Мьянма әдебиеті: тарих, түрлері мен ерекшеліктері

Кіріспе

Мьянма әдебиеті мың жылдан астам тарихқа ие. Бірма тілі, басқа Оңтүстік-Шығыс Азия тілдерінен (мысалы, тай, кхмер) өзгеше, санскриттен емес, негізінен пали тілінен сөздер қабылдады. Сонымен қатар, бірма әдебиеті көбінесе жергілікті халық ауыз әдебиеті мен мәдениетін көрсетеді. Бірма әдебиеті тарихи тұрғыдан бірма халқының өмірінің маңызды бөлігі болып табылады және буддизмнің пали канонымен тығыз байланысты. Дәстүр бойынша, бірма балалары қалалар мен ауылдардағы монастырьларда монахтардан білім алған. Британдық отаршылдық кезеңінде білім беру жүйесі ресми түрде бірізділендіріліп, ағылшын және бірма тілдерінде екі тілде берілді, бұл «англо-тұрмыстық» деп аталды. Бірма әдебиеті отаршылдық дәуірінде бірмалықтар арасында ұлтшылдық сезімдерді таратуда маңызды рөл атқарды, мысалы, Такин Кодау Хмаинг сияқты британдық отаршылдықты сынаған жазушылардың еңбектері арқылы. Өзін-өзі басқару құқығына қол жеткізгеннен кейін көп ұзамай, Бирмада мемлекеттік цензура күшейді, бұл әдеби шығармашылықты шектеді. Баган және Инва дәулеттері кезінде мавгун, айгинь және пио сияқты әдебиеттің екі негізгі түрі гүлденді, ал пио діни туындылар болып, көбінесе жатака ертегілеріне негізделген. Әдебиет көбірек еркіндік пен зайырлылыққа ұмтылғанда, поэзия Бірмадағы әдебиеттің ең танымал түріне айналды. Бірма тілінің моносиллабикалық және тоналды болуы, сондай-ақ көптеген қосымша дауыссыз әріптердің болмауы, поэзияға әртүрлі ұйқас схемаларын пайдалануға мүмкіндік берді. 15 ғасырға қарай поэзияның төрт негізгі жанры қалыптасты: пио (жатака аңыздарына негізделген өлеңдер), линка (метафизикалық және діни өлеңдер), мавгун (эпостық және ода элементтерін біріктіретін тарихи өлеңдер) және игьин (патшалық отбасының бейнет әндері). Сонымен қатар, сарайдағы адамдар мииттазаны – ұзын хаттарды жетілдірді. Буддистік монахтар да бірма әдебиетінің дамуына үлкен үлес қосты. Шин Аггатхаммади жатака ертегілерін өлең түрінде жазды. Осы кезеңде Шин Маха Тилаунтха (1453–1520) буддизм тарихына арналған жылнама жазды. Оның замандасы Шин Оттама Гяу жыл мезгілінің, орманның және саяхаттың табиғи сұлулығын бейнелейтін «тавла» атты эпикалық өлеңдерімен танымал болды. Шахзада Явей Шин Хтве шаштараздық өнердің 55 стиліне арналған «айгинь» атты поэзияның басқа түрін жазды. Тунгу әулеті Сиамды жаулап алғаннан кейін, Таиланд бірманың отарлауына айналды. Бұл жаулап алу бірма әдебиетіне тайлық элементтерді енгізді. Ең айқын элементтері – эмоционалды және философиялық стильдегі яду немесе яту және яган, яду жанрының тақырыптарын еліктейтін, эмоционалдық жағынан көбірек қатысатын, көңіл-күйге, орынға, оқиғаға сүйене алатын және көбінесе сүйіктілер мен әйелдерге арналған өлеңдер. Яду жанрының танымал өкілдері – Наваде I (1545–1600) және Принц Натшиннаунг (1578–1619). Басқа танымал әдебиет түрлері: тайдат, лайгё, двайгё және бауле. Бірма әдебиеті бірма мәдениетінде берік орныққан болғанымен, әдебиетті қолдауға меценаттардың жетіспеуі оның одан әрі дамуын баяулатты. Отаршылдық кезең бірма әдебиетінде үлкен өзгерістерге алып келді, бұрын патша сарайының мүшелері қолдаған және жаңашылдықтар жасаған әдебиет енді университет студенттері сияқты азаматтардың жетекшілігімен дамыды. 1910 жылы Дж. С. Фурнивалл Бірма зерттеу қоғамын құрды, бұл бірмалықтарды әдеби және мәдени мұраларын қорғауға ынталандырды. Хкит-сан қозғалысы кезінде Рангун университетінің студенттері жаңа жазу стильдерін енгізді, олар қысқа және анық сөйлемдерге, әшекейсіз прозаға негізделген, бұл отарлауға дейінгі дәуірдегі патшалық жазбалардан түбегейлі өзгеше болды. Баспаға рұқсат алудың ұзақ бюрократиялық процесі, цензура және социалистік экономикалық саясаттың салдарынан тұтынушылардың экономикалық жағдайының нашарлауы сияқты факторлар бірма әдебиетінің төмендеуіне әкелді. Көпшілікке арналған романдар көбінесе шытырман оқиғалар, тыңшылық, детективтік жұмыс және махаббат тақырыптарын қамтиды. Көптеген жазушылар батыс романдарын, әсіресе Артур Хейли мен Гарольд Роббинстің шығармаларын аударады. Аударма саласының дамуына себеп – Мьянма үкіметі авторлық құқық туралы жалпыға ортақ келісімге қол қоймауы, бұл бірма жазушыларын түпнұсқа авторларына авторлық гонорар төлеуге міндеттер еді. Кітапты Ко Ко Тетт пен Джеймс Бёрн редакциялады. Онда Тин Мо, Тхицар Ни, Аунг Чейм, Ма Эй, Маунг Чау Нве, Маунг Пьит Мин, Хин Аунг Ае, Зейар Линн, Маунг Тейн Зау, Мое Зау, Мое Вэй, ко ко тхетт, Эаindra, Пандора және Маунг Ю Пьидің өлеңдері жинақталған. Ол Arc Publications Anthologies in Translation сериясынан және 2013 жылы АҚШ-тағы Northern Illinois University Press баспасынан жарық көрді. Бұл ағылшын және бірма тілдеріндегі поэзия жинағы батыстағы заманауи бірма поэзиясының алғашқы антологиясы болып есептеледі.

The literature of Myanmar spans over a millennium. The Burmese language, unlike other Southeast Asian languages (e. g. Thai, Khmer), adopted words primarily from Pāli rather than from Sanskrit. In addition, Burmese literature tends to reflect local folklore and culture. Burmese literature has historically been a very important aspect of Burmese life steeped in the Pali Canon of Buddhism. Traditionally, Burmese children were educated by monks in monasteries in towns and villages. During British colonial rule, instruction was formalised and unified, and often bilingual, in both English and Burmese known as Anglo Vernacular. Burmese literature played a key role in disseminating nationalism among the Burmese during the colonial era, with writers such as Thakin Kodaw Hmaing, an outspoken critic of British colonialism in Burma. Beginning soon after self rule, government censorship in Burma has been heavy, stifling literary expression. During the Bagan and Inwa dynasties, two primary types of literature flourished, mawgun and eigyin, and pyo , religious works generally derived from the Jataka tales. As literature grew more liberal and secular, poetry became the most popular form of literature in Burma. The flexibility of the Burmese language, because of its monosyllabic and tonal nature, and its lack of many consonantal finals allowed poetry to utilise various rhyming schemes. By the 15th century, four primary genres of poetry had emerged, namely pyo (poems based on the Jataka Tales, လင်္ကာ ( metaphysical and religious poems), mawgun (historical verses written as a hybrid of epic and ode), and eigyin (lullabies of the royal family). Courtiers also perfected the myittaza , a long prose letter. Buddhist monks were also influential in developing Burmese literature. Shin Aggathammadi rendered in verse the Jataka stories. During this time, Shin Maha Thilawuntha (1453–1520) wrote a chronicle on the history of Buddhism. A contemporary of his, Shin Ottama Gyaw, was famous for his epic verses called tawla that revelled in the natural beauty of the seasons, forests and travel. Yawei Shin Htwe, a maid of honour, wrote another form of poetry called aingyin on the 55 styles of hairdressing. After the conquest of Siam by the Toungoo dynasty, Thailand became a Burmese colony. This conquest incorporated many Thai elements into Burmese literature. Most evident were the yadu or yatu , an emotional and philosophic verse and the yagan , which imitated the themes of the yadu genre, which was more emotionally involved, could be inspired by mood, place, incident, and often addressed to sweethearts and wives. Famous writers of yadu include Nawade I (1545–1600) and Prince Natshinnaung (1578–1619). The other famous literature are called: taydat , laygyo , dwaygyo and bawle Despite the fact that Burmese literature was well entrenched in Burmese culture, the lack of patrons to support literature slowed its further development. The colonial period marked a tremendous change in Burmese literature, which had once been patronised and innovated by members of the royal court, and was now being led by civilians such as university students. In 1910, J S Furnivall established the Burma Research Society, which further emboldened the Burmese to protect their literary and cultural heritage. During the Hkit san movement, University of Rangoon students innovated new styles of writing, with shorter and clearer sentences, and unadorned prose, a radical transformation from royal writings of the pre colonial eras beforehand. Various factors, especially the lengthened bureaucratic process to obtain printing permits, censorship, and increasing economic hardship of consumers because of the socialist economic schemes, contributed to the decline of Burmese literary output. Popular novels have similar themes, often involving adventure, espionage, detective work, and romance. Many writers also translate Western novels, especially those of Arthur Hailey and Harold Robbins. The flourishing translation sector is the result of the Burmese government, which did not sign the Universal Copyright Convention Agreement, which would have forced Burmese writers to pay royalties to the original writers. was edited by Ko Ko Thett and James Byrne. It featured poetry from Tin Moe, Thitsar Ni, Aung Cheimt, Ma Ei, Maung Chaw Nwe, Maung Pyiyt Min, Khin Aung Aye, Zeyar Lynn, Maung Thein Zaw, Moe Zaw, Moe Way, ko ko thett, Eaindra, Pandora and Maung Yu Py, and was published by Arc Publications Anthologies in Translation series and, later in 2013, by Northern Illinois University Press in the United States. This bilingual English/Burmese edition of poetry is regarded as the first anthology of modern Burmese poetry in the West.