының қаза тапқанын және жүздеген адамның азапталғанын хабарлады. Латын Америкасының психикалық денсаулық және адам құқықтары институтының мәліметінше, 200 000 адам «ауыр психикалық жарақаттарға» ұшырады. Бұл көрсеткіш өлім жазасын алғандарды, азапталғандарды, күштеп жер аударылғандарды немесе жақындары тұтқындалғандарды қамтиды. 316 әйел диктатураның сарбаздары мен агенттері тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырағанын хабарлады, бірақ көптеген әйелдер бұл туралы айтудан тартынғандықтан нақты саны одан да көп болуы мүмкін. 20 жүкті әйел азаптау салдарынан түсік тастағанын мәлімдеді. Алехандра Матустың сөзіне сәйкес, тұтқындалған әйелдер екі есе жазаланды: біріншісі «солшыл» болғандары үшін, екіншісі әйелдердің идеалды бейнесіне сай келмегендері үшін, оларды көбінесе «ит» (perra) деп атады. Чилидегі зорлық-зомбылықтан басқа, көптеген адамдар елден қашып кетті, ал басқалары күштеп жер аударылды, 30 000-ға жуық чилилік елден депортацияланды, әсіресе Аргентинаға. Алайда, Оңтүстік Америка диктатураларын саяси қарсыластарына қарсы біріктірген «Кондор» операциясы осы жер аударылғандар да зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін дегенді білдірді. 20 000–40 000-ға жуық чилилік жер аударылғандар «L» (lista nacional) әрпімен таңбаланған паспорттарға ие болды, бұл оларды елге кіргізілмейтін адамдар ретінде анықтады және елге кіру үшін рұқсат алу керек болды. Латын Америкасының перспективалары журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, кем дегенде 200 000 чилилік (1973 жылғы Чили халқының шамамен 2%) жер аударылуға мәжбүр болды. Сонымен қатар, жүздеген мың адам 1970 және 1980 жылдары әскери төңкерістен кейін болған экономикалық дағдарыстан кейін елден кетіп қалды. Сондай-ақ, ресурстардың жетіспеушілігіне байланысты шетелге қашып кете алмаған ішкі жер аударылғандар да болды. 1980 жылдары бірнеше солшыл жақтастар Патагонияның заңсыздықпен танымал балық аулаушы қауымдастықтары Пуэрто-Гала мен Пуэрто-Гавиотада жасырынған. Оларға билік тарапынан азаптаудан немесе өлімнен қорқып келген қылмыскерлер де қосылды. Питер Винн және адам құқықтары ұйымдары диктатураны «қоғамдық бостандықтарды басу, саяси пікір алмасуды жою, сөз бостандығын шектеу, ереуіл құқығын жою, жалақыны тоңдыру» сипаттамаларымен сипаттайтын полициялық мемлекет ретінде сипаттады.
Жалған ұрыстар
1970 жылдардың соңында режим әдетте испан тілінде "falsos enfrentamientos" деп аталатын жалған ұрыстарды пайдалануды бастады. Бұл диссиденттерді тікелей өлтірген жағдайда, олардың өлімі туралы ақпарат құралдары өзара атысқандай етіп хабарлаған. Мұндай шамаланған оқиғаларды "хабарлаған" журналистердің көмегімен жасалды; кейбір жағдайларда жалған ұрыстар тіпті сахналастырылды. Бұл жалған ұрыс тактикасы режимге қарсы сынды азайтып, кінәны құрбанның үстіне жүктеді. 1974 жылы MIR жетекшісі Мигель Энрикестің өлтірілуі осы жалған ұрыстың алғашқы мысалы болуы мүмкін деп саналады. Жалған ұрыстар диктатураның өзін ақтау үшін пайдаланған "ішкі соғыс" туралы әңгімені күшейтті. 1983 жылдың 8-9 қыркүйегінде CNI күштері үйге граната лақтырып, оны жарып, ішіндегі екі ер адам мен әйелді өлтірген кезде нақты бір жалған ұрыс оқиғасы болды. Кейіннен агенттер, Чили баспасөзінің көмегімен, үйдегі адамдар бұрыннан оларға көліктерінен оқ атқандарын және үйге қашқандарын мәлімдеді. Ресми тұжырым бойынша, үш күдікті өздері жарылыстың болуына себепкер болды, өйткені олар қылмыстық дәлелдерді жою үшін өртеуге тырысқан. Мұндай әрекеттер Чилидегі қарулы күштердің болуын және диктатураның осындай "күшті қарсылық көрсеткендерге" қарсы іс-қимылын ақтады.
Пиночет-Ли арасындағы қақтығыс
1970 жылдары хунта мүшелері Густаво Ли мен Аугусто Пиночет 1973 жылғы Чили төңкерісінің басталысынан бері бірнеше рет қақтығысқа түсті. Ли, Пиночеттің төңкеріске тым кеш қосылғаны және кейіннен барлық билікті өзіне шоғырландыруға тырысқаны үшін сынады. 1974 жылдың желтоқсанында Ли Пиночетті Чили президенті етіп тағайындау ұсынысына қарсылық білдірді. Ли ол сәттен бастап: "Пиночет ашуға булықты: ол үстелге соқты, әйнекті сындырып, қолына жеңіл жарақат алды және қан кетті. Сосын Мерино мен Мендоса маған қол қоюым керектігін айтты, әйтпесе хунта жарылып кетеді. Мен қол қойдым", – деп еске алады. Лидің басты алаңы – Пиночеттің жаңа үкіметте заңнамалық және атқарушы билік тармақтарын біріктіруі болды, әсіресе Пиночеттің хунтаның басқа мүшелерін алдын ала хабарламастан плебисцит өткізу туралы шешімі. Ли режимнің ынталы жақтасы болғанымен және марксистік идеологияны жек көретін болса да, атқарушы және заңнамалық билікті бөлу үшін қадамдар жасады. Пиночеттің атқарушы және заңнамалық билікті бөлу үшін құрылым құруын жалғастыруы Пиночеттің ашуын тудырды, нәтижесінде Пиночет билігін нығайтып, Ли режимнен қуылды. Ли әскери және үкіметтік хунтадан босатуға қарсы күресті, бірақ 1978 жылдың 24 шілдесінде оның кеңсесі парашютистермен тосылды. Хунта үкіметі белгілеген заңдық құқықтарға сәйкес, мүшелерді кемсіту туралы дәлелсіз босатуға болмайды, сондықтан Пиночет және оның жақтастары Лиді жарамсыз деп жариялады. Әуе күштерінің генералы Фернандо Маттей Лидің хунта мүшесі ретіндегі орнын басты. Пиночетті сынаған тағы бір диктатура мүшесі Артуро Йоване 1974 жылы тау-кен министрі лауазымынан алынып, Тегерандағы Чилидің жаңа елшілігінде елші болып тағайындалды.
Азаматтық әріптестер
Уақыт өте келе диктатура үкіметке азаматтық адамдарды да тартты. Чикаголық жігіттердің көптегені үкіметке қосылды, ал Пиночет оларға көбінесе жақсы қатысты. Ғалым Питер Винн түсіндіргендей, бұл жақсы қарым-қатынас Чикаголық жігіттердің технократтар болғандығымен және Пиночеттің өзінің "саясаттан жоғары" тұрған образына сай келуімен байланысты болды. Пиночет олардың белсенділігімен және АҚШ-тың қаржы әлемімен байланыстарымен де әсерленді. Гремьялистік қозғалыстың негізін қалаушы, заңгер Хайме Гусман әскери диктатурада ешқандай ресми лауазымды атқармады, бірақ ол Пиночеттің ең жақын серіктесі болып қалып, маңызды идеологиялық рөл атқарды. Ол Пиночеттің маңызды сөздерін дайындауға қатысып, жиі саяси және доктриналық кеңес пен консультация берді. Гусман Ұлттық барлау басқармасының (DINA) директоры Мануэль Контрерасқа қатысты "теріс пікір" білдіргенін мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, бұл оны түрлі "қиындықтар мен кедергілерге" ұшыратқан. DINA тарапынан 1976 жылғы құпия меморандумда Гусман ақылды және манипуляцияға шебер адам ретінде танылды. Сол құжатта Гусман Пиночетті манипуляциялап, оны биліктен ығыстырып, Хорхе Алессандримен бірлесіп үкімет құруға тырысқандығы айтылған. Ғалым Карлос Хунейдің пікірінше, Гремьялистер мен Чикаголық жігіттер ұзақ мерзімді билік стратегиясын бөлісіп, көптеген жағынан бір-бірімен байланысты болды.
1980 жылғы Конституция
Жаңа конституцияны қабылдау диктатура үшін маңызды мәселе болды, себебі ол өкіметтің заңдылығын нығайтуға мүмкіндік берді. Чилидің жаңа конституциясы 1980 жылдың 11 қыркүйегінде өткен жалпыұлттық референдумда мақұлданды. Конституция сайлаушылардың 67 пайызымен «өте тәртіпсіз және демократиялық емес» деп сипатталған, сондай-ақ еркін және әділ болмаған жағдайда бекітілді. Конституция 1981 жылдың 11 наурызында күшіне енді.
Сесар Мендозаны қызметтен алу
1985 жылы «Касо Дегольдас» («құрбан болғандар ісі») скандалына байланысты генерал Сесар Мендоса отставкаға кетіп, оның орнына генерал Родольфо Станге тағайындалды. Андрес Алламанд сияқты кейбір оңшыл студенттік ұйым басшылары бұл әрекеттерге күмәнмен қарады, себебі олар жоғарыдан жасалған және Мигель Каст, Антонио Воданович және Хайме Гусман сияқты түрлі адамдарды біріктірді. Алламанд және басқа да жас оңшылдар SNJ-дегі «гремиалисттердің» басымдығына наразылық білдіріп, оны жабық «гремиалисттік» клуб деп есептеді. 1975 жылдан 1980 жылға дейін SNJ Франко Испаниясын еске түсіретін Cerro Chacarillas тауында бірнеше рәсімдік митингтер ұйымдастырды. Режимнің жастарға деген көзқарасы, диссидент жастарға жасалған өлтіру, бақылау және күштеп жоғалумен қарама-қайшы болды. SNJ-ның көптеген құжаттары 1988 жылы диктатура тарапынан жойылған деген хабар бар. Альенде кезінде олар Ұлттық аналар орталықтары конфедерациясы (Confederación Nacional de Centros de Madres, COCEMA) атымен қайта ұйымдастырылды және оның әйелі Хортенсия Бусси басшылығымен қоғамдық бастамаларды қолдау және әйелдерге бағытталған саясатын іске асыру мақсатында жұмыс істеді.
Әскери қызметкерлерге шабуылдар
Диктатураға қарсы шыққан алғашқы қарулы топтардың бірі – MIR, Movimiento de Izquierda Revolucionaria. Төңкерістен кейін бірден Чилидің оңтүстігіндегі Нельтуме қаласында MIR мүшелері жергілікті Карабинерос станциясына сәтсіз шабуыл жасады. Кейіннен MIR 1980-ші жылдардың аяғына дейін Пиночет үкіметіне қарсы бірнеше операция жүргізді. 1970-ші жылдардың соңында MIR әскери барлау мектебінің бастығы, лейтенант Роджер Вергараны автоматтан оқ жауып өлтірді. MIR сонымен қатар Чилидің құпия полициясы (Central Nacional de Informaciones, CNI) базасына шабуыл жасады, сондай-ақ Чилидің қарабинерос қызметкерлері мен Жоғарғы сот судьясына бірнеше рет қастандық жасады. Диктатураның алғашқы жылдары MIR жай көзге түспеді, бірақ 1981 жылдың тамызында MIR Сантьягоның әскери басшысы генерал Кароль Урсуа Ибанесті сәтті өлтірді. 1980-ші жылдардың басында Чилидің әскери шенеуніктеріне жасалған шабуылдар көбейді, MIR полиция бөлімдеріне орналастырылған бомбаларды және автоматтарды кеңінен пайдаланып, бірнеше қауіпсіздік күштерінің қызметкерлерін өлтірді. Маңызды өзгеріс ретінде, ККП 1983 жылдың 14 желтоқсанында хунтаға қарсы зорлықпен қарулы күреске түсу үшін FPMR-ді құрды. Ең бастысы, ұйым 1986 жылдың 7 қыркүйегінде «XX ғасыр операциясы» аясында Пиночетті өлтіруге тырысты, бірақ сәтсіз болды. Топ сонымен қатар 1980 жылғы Конституцияның авторы Хайме Гусманды 1991 жылдың 1 сәуірінде өлтірді. Олар 1990-шы жылдарға дейін жұмысын жалғастырды, АҚШ Мемлекеттік департаменті мен MI6 тарапынан террористік ұйым деп танылды, және 1999 жылы қызметін тоқтатқанға дейін.
Адам құқықтары бұзылуына қарсылық білдіретін шіркеу
Католик шіркеуі, бастапқыда елді "марксистік диктатураның" қасіретінен құтқарған қарулы күштерге алғысын білдірген болатын, кардинал Рауль Сильва Хенрикестің басшылығымен режимнің әлеуметтік және экономикалық саясатын ең өткір сынға алды. Католик шіркеуі Чилиде символдық және институционалдық тұрғыдан зор күшке ие болды. Ішкі саясатта ол Пиночет үкіметінен кейін екінші ең беделді институт еді. Шіркеу саяси бейтараптығын сақтай отырып, режимге қарсылығын адам құқықтарын қорғау және қолдау көрсеткен әлеуметтік қозғалыстар арқылы білдірді. Ол бұл мақсатқа Чилидегі Бейбітшілік үшін ынтымақтастық комитетін (COPACHI) және Ынтымақтастық Викариатын құру арқылы жетті. COPACHI-ді Сантьяго архиепископы, кардинал Рауль Сильва Хенрикес, Пиночет режимінің репрессиясына жауап ретінде құрды. Ол үкіметпен қақтығыс емес, ынтымақтастық рухында саяси бейтарап болды. Пиночет COPACHI-ге күдікпен қарады, нәтижесінде ол 1975 жылдың соңында таратылды. Оған жауап ретінде Сильва оның орнына Викариатты құрды. Тарихшы Хьюго Фрулингтің зерттеулері Викариаттың көп қырлы табиғатын көрсетеді. Сантьягоның кемтар аудандарындағы даму және білім беру бағдарламалары арқылы Викариат 1979 жылға қарай шамамен 44 000 адамды науқандарға қатысуға жұмылдырды. Шіркеу Чилиде және шетелде жарияланған "Солидарность" атты бюллетеньді шығарды және радиостанциялар арқылы халыққа ақпарат жеткізді. Викариат Чилиді қайта демократияландыруға бағытталған саяси стратегияны емес, адам құқықтарын қорғаудың заңдық стратегиясын ұстанды.
Ұлттық наразылық күндері
Ұлттық наразылық күндері (Jornadas de Protesta Nacional) – Чилиде 1980-ші жылдары әскери хунтаға қарсы үнемі қайталанып тұратын азаматтық наразылықтардың күндері. Олар таңертең қаланың орталық көшелеріндегі демонстрациялармен, күндізгі ереуілдермен, ал түні бойы қала шетіндегі кедергілер мен қақтығыстармен ерекшеленді. 1984 жылдан бастап наразылықтарға үкімет тарапынан күшейтілген репрессия жасалды, ал ең ірі және соңғы наразылық 1986 жылдың шілде айында ұйымдастырылды. Бұл наразылықтар көптеген чилиліктердің санасын өзгертті, 1988 жылғы референдумда оппозициялық ұйымдар мен қозғалыстарды нығайтты.
Экономика және еркін нарық реформалары
1973 жылы әскерилер үкіметті басып алғаннан кейін, экономикадағы күрт өзгерістер кезеңі басталды. Төңкерістен кейінгі айларда Чили экономикасы әлі де қиын жағдайда болды. Әскери хунтаның өзі осы тұрақты экономикалық проблемаларды шешуде аса тәжірибелі болмағандықтан, АҚШ-та, Чикаго университетінде білім алған чилилік экономистер тобын тағайындады. Пиночет, АҚШ және халықаралық қаржы институттарының қаржылық және идеологиялық қолдауымен, «Чикаголықтар» Алленде қолдаған кең ауқымды ұлттандыру мен орталықтандырылған жоспарлауға қарама-қарсы, еркін нарық, неолибералдық және қатаң бюджеттік саясатты жақтады. Чили экономикасы, бұрын әлемнен оқшауланған және үкіметтің күшті араласуымен сипатталған, нарық күштерінің экономиканың көптеген шешімдерін еркін бағыт беруге мүмкіндік беретін либералды және жаһандық интеграцияланған экономикаға айтарлықтай өзгерді.
1975-81 жылдар
Чилидің басты өнеркәсібі – мыс өндіру – 1980 жылғы Конституция оларды "алуға болмайтын" деп жариялағандықтан, мемлекеттік қолда қалды, бірақ жаңа минералдық кен орындары жеке инвестицияларға ашық болды. 50 қаржы институтының 16-сы банкроттыққа ұшырады. 1982 жылы несие дағдарысының одан да нашарлауын болдырмау үшін ең ірі екі банк мемлекетке ұлттандырылды. 1983 жылы тағы бес банк мемлекеттік меншікке берілді және екі банк мемлекеттік бақылауға алынды. Орталық банк шетелдік қарыздарды өз мойнына алды. Сыншылар "Чикаголықтардың" экономикалық саясатын "Чикаголық социализмге жол" деп қынжырлады.
1984-1990 жылдар
Экономикалық дағдарыстан кейін Эрнан Бючи 1985 жылдан 1989 жылға дейін қаржы министрі болды, еркін нарықтық экономикалық саясатты қайта енгізе отырып. Ол песоның бағамын еркін қалдырды және елге ақша кіру-шығуын реттеуді қайта жаңартыды. Кейбір банк ережелерін жойды, корпоративтік салықты жеңілдетіп, төмендетті. Чили мемлекеттік коммуналдық қызметтерді және 1982-1983 жылдардағы дағдарыс кезінде уақытша мемлекеттік басқаруға өткен компанияларды қайта жекешелендіруді қоса алғанда, жекешелендіруді жалғастырды. 1984 жылдан 1990 жылға дейін Чилидің жалпы ішкі өнімі жылына орташа есеппен 5,9%-ға өсті, бұл континенттегі ең жоғары көрсеткіш. Чили экспорттық экономикасын дамытты, соның ішінде солтүстік жарты шар маусымдық емес кезде жеміс-жидек пен көкөністерді экспорттады және экспорттық бағаларды жоғары деңгейде ұстады.
Бағалау
Бастапқыда экономикалық реформалар халықаралық деңгейде жоғары бағаланды. Милтон Фридман 1982 жылдың 25 қаңтарында Newsweek газетінде Чилидегі керемет туралы жазды. Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчер Пиночетті дамыған, еркін кәсіпкерлік экономикасын құрумен құттықтады, сонымен бірге хунтаның адам құқықтарын қорғау жөніндегі жазбаларын азайтып, "қарсы өш алуға бейілді ұйымдасқан халықаралық солшылдарды" айыптады. 1982 жылғы экономикалық дағдарыстар кезінде "монетаристтік тәжірибе" жалпы сәтсіздікке ұшырады. 1982 жылғы дағдарыстан кейінгі прагматикалық экономикалық саясат тұрақты экономикалық өсімге қол жеткізгені үшін бағалы деп есептеледі. Чикаголықтардың радикалды реформалары 1983 жылдан кейінгі өсімге үлес қосыпты-қоспасты күмәнді. Экономист және БҰҰ Латын Америкасы және Кариб бассейні экономикалық комиссиясының кеңесшісі Рикардо Френч-Дэвис айтуынша, 1982 жылғы дағдарыстар, сондай-ақ 1982 жылдан кейінгі прагматикалық экономикалық саясаттың табысы Чикаголықтардың 1975-1981 жылдардағы радикалды экономикалық саясатының Чили экономикасына зиян келтіргенін дәлелдейді.
Әлеуметтік салдарлары
Чикаголық жігіттердің қолдаған және хунтаның іске асырған экономикалық саясаты бастапқыда Чилидің төменгі топтары үшін бірнеше экономикалық көрсеткіштердің төмендеуіне әкелді. 1970-1989 жылдар аралығында табыстар мен әлеуметтік қызметтерге бөлінетін қаражат күрт қысқарды. Жалақы 8%-ға төмендеді. 1989 жылы отбасылық жәрдемақылар 1970 жылғы көрсеткіштің 28%-ын құрады, ал білім беру, денсаулық сақтау және тұрғын үй салаларына бөлінетін бюджеттер орташа есеппен 20%-дан астамға азайды. Әскери шығындардың күрт өсуі және мемлекеттік қызметтерге қаржыландыруды қысқарту, жалақының төмендеуімен және 1982-1985 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыс кезінде орташа есеппен 26%-ға жеткен жұмыссыздықтың үдемелі өсуімен бірге жүрді. Пиночет билігінде әскери және ішкі қауіпсіздік шығындарына бөлінетін қаражат 1974 жылдан 1979 жылға дейін 120%-ға өсті. Мемлекеттік шығындарды қысқарту салдарынан ондаған мыңдаған мемлекеттік қызметкерлер жұмыстан босатылды. Пиночет үкіметі АҚШ-тан жасырын мақұлдау мен материалдық көмек алды. Бұл көмектің нақты сипаты мен ауқымы күмәнді. (Толық мәліметтерді АҚШ-тың 1973 жылғы төңкерістегі рөлі, Чили ішкі саясатына АҚШ-тың араласуы және «Кондор» операциясы туралы қараңыз.) Алайда, сол кездегі АҚШ Мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджер, АҚШ коммунизмге қарай бет бұрып жатқан елдерде төңкерістерді қолдау саясатын жүргізгені белгілі. Жаңа хунта дереу Куба және Солтүстік Кореямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді, бұл қарым-қатынас Альенде үкіметі кезінде орнатылған болатын. Хунта билікке келгеннен кейін көп ұзамай бірқатар коммунистік елдер, оның ішінде Кеңес Одағы, Солтүстік Вьетнам, Шығыс Германия, Польша, Чехословакия, Венгрия, Болгария және Югославия Чилимен дипломатиялық байланысты үзіп тастады. Бірақ, Румыния және Қытай Халық Республикасы Чилимен дипломатиялық қарым-қатынасты сақтап қалды. Пиночет Қытаймен қарым-қатынасты дамытуға көмектесті. Үкімет 1974 жылдың қаңтарында Камбоджамен, ал 1974 жылдың наурызында Оңтүстік Вьетнаммен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. Пиночет 1975 жылдың соңында Испанияның 1936-1975 жылдар аралығында диктаторы болған генерал Франсиско Франконың қоштасу рәсіміне қатысты. 1980 жылы Филиппин президенті Фердинанд Маркос хунтаның барлық мүшелерін (сол кезде Пиночет, Мерино, Маттей және Мендосадан тұратын) елге сапармен шақырды. Бұл сапар Оңтүстік-Шығыс Азия аймағына жоспарланған саяхаттың бір бөлігі болды, мақсаты – олардың беделін жақсарту және Филиппин, Жапония, Оңтүстік Корея және Гонконгпен әскери және экономикалық қарым-қатынастарды нығайту. АҚШ тарапынан соңғы сәтте көрсетілген қысымның нәтижесінде (Пиночеттің ұшағы Тынық мұхитының үстінен жарты жолда болғанда) Маркос сапарды тоқтатты және Пиночетке елге қонуға рұқсат бермеді. Пиночет пен хунта тағы да күтпеген жағдайға түсті және ұялды, өйткені Сантьягоға оралу үшін Фиджиде жанармай құюға мәжбүр болды, бірақ әуежай қызметкерлері ұшаққа ешқандай көмек көрсетуден бас тартты (оның орнына Фиджи әскері шақырылды), ұзақ және терең кедендік тексерулер, қымбат жанармай мен авиациялық қызметтерге төлем, және жүздеген ашулы наразылар ұшаққа жұмыртқа мен помидор лақтырды. Әдетте сабырлы және тыныш Пиночет ашуға берілді, сыртқы істер министрі Эрнан Кубильосты, бірнеше дипломаттарды жұмыстан босатып, Филиппин елшісін елден қуды. Екі ел арасындағы қарым-қатынас 1986 жылы Фердинанд Маркостың биліктен құлатылғаннан кейін Коразон Акино Филиппин президенті болғаннан кейін ғана қалпына келтірілді.
Аргентина
Аргентина президенті Хуан Перон 1973 жылғы төңкерісті «континент үшін қасірет» деп айыптады, сондай-ақ Пиночеттің өзіне «жақсы белгілі» мүдделерді қорғайтынын мәлімдеді. Ол Альенденің «батыл мінез-құлқына» жоғары баға берді және төңкеріс жасау процестерімен таныстығын еске түсіріп, төңкерістің басталуындағы АҚШ-тың рөлін атап өтті. Перон 1974 жылдың шілдесінде қайтыс болды, ал оның орнын 1976 жылы Аргентина әскері басып алып, жаңа диктатура орнатқан әйелі Изабель Перон басты. Чили Аргентинаның басып алу қаупінде тұрды, себебі Аргентиналық хунта 1978 жылдың 22 желтоқсанында Бигль каналындағы Оңтүстік Американың оңтүстік ұшындағы Пиктон, Леннокс және Нуэва аралдарының стратегиялық маңызын пайдаланып «Егемендік» операциясын бастады. Толыққанды соғыстың алдын алу үшін Аргентина әскери және саяси себептермен операцияны тоқтатуға мәжбүр болды. Бірақ Аргентина Фолкленд аралдарына (Росарио операциясы) шабуыл жасағанда қарым-қатынастар шиеленісіп кетті. Чили және Колумбия Оңтүстік Америкадағы жалғыз елдер болып, Аргентинаның Ұлыбританиямен Фолкленд аралдары үшін соғыста күш қолдануын сынады. Чили, шын мәнінде, соғыс кезінде Ұлыбританияға көмектесті. Екі ел (Чили және Аргентина) Бігль каналы бойынша Папаның делдалына келісті, нәтижесінде 1984 жылы Чили мен Аргентина арасындағы Бейбітшілік және достық шарты (Tratado de Paz y Amistad) жасалды. Чилидің аралдарға және Аргентинаның айналасындағы теңіздің шығысына қарайғы аумақтарына егемендігі енді даусыз.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ үкіметі 1961 жылдан бері Чили саясатына араласып келеді, Альенде билікке келмеуіне кедергі жасауға тырысып, миллиондаған доллар жұмсады, содан кейін оппозицияны қаржыландыру арқылы оның президенттігін әлсіретті. Құпиясы ашылған Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) құжаттары АҚШ-тың төңкеріске қатысы бар екенін және оған қатысы бар екенін көрсетеді. Олар төңкерістен кейін әскери режимге материалдық қолдау көрсетті, бірақ оны ашық түрде сынға алды. 2000 жылы ЦРУ шығарған "ЦРУ-ның Чилидегі қызметі" атты құжатта ЦРУ-ның Альенде билігін құлату кезінде және одан кейін әскери хунтаны белсенді түрде қолдағаны және Пиночеттің көптеген офицерлерін ЦРУ-ның немесе АҚШ армиясының ақылы байланыстарына айналдырғаны, тіпті кейбіреулерінің адам құқықтарын бұзуға қатысы бар екендігі белгілі болғанымен. АҚШ 1973-1979 жылдар аралығында, шіркеу комитетінің нәтижелері бойынша, либералды конгрессмендердің алаңдаушылығына қарамастан, хунтаға елеулі экономикалық қолдау көрсетуді жалғастырды. АҚШ-тың қоғамдық ұстанымы адам құқықтары бұзылуын айыптап отырды, алайда құпиясы ашылған құжаттар мұндай бұзушылықтар Никсон мен Форд әкімшілігінің мүшелеріне кедергі болмағанын көрсетеді. Генри Киссинджер 1976 жылы Сантьягода Америка мемлекеттері ұйымының жыл сайынғы конференциясына қатысты. Сапары кезінде ол Пиночетпен жеке кездесіп, АҚШ әкімшілігінің ішкі қолдауына сендірді. АҚШ 1976 жылы Вашингтонда Орландо Летелье өлтірілгеннен кейін Чилиге қару сатуға эмбарго енгізді, ол демократияның 1989 жылы қалпына келтірілуіне дейін күшінде болды. Бұл қатаң ұстаным АҚШ сыртқы саясатының назарын адам құқықтарына аударған Джимми Картердің сайлануымен тұспа-тұс келді. АҚШ-тың қару-жарақ эмбаргосы Чилидің қару-жарақ өнеркәсібін дамытуға көмектесті, әскери авиация компаниясы ENAER эмбаргодан кейін ең көп дамыған әскери өндіруші ретінде ерекшеленді. Керісінше, кеме жасаушы ASMAR эмбаргоның ең аз әсерін сезінді. 1974-1979 жылдардағы лейбористік үкімет кезінде Ұлыбритания БҰҰ-да хунтаны адам құқықтарын бұзуы үшін үнемі айыптап отырса да, екеуінің арасындағы екіжақты қарым-қатынас бірдей дәрежеде әсер етпеді. Ұлыбритания 1974 жылы Сантьягодағы елшісін ресми түрде кері қайтарып алды, бірақ Маргарет Тэтчер үкіметі кезінде 1980 жылы бұл лауазымды қайта орнатты. Чили Фолкленд соғысы кезінде бейтарап болды, бірақ оның оңтүстік Чилидегі Пунта-Аренаста орналастырылған Уэстингхаус ұзақ қашықтықтағы радары британдық әскерлеріне Аргентинаның әуе шабуылдары туралы ерте ескертті, бұл соғыс аймағындағы британдық кемелер мен әскерлерге қорғаныс шараларын қабылдауға мүмкіндік берді. Маргарет Тэтчердің айтуынша, радар жөндеуден өткен күні аргентиналық ұшақтар "Сэр Галахад" және "Сэр Тристрам" әскери кемелерін бомбалады, нәтижесінде шамамен 50 адам қаза тауып, 150 адам жарақат алды. Чилидің билік құрған және бұрынғы әуе күштері қолбасшысы Фернандо Маттейдің айтуынша, Чилидің қолдауына әскери барлау, радарлық қадағалау, Чили түстерімен жұмыс істейтін британдық ұшақтар және британдық арнайы күштердің қауіпсіз оралуы кірді. 1982 жылдың сәуір және мамыр айларында Хаккер Хантер ұшақтары Чилиге жөнелтілді, 22 мамырда жетіп, Чили әуе күштеріне "Қара пантералар" 9 эскадрильясын қайта құруға мүмкіндік берді. Қазан айында Чилиге тағы үш жүк тасымалы - шекараны бақылау және кемелерді барлау үшін Канберралар жөнелтілді. Кейбір авторлар Аргентинаға Анд тау тізбегін күзетіп қалған VI және VIII тау бригадаларын пайдалануға рұқсат берілген болса, соғыста жеңіске жетуі мүмкін еді деп болжайды. Кейін Пиночет бірнеше рет Маргарет Тэтчерге шай ішуге барды. Пиночет пен Тэтчердің келіспеушілікке толы қарым-қатынасы 1999 жылы лейборист Премьер-министрі Тони Блэрді Тэтчердің консерваторларын "Пиночет партиясы" деп мазақтауға мәжбүр етті.
Франция
Франция көптеген чилилік саяси босқындарды қабылдағанымен, Пиночетпен құпия түрде ынтымақтастық еткен. Француз журналисі Мари Моник Робин Валери Жискар д'Эстеннің үкіметі Аргентинадағы Видела хунтасымен және Чилидегі Пиночет режимімен қалай құпия байланыс жасағанын көрсетті. 2003 жылдың 10 қыркүйегінде жасыл депутаттар Ноэль Мамер, Мартин Бильярд және Ив Коше Эдуард Балладур төрағалық ететін Ұлттық Ассамблеяның Сыртқы істер комиссиясы алдында "1973 жылдан 1984 жылға дейін Латын Америкасындағы әскери режимдерді қолдаудағы Францияның рөлі" бойынша парламенттік комиссия құруды сұрады. "Le Monde" газетінен басқа баспасөз бұл өтінішті жария етпеді. Алайда, комиссия төрағасы Роланд Блум Мари Моник Робинді тыңдаудан бас тартып, 2003 жылдың желтоқсанында 12 беттік есеп жариялады, Робин оны адалдықтан шеттеу деп сипаттады. Онда ешқандай келісімге қол қойылмағаны айтылды, бірақ Робин Сыртқы істер министрлігінде (Quai d'Orsay) қол қойылған келісімді тапты. 2004 жылдың ақпанында Чилиге сапар шеккен Францияның Сыртқы істер министрі Доминик де Вильпен Франция мен әскери режимдер арасында ешқандай ынтымақтастық болмағанын мәлімдеді.
Перу
Хьюан Веласко Альварадоның басты мақсаттарының бірі – Тынық мұхиты соғысында Перу Чилиге жоғалтқан жерлерін әскери жолмен қайтарып алу еді. 1970 жылдан 1975 жылға дейін Перу советтік қару-жараққа 2 миллиард АҚШ долларына дейін (2010 жылғы бағалау бойынша шамамен 20 миллиард АҚШ доллары) жұмсаған деп есептеледі. Перу сатып алған қару-жарақтың көптігі 1976 жылы АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджер мен Пиночеттің кездесуіне әкеп соқты. Перулік жоспарлар ревизионистік екенін ғалым Калеви Дж. Холсти мойындағанмен, Веласко Альварадо мен Пиночет режимдері арасындағы "идеологиялық қайшылықтың" артында одан да маңызды мәселелер тұрғанын және Перу Пиночеттің Чилидің теңізде үстемдікке ие болу қажеттілігі туралы геосаяси көзқарастарынан алаңдағанын айтты. Чилиліктер осы әңгімені тоқтатулары керек, әйтпесе ертең мен Сантьягода таңғы ас ішемін. – Хьюан Веласко Альварадо.
Испания
Франконың Испаниясы Алленде билікте болған кезде Чилимен тығыз қарым-қатынаста болды. 1975 жылы Пиночет Франсиско Франконың қосылу рәсіміне барғанда, Франция президенті Валери Жискар д’Эстен испан үкіметіне Пиночетті Испанияның Хуан Карлос I-нің таққа отыру салтанатына қатысудан бас тартуға қысым жасады, сондай-ақ егер Пиночет болса, өзі қатыспайтынын ескертті. Хуан Карлос I жеке Піночетке қоңырау шалып, таққа отыру салтанатына шақырылмағанын жеткізді. Испанияда болған кезде Пиночеттің Чилидің Социалистік партиясының Бас хатшысы Карлос Алтамираноны өлтіруді жоспарлау үшін Стефано Дель Чиаемен кездескені хабарланды.
Шетелдік көмек
Алленде жылдары шетелдік көмектің азаюы Пиночет билікке келгеннен кейін дереу тоқтатылды; Чили төңкерілген жылдан кейін 322,8 миллион АҚШ доллары көлемінде несиелер мен кредиттер алды. Әскери режимнің адам құқықтарын бұзуына байланысты халықаралық деңгейде кеңінен айыпталды, бұл мәселеге АҚШ та Орландо Летелиердің 1976 жылы Вашингтон қаласындағы қанымен аяқталған өлімінен кейін алаңдаушылық білдірді. (Кеннедидің түзетуі, кейін 1976 жылғы Халықаралық қауіпсіздікке көмек және қару-жарақ экспортын бақылау туралы заң).
Кубаның қатысуы
1973 жылы Чилиде әскери төңкеріс болғаннан кейін Фидель Кастро чилилік революционерлерге ауқымды көмек беруге уәде берді. Алғашқыда Кубаның қолдауы Чилиге құпия түрде қаржы жөнелтуден, БҰҰ-да адам құқықтары жөніндегі науқандардан, чилилік диктатураны оқшаулаудан және АҚШ пен Чили арасындағы екіжақты қарым-қатынастарды әлсіретуге бағытталған күш-жігерден тұрды. Көп ұзамай Кубаның саясаты көтерілісшілерді қаруландыру мен оқытуға өтті. Оқуларын аяқтағаннан кейін Куба партизандарға Чилиге қайта оралуға көмектесті, оларға жалған паспорттар мен жеке куәліктер ұсынды. Кубаның ресми газеті «Гранма» 1981 жылдың ақпан айында «Чилилік қарсыластар» 1980 жылы Чилиде 100-ден астам «қарулы шабуылдарды» сәтті жүргізгенін мақтан тұтты. 1980 жылдың соңына қарай кем дегенде 100 жақсы даярланған MIR партизаны Чилиге қайта кірді және MIR Чилидің оңтүстігіндегі таулы орманды аймақтағы Нельтумеде болашақ партизандық операциялар үшін база құруды бастады. Чили армиясының Паракомандос жасағы жетекшілік еткен ірі операция кезінде 2000-ға жуық әскерден тұратын қауіпсіздік күштері 1981 жылдың маусымынан қараша айына дейін Нельтуме тауларына орналасуға мәжбүр болды, олар екі MIR базасын жойды, көп мөлшерде оқ-дәріні тәркіледі және бірнеше MIR командирлерін өлтірді. 1986 жылы чилилік қауіпсіздік күштері шағын балық аулау портында 80 тонна оқ-дәрі, оның ішінде үш мыңнан астам M16 мылтығы және екі миллионнан астам оқ-дәрі тапты. Бұл операция Кубаның теңіз барлау қызметінің бақылауында болды және Кеңес Одағы да қатысты. Кубаның арнайы күштері 1986 жылдың 8 қыркүйегінде Аугусто Пиночеттің кортежін шабуылдаған FPMR партизандарына да нұсқау берді, нәтижесінде бес күзетші қаза тауып, 10-ы жараланды.
Мәдени өмір
Антонио Грамшидің мәдени гегемония туралы еңбегінің ықпалымен, билеуші тап мәдени институттарды бақылау арқылы билікті сақтай алатынын ұсынған Пиночет мәдени қарсылықтарды басып тастады. Бұл Чили мәдени өмірін әлеуметтанушы Соледад Бианки "мәдени қараңғылық" деп атаған жағдайға жеткізді. Үкімет, өзіне жақын емес адамдарды цензуралап, бұқаралық ақпарат құралдарын бақылауға алды. Жазбалардың жетіспеуі және музыка каталогтарының бір бөлігіне салынған цензура, зардап шеккен тыңдаушылар арасында "кассета мәдениетінің" пайда болуына әкелді. Кейбір жағдайларда бұл іс-әрекет коммерциялық сипатқа ие болды, бұл туралы Cumbre y Cuatro атты пираттық кассеталар бренді куәлік етеді. Диктатураның алғашқы жылдарында Пиночет фестивальге жиі қатысты. Пиночеттің кеңесшісі Хайме Гусман да кейде фестивальде көрінді. 1980 жылдан бастап фестиваль халықаралық деңгейде көрсетіле бастағаннан кейін, режим оны шетелде Чилидің жағымды бейнесін насихаттау үшін пайдаланды. Мексика музыкасын "коммунистік" деп атаған әскерилердің куәліктері бар. Куэка шебері Эмилио Игнасио Сантана диктатураның куэканы иемденуі мен насихаттауы жанрға зиян келтірді деп санайды. Қазіргі Чилидің Los Prisioneros рок тобы Аргентинаның Soda Stereo-сының Чили теледидары мен журналдарында оңай пайда болуына және Чилиде концерттер өткізу үшін музыкалық құралдарды оңай алуына наразылық білдірді. Soda Stereo Viña del Mar халықаралық ән фестиваліне шақырылды, ал Los Prisioneros танымал болса да назардан тыс қалды. Los Prisioneros-ты бұқаралық ақпарат құралдарының шеттетуіне 1988 жылғы референдумда диктатураға қарсы дауыс беруге шақырғандары себеп болды.
Театр және әдебиет
Чили университеті мен Чилидің Католиктік университетінің эксперименталды театр топтары әскери режим тарапынан тек классикалық пьесаларды қоюмен шектелді. Grupo Ictus сияқты белгілі бір топтарға көз жұмылды, ал Grupo Aleph сияқты жаңа құрылымдар қуғынға ұшырады. Осы соңғы топтың мүшелері 1973 жылғы Чилидегі төңкерісті пародизациялағаннан кейін тұтқындалып, елден қуылды.
1988 жылғы плебисцит
1980 жылғы Конституция мақұлданғаннан кейін, 1988 жылдың 5 қазанында Пиночеттің жаңа сегіз жылдық президенттік мерзіміне қатысты дауыс беру үшін плебисцит тағайындалды. 1981 жылдың 11 наурызында күшіне енген Конституция «өтпелі кезеңді» белгіледі, оның барысында Пиночет келесі сегіз жыл бойы атқарушы және хунтаның заңнамалық билігін жүзеге асыра берді. Осы кезең аяқталар алдында, президенттікке үміткерді Қарулы күштердің Бас қолбасшылары мен Карабинеро бас генералдары келесі сегіз жылға ұсынатын болды. Үміткерді тіркелген сайлаушылар жалпыұлттық плебисцитте бекітетін еді. 1988 жылдың 30 тамызында Пиночет үміткер деп жарияланды. Чили Конституциялық соты плебисцитті Конституцияның 64-бабында белгіленгендей өткізу керек деп шешті. Бұл теледидардағы эфир уақыты (franja electoral) болды, онда барлық ұстанымдар, яғни «Иә» және «Жоқ» екеуі де, тең және үзіліссіз теледидар уақытының екі бөлігіне ие болып, барлық телеарналар бір мезгілде көрсетіп, осы бөліктерден тыс саяси жарнамаға жол берілмейтін еді. Бұл эфир уақыты екі рет берілуі жоспарланған: бір рет түстен кейінгі жаңалықтардан бұрын, екінші рет кешкі жаңалықтардан бұрын, әр түні 22:45-тен 23:15-ке дейін (түстен кейінгі жаңалықтар 20:30-дан 21:30-ға дейін, ал прайм-тайм 21:30-дан 22:30-ға дейін). Рикардо Лагос басқаратын оппозициялық «Жоқ» науқаны түрлі-түсті, көтеріңкі бағдарламалар жасап, Чили халқына президенттік мерзімді ұзартуға қарсы дауыс беруге шақырды. Лагос телеинтервьюда саусағын камераға бағыштап, Пиночетті «жоғалған» адамдардың барлығы үшін жауапкершілікке тартуға тікелей шақырды. «Иә» науқаны мерзімді ұзартудың артықшылықтарын жарияламай, керісінше, «жоқ» деп дауыс беру – бұл ҮП үкіметінің хаосына оралуға тең деп мәлімдеді. Пиночет 1988 жылғы референдумда жеңіліске ұшырады, онда дауыс берушілердің 56 пайызы президенттік мерзімді ұзартуға қарсы болды, ал 44 пайызы «Иә» деп дауыс берді. Конституциялық ережелерге сәйкес, ол тағы бір жыл президенттік қызметін атқаруын жалғастырды. Президент сайлауы 1989 жылдың желтоқсан айында, қатар өтетін парламент сайлауымен бірге өтті. Пиночет 1990 жылдың 11 наурызында президенттік лауазымынан кетіп, билікті өзінің саяси қарсыласы Патрисио Айлвинге, жаңа демократиялық жолмен сайланған президентке тапсырды. Конституцияның сол өтпелі ережелеріне сәйкес, Пиночет 1998 жылдың наурызына дейін Армияның Бас қолбасшысы болып қалды.
1989 жылғы жалпы сайлау
1989 жылғы сайлаудан бастап әскерилер Чилидегі саяси аренадан ресми түрде шықты. Пиночет ешқандай үміткерді ашық түрде қолдамады. Пиночеттің бұрынғы экономика министрі Эрнан Бючи екі оңшыл партия – RN және UDI партияларының атынан президенттікке кандидат болды. Оның саяси тәжірибесі аз, жасы салыстырмалы түрде кіші болғандықтан, Чилидің 1980-жылдардың екінші жартысындағы жақсы экономикалық көрсеткіштерімен есімдері байланысты. Оңшыл партиялар сайлауда бірнеше мәселелерге тап болды: RN мен UDI арасында күрт қайшылықтар болды, Бючи президенттікке өте тартыншақпен келісті, ал оңшыл саясаткерлер Пиночет режиміне қатысты өз ұстанымдарын анықтау үшін күресті. Бұған қоса, оңшыл популист Франсиско Хавьер Эразуриз Талавера тәуелсіз кандидат ретінде президенттікке қатысып, Бючиге жете алмайтын бірнеше сайлау уәделерін берді. Алайда, 2019 жылы Чили үкіметі экономикалық саясатына байланысты халықтың сынына ұшырады. Әсіресе, Пиночеттің неолибералды саясатының ұзақ мерзімді салдарына байланысты. Сантьяго қаласының әртүрлі жерлерінде метро билеттерінің бағасының өсуіне байланысты жаппай наразылықтар өршіді. Көптеген чилиліктер үшін бұл Чилидегі байлықтың теңсіз бөлінуін көрсетті. "Чили үлгісі" елеулі экономикалық өсімге қол жеткізе алмаған елдер үшін потенциалды модель ретінде қарастырылды. Соңғы мысал – Ресей, оның жағдайы туралы Дэвид Кристиан 1991 жылы ескерткен: "капитализмге өтуді басқаратын диктаторлық үкімет, тіпті адам құқықтарын бұзудың жоғары құнымен болса да, ең мүмкін болатын сценарийлердің бірі болып көрінеді". ЦЕРК сауалнама орталығы төңкерістің 40 жылдығына арналған мерейтойлық шаралар қарсаңында жариялаған сауалнама чилиліктердің диктатураға қатысты көзқарасын көрсетті. Сауалнамаға сәйкес, чилиліктердің 55% 17 жылдық диктатураны жаман немесе өте жаман деп бағаласа, 9% жақсы немесе өте жақсы деп санайды. 2013 жылы El Mercurio газеті чилиліктерден мемлекет диктатураның құрбандарына келтірген зиянды өтеу үшін жеткілікті шаралар қабылдады ма деген сұрақ қойды; 30% «иә», 36% «жоқ» деп жауап берді, ал қалғаны шешімін қабылдамады. Құрбандар мен жоғалып кеткендердің естелігін сақтау үшін Чилидің барлық аймақтарында ескерткіштер салынды, олар елдің өткенінің символы болды. Ең танымал мысалдарға Вилла Гримальди, Лондон 38, Пэйн мемориалы және Естелік және Адам құқықтары мұражайы кіреді. Бұл ескерткіштерді құрбандардың отбасы мүшелері, үкімет және диктатураның бұрынғы тұтқындары салған. Бұл орындар туристердің танымал бағытына айналды және диктатураның жасаған зұлмының көрнекі суретін ұсынады. Бұл ескерткіштер Чилидің келісім процесіне көмектесті, бірақ бұл ескерткіштер елді біріктіруге жетеді ме деген пікірталас әлі де жалғасуда. Пиночет диктатурасының салыстырмалы экономикалық жетістіктері бұрынғы диктатураға белгілі бір деңгейде саяси қолдау көрсетті. 1998 жылы Бразилия конгресінің депутаты және зейнеткер әскери офицері Жаир Болсонару Пиночетті мақтап, оның режимі "көптеген адамдарды өлтіруі керек еді" деді. Жыл сайын төңкеріс күнінің мерейтойында елдің әртүрлі аймақтарында наразылық акциялары өтеді. Пиночетке қатысты айыптау және қамау 1998 жылдың 10 қазанында Лондонда болды. Ол 2000 жылдың наурыз айында Чилиге оралды, бірақ оған қарсы қылмыстық іс қозғалмады. 2006 жылдың 25 қарашасында, 91 жасқа толған күні, жақтастарына арналған мәлімдемесінде Пиночет өзінің режимі кезінде Чилиде болған оқиғаларға "саяси жауапкершілікті" қабылдағанын мәлімдеді, бірақ 1973 жылы Сальвадор Альендеге қарсы жасалған төңкерісті қорғады. Оның әйелі Люсия Хириарт оқыған мәлімдемесінде: "Өмірімнің соңына жақындап келе жатқанда, ешкімге өшпенділік сезімім жоқ екенін, туған елімді бәрінен де артық жақсы көретінімді айтқым келеді. Мен барлық істелгендер үшін саяси жауапкершілікті мойныма аламын".